Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дәстүрге негізделген билікпен басшылық
Leadership with authority tied to tradition
Дәстүрлі билік – ұйымның немесе үкіметтің билігі көбінесе дәстүрге немесе әдет-ғұрыпқа байланысты болатын басшылық түрі. Мұндай жағдайдың басты себебі – «әдетте осылай келіп өткен».
Traditional authority is a form of leadership in which the authority of an organization or a regime is largely tied to tradition or custom. The main reason for the given state of affairs is that "things have always been that way".
Әлеуметтану саласында
Әлеуметтануда дәстүрлі билік (үстемдік) ұғымы Макс Вебердің биліктің үш түрлі жіктелуінен шығады, ал қалған екі түрі – харизматикалық билік және заңды-рационалды билік. Осы үш түрдің барлығы оның идеалды тип тұжырымдамасының мысалы болып табылады. Вебер тарихта осы идеалды типтердің үстемдік түрлері әрдайым бірігіп келетінін атап көрсетті. Дәстүрлі биліктің заңдылығы дәстүрден, харизматикалық биліктің – жеке тұлғаның ерекше қасиеттері мен көшбасшылық қабілеттерінен, ал заңды-рационалды биліктің – бюрократиялық және заңдық тұрғыдан белгілі бір лауазымдарға байланысты адамдардан туындайды.
In sociology, the concept of traditional authority (domination) comes from Max Weber's tripartite classification of authority, the other two forms being charismatic authority and rational legal authority. All of those three domination types represent an example of his ideal type concept. Weber noted that in history those ideal types of domination are always found in combinations. In traditional authority, the legitimacy of the authority comes from tradition; in charismatic authority from the personality and leadership qualities of the individual; and in rational legal authority from people that are bureaucratically and legally attached to certain positions.
Патриархтар және олардың отбасылары
Вебер дәстүрлі билікті патриархаттан және олардың үй шаруашылықтарынан шығарады, яғни ежелгі отбасы дәстүрінен (үй иесінің үй шаруашылығына билігінен). Үй иесі мұрагерлік ережелерге сәйкес тағайындалады. Оның әкімшілік құрамы да, тек күшпен өзінің қалауын жүзеге асыруға арналған механизмдері де жоқ; ол топ мүшелерінің оның билігін құрметтеуге ерікті түрде келісуіне тәуелді. Бұл мүшелер оған жеке қарым-қатынаста болады. Олар оған сеніммен бағынады, себебі бұл олардың көне дәстүрмен бекітілген парызы және үй иесіне деген құрмет сезімінен туындайды.
Weber derives the traditional domination from patriarchies and their households – in other words, from the ancient tradition of family (the authority of a master over his household). The master is designated in accordance with the rules of inheritance. He has no administrative staff nor any machinery to enforce his will by force alone; he depends on the willingness of the group members to respect his authority. Those members stand in personal relations to him. They obey him based on the belief that this is their duty sanctioned by immemorial tradition and on feeling of filial piety for the person of the master.
Патримониализм
Патримоналдық басқару билеушінің үй шаруашылығының кеңеюімен, үй шаруашылығы басқаруы мемлекеттік кеңселердің құрылуына себеп болғанда пайда болады. Барлық лауазым иелері билеушінің жеке тәуелділері немесе жақындары болып табылады, олар оның тағайындауымен қызмет етеді. Олардың билеушімен арақатынасы әкелік билік пен балалық бағыныштылыққа негізделген. Лауазым иелері өз жұмысын билеушіге деген жеке қызмет ретінде қарастырады. Билеуші лауазым иелерін толық бақылайды, жағдайларға қарай оларға билік беруге, нақты міндеттерді жүктеуге, жоғарылатуға және төмендетуге құқылы. Олардың ешқандай құқығы жоқ, керісінше, билеуші оларға беріп, алып қоя алатын артықшылықтары бар. Көптеген патримоналдық әкімшіліктердің лауазым атауларының көптігінде нақты және тұрақты иерархия мен жауапкершілікті табу сирек кездеседі. Әскери күш – патримоналдық билеудің маңызды құралы. Вебер әскери ұйымдардың бес түрін ажыратып көрсетті. Осы жағдайлардың барлығында әскери билеушінің құралы болып табылады, тек оның пайдалануы үшін, бірақ оның күтімін ұстауға (жабдықтармен қамтамасыз ету, техникалық қызмет көрсету және жалақы төлеу) жауапты. Аумақтың өсуімен ұйымдастырылған және тәуелсіз әкімшілік персонал мен әскери күш қажеттілікке айналды. Бұл көбінесе орталықсыздануға алып келеді, ал кейбір адамдар белгілі бір құқықтар арқылы көбірек тәуелсіздік алады (мысалы, билеушінің келісімінсіз мұрагерлікке және некеге тұру құқығы, патшалық үйдің лауазым иелері емес, тәуелсіз соттарда сотталу құқығы және т.