Кіріспе

Құлақсыз тұяқтар тайпасы

Монах тұяқтары – Монакини тайпасының құлақсыз тұяқтары. Олар тропиктік климатта кездесетін құлақсыз тұяқтардың жалғыз өкілі. Монах тұяқтарының екі туысы – *Monachus* және *Neomonachus* – үш түрді қамтиды: Жерорта теңізі монах тұяғы (*Monachus monachus*); Гавай монах тұяғы (*Neomonachus schauinslandi*); және Кариб теңізі монах тұяғы (*Neomonachus tropicalis*), ол 20-шы ғасырда жойылып кетті. Қазіргі кезде тірі қалған екі түрдің саны азайып, жойылу қаупі төніп тұр. Барлық үш монах тұяғы түрі 2014 жылға дейін *Monachus* туысына жатқызылған, содан кейін Кариб теңізі және Гавай түрлері жаңа *Neomonachus* туысына енгізілді. Монах тұяқтарының денесі жіңішке және епті. Олардың кең, жалпақ тұмсығы және жоғары орналасқан мұрын тесіктері бар. Монах тұяқтары көп әйелді және гаремдерде топтасады. Олар негізінен сүйекті балықтармен және басқаяқтылармен қоректенеді, бірақ мүмкіндігі келгенде басқа да нәрсе жейді. Терісі кішкентай түктермен жабылған, олар еркектерде қара, ал әйелдерде қоңыр немесе қара сұр түсті болады. Монах тұяқтары Гавай аралдарында, Атлант мұхитының шығысында және Жерорта теңізінде (Кабо-Бланко және Гьярос аралдары сияқты) және бұрын Атлант мұхитының батысындағы тропикалық аймақтарда кездеседі. Барлық түрлер де теріс аңшылардың қысымына ұшырады. Гавай монах тұяғының саны 19-шы ғасырда және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде азайды, ал Кариб монах тұяғы 1500-жылдардан бастап 1850-жылдарға дейін коммерциялық аулаудың салдарынан жойылуға жақын келді. Орта ғасырдан бері Жерорта теңізі монах тұяғы коммерциялық және заңсыз аңшылыққа ұшырап келеді және балықшылар тарапынан жойылу қаупі төніп тұр. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, Түркия, Кипр және Грекия жағалауларында шоғырланған 600-700-ге жуық Жерорта теңізі монах тұяғы қалғандығы бағаланған және келісілген. Гавай монах тұяғының жағдайы біршама жақсырақ; Ұлттық мұхит және атмосфера басқармасы (NOAA) 2021 жылы жүргізген санақта 1570 жануар тіркелді, бұл 2019 жылғы 1453 тұяқтан үміт беретін өсім. Бұл Гавай монах тұяғының саны 20 жыл ішінде тұңғыш рет 1500-ден асып түскенін көрсетеді; олардың саны 2013 жылдан 2021 жылға дейін жыл сайын шамамен 2% -ға өскені тіркелді. Бұл табысты өсімнің бір бөлігі көптеген құтқару және босату операцияларына және сүтінен айырылған балаларды тыныш жағажайларға (азырақ жаратылыс акулалары мен адамдардың араласуы бар) көшіруге байланысты, бұл көбірек тұяқтардың табиғи және қауіпсіз түрде жетілуіне мүмкіндік береді.

Этимология

"Монх түлені" (неміс тілінде Münchs Robbe) атауын табиғатты зерттеуші Иоганн Герман ұсынған, ол Марсель қаласында осы түленді "мойн" (француз тілінде "монах") деп атап кеткенін айтқан, сондай-ақ түленнің арт жағынан қарағанда, тырнақ пен капюшон киген монахқа ұқсайтынын болжаған.

Тіршілік ету ортасы

Гавайилік монах-тұмсық, аты айтып тұрғандай, Гавай аралдарында ғана тіршілік етеді. Монах теңіздері 4–11 млн жыл бұрын Солтүстік және Оңтүстік Америка арасындағы ашық су жолы арқылы, Орталық Америкалық теңіз жолы арқылы Гавайиге көшіп келді. Панама мойыны 3 млн жыл бұрын теңіз жолын жапты. Бұл түр Тынық мұхитында немесе Атлант мұхитында пайда болған болуы мүмкін, бірақ қайсысында болса да, алғашқы полинезиялықтардан әлдеқайда бұрын Гавайиге келді. Монах теңіздері аң ауламай немесе тамақтанбай жатқанда, көбінесе жағажайларда күнге күйінеді; Гавайи монах теңіздері құмды жағажайларда және Солтүстік-Батыс Гавай аралдарындағы жанартаулық тастарда күнге күйінуге бейім. Жер шарындағы монах тұмсығының мекендеу ортасы жылдар бойы өзгеріп келеді. 20-шы ғасырға дейін олар ашық жағажайларда жиналатын, туатын және қорғаныс іздейтін. Тюленьдерді аулау тоқтағаннан кейін, олар бұрынғы мекендерін тастап, қазір тек теңіз үңгірлерін ғана пайдаланады. Көбінесе бұл үңгірлер су асты кіреберістеріне байланысты адамдарға қолжетімді емес, өйткені үңгірлер көбінесе шалғай немесе қиын жағалауда орналасқан. Ғалымдар бұл жаңадан пайда болған бейімделу екенін растады, бұл адам санының тез өсуіне, туризм мен өнеркәсіптің дамуына байланысты, адамдардың тозуының артуына және түрлердің табиғи мекенін жоюға әкелді. Осы тұмсықтардың ұялшақ мінезі мен адамдардың тозуына сезімталдығына байланысты, олар өткен ғасырда, тіпті одан да ертеректе адамдармен байланыстан мүлдем аулақ болуға тырысып, баяу бейімделді. Алайда жағалаудағы үңгірлер жаңа туған балалар үшін қауіпті, сондай-ақ, үңгірлерге теңіз дауылдары соққан кезде, жас бөбектер арасында үлкен өлім-жітімге әкеледі. Кариб теңізінің монах теңіздері жылы, қоңыржай, субтропиктік және тропиктік суларда, Кариб теңізінде, Мексика шығанағында және Атлант мұхитының батысында кездеседі. Олар, мүмкін, оқшауланған және оқшауланған атоллдар мен аралдардағы (су тасқанда құмды жағажайлар) жерлерге жүзуді жөн көрді, бірақ кейде құрлық жағалауларына және теңіз жағалауындағы терең суларға барды. Бұл түрдің азық-түлік көзі - көлеңкелі лагуналар мен рифтер болуы мүмкін. Олар жыл сайын терісін, шашын шашып, жыл сайын терісін алмастырады. Монах теңіздерінің барлығының мөлшері шамалы өзгеше, барлық ересектерінің орташа ұзындығы 2 метрді құрайды. Олар жыныстық диморфизмге ие, яғни Жерорта теңізі монах теңізінің еркектері әйелдерінен сәл үлкен, ал Гавайи монах теңізінің әйелдері үлкен. Оның ақ құрсағы, сұр түкті шапаны және жұқа денелілігі оны құлақтары жоқ басқа бір тұяқ тұяқтан (Phoca vitulina) ерекшелейді. Теңіз пилдері сияқты, олар жыл сайынғы қалыңдықта шашын және терісінің сыртқы қабатын түсіреді. Жерорта теңізіндегі монах тюленің мұрны қысқа, кең және жазық, мұрын тесіктері жоғары қарай орналасқан. Қанатшалары салыстырмалы түрде қысқа, кішкентай, жұқа тырнақтары бар. Монах-тұмсықтың дене бітімі жем-шөпті - балық, сегізбалық, лобстер, семіздікті терең судағы коралл төсектерінде аулауға өте қолайлы. Ерлердің терісі әдетте қара, ал әйелдердің терісі қоңыр немесе қара сұр түсті. Жас күректер ұзын және салмағы шамамен 1,5 кг, терісі қара қоңыр немесе қара түсті. Олардың құрсақтарында екі жыныстың арасында түрлі түсті ақ жолақ пайда болады. Бұл шашты 6-8 аптадан кейін ересектерде әдеттегі қысқа шашты шаштымен алмастырады. Мұрны қысқа, кең, жалпақ, ал мұрын тесіктері алға қарай орналасқан. Оның басы салыстырмалы түрде кішкентай, жазық, қара көздері, сегіз жұп тістері, мұрны қысқа, мұрнының үстінде мұрын тесіктері және екі жағында вибриссалар бар. Ересекті аталықтардың салмағы және ұзындығы 7 фут (2 м), ал ересек аналықтардың ұзындығы, әдетте, сәл үлкен, ұзындығы 8 фут (2 м). Монах-тұмсықтардың балалары ауыр және ұзын болады. Олар 6 апта бойы емшектей отырып, едәуір өседі, ақырында олар емшектен шығарылған кезде салмағы аралас болады, ал анасы салмағын жоғалтады. Кариб теңізінің монах теңізінің денесі салыстырмалы түрде үлкен, ұзын, мықты болды, және ұзындығы 8 футқа дейін жетеді және салмағы 2 метр. Басқа монах тұздықтары сияқты бұл түрдің де ерекше басы мен бет-әлпеті бар. Басы дөңгелек, аузы кең. Оның бет-әлпеті салыстырмалы түрде үлкен, кең арақашықтықтағы көздері, жоғары қарай ашылатын мұрын тесіктері және ұзын, ашық түсті және тегіс шашы бар үлкен шашы бар. Денесіне қарағанда оның алдыңғы қанаттары қысқа, тырнақтары кішкентай, ал артқы қанаттары жұқа. Олардың түсі қоңыр және / немесе сұр түсті, төменгі жағы арқалық аймақтан ашық. Ересектер жас тұздықтарға қарағанда қараңғырақ, ал жастар ақшыл және сарғыш түсті. Кариб теңізінің монах теңіздерінің терісінде балдыр өседі, оларға сәл жасыл түс береді, бұл Гавайи монах теңіздеріне ұқсас. Жерорта теңізінің монах теңіздері күндізгі уақытта белсенді және балық пен моллюскалардың әртүрлі түрлерін жейді, негізінен сегізбалық, семіздік және егіздіктерді, күніне 50 кг дейін. Олар көбінесе 150 метрге дейінгі тереңдікте азықтанады, бірақ кейбіреулері NOAA суасты кемелерімен 152 метр тереңдікте байқалған. Олар ашық кеңістікте аң аулауды жөн көреді, бұл оларға жылдамдығын тиімдірек пайдалануға мүмкіндік береді. Олар табысты түбінде азықтанатын аңшылар; кейбіреулері тіпті жем іздеу үшін тас плиталарын көтеріп жатқаны байқалған. Олардың табиғи жауы жоқ. Жерорта теңізінің монах теңіздері әдетте 25-30 жыл өмір сүреді. АҚШ әскери күштері 2-ші дүниелік соғыс кезінде Лайсан аралы мен Мидуэй аралын басып алғанда оларды аулады. Қазіргі таңдағы популяциясы шамамен 1400 жеке тұлғаны құрайды. Гавайи монах теңізінің 18 пиннипед түрінің арасында генетикалық айнымалылығы ең төмен деңгейде, 19-шы ғасырдың аулауынан туындаған популяцияның тарылуына байланысты деген болжам бар. Бұл шектеулі генетикалық айнымалылық түрдің қоршаған ортаның қысымына бейімделу қабілетін азайтады және табиғи іріктеуді шектейді, осылайша жойылу қаупін арттырады. Монах теңізінің аз популяциясының салдарынан, аурудың әсері апатты болуы мүмкін. Тұрақтап қалу өлімге әкелуі мүмкін, өйткені теңіздер балық аулау торлары сияқты теңіз қалдықтарына түсіп қалғанда, олар маневр жасай алмайды немесе тыныс алу үшін бетке шыға алмайды. NOAA теңіздер күнге күйінгенде немесе балаларын туып, күтім көргенде оларды қорғау үшін еріктілер желісін құрды. NOAA теңіздердің популяциялық динамикасы және денсаулығы туралы маңызды зерттеулерді жүргізуге Marine Mammal Centerмен бірлесіп қаржыландыруда. NOAA-дан бірнеше бағдарламалар мен желілер құрылды. PIRO сияқты қоғамдық бағдарламалар Гавайи монах теңізі үшін қоғамдық стандарттарды жақсартуға көмектесті. Бағдарлама сонымен қатар теңіздерді сақтау үшін күресте көбірек адамдарды