б.). Патримонализмнің таза түрінің ең жақсы мысалы – ежелгі Египет, онда халық су жолдарының (Ніл өзені) бақылауына толығымен тәуелді болды. Бұл орталықтандырылған үкімет құруға мүмкіндік берді. Патшалық үйі қажет еткен кезде, жеке тұлға қоғамдық міндеттерді орындауға, мысалы, еңбекті көп қажет ететін жобаларға (мысыр пирамидаларын салу) қатысуға міндетті болды. Осылайша, бүкіл ел фараонның отбасы болып табылды. Әскерилерге немесе лауазым иелеріне олардың міндеттерін орындау үшін жер берілген кезде, олардың тәуелсіздігі артады және билеушінің билігі әлсірейді (мамелюктер мен олардың көтерілістерін, немесе императордың билігін ешқашан құлатуға қабілетсіз болған қытай конфуцийшіл ғалымдары мен көптеген жағдайларда патшалардың билігін шектеген қуатты аристократияға айналған еуропалық рыцарьлар арасындағы айырмашылықты қарастырайық). Шығыста жер билеушінің бақылауында болғандықтан, патримоналдық үстемдік жиі басым болды. Алайда, Батыста билеуші дворяндарға берілген жерлерді бақылаудан шығарды, бұл Вебердің пікірінше, патримонализмнің феодализммен алмастырылуының басты себебі болды.
Patrimonial government occurs when the ruler's household expands with the household administration giving rise to governmental offices. All officials are personal dependents or favourites of the ruler, appointed by him. Their interactions with the ruler are based on paternal authority and filial dependence. The officials treat their work as a personal service to the ruler. The ruler has complete control over the officials; he empowers them from case to case, assigns specific tasks, promotes and demotes. They have no rights, rather they have privileges granted and withdrawn by the ruler. It is rare to discover any clear and stable hierarchy and responsibility in the deluge of official titles of most patrimonial administrations. Military force is an important instrument of a patrimonial rule. Weber distinguished five types of military organisations. In all of those cases the military is a tool of the ruler, solely for his use—but he is responsible for its upkeep (equipment, maintenance and wages). With the growth of the territory organized and more independent administrative staff and military force became a necessity. This usually leads to decentralisation, and some individuals gain more independence in the form of certain rights (for example, the right to inheritance and marriage without the consent of the rulers, to be judged by independent courts instead of officials of the royal household, etc.). One of the best examples of almost pure type of patrimonialism is ancient Egypt, where the population was entirely dependent upon the control of the waterways (Nile River). This facilitated the creation of centralised government. When the royal household required it, the individual had to perform the public duties, such as participate in labor intensive project (rising of the pyramids). Thus the whole country was in fact the patriarchal household of the pharaoh. When land is given to military or officials for the performance of their duties, their independence increases and the power of the ruler weakens (consider the Mameluks and their rebellions, or the difference between Chinese Confucian literati who were never able to overthrow the power of the emperor and European knights who evolved into powerful aristocracy in many cases vastly limiting the power of the kings (especially in the Polish–Lithuanian Commonwealth)). Patrimonial dominance has often prevailed in the Orient, where land remained in the control of the ruler. However, in the Occident the ruler lost control of the lands given to the nobility, which according to Weber was a major reason for patrimonialism being replaced by feudalism.
Дәстүрлі басшылар
Бір ұрпақтан астам билік құрған кез келген әулеттің өкілдерінің көпшілігі (патшалар, императорлар, сұлтандар және т.б.) осы санатқа жатады. Осылайша, монархиялардың көп бөлігі, сондай-ақ кейбір автократиялар мен теократиялар дәстүрлі басшылармен басқарылады. Көбінесе, қарапайым отбасының еркек басшысы дәстүрлі басшы саналады. Бұл отбасылық бизнесте де орын алуы мүмкін, егер оның директоры және басқа да басшылық лауазымдар туыстық байланыстар мен/немесе жас есебімен таңдалса.
Most of the representatives of any dynasty ruling for more than one generation (kings, emperors, sultans, etc.) would fall into that category. Thus, the majority of monarchies and some autocracies and theocracies would be ruled by traditional leaders. Often the male head of a common family should be considered a traditional leader. This could also be the case in a family owned business if its director and other leadership positions are chosen based on family ties and/or age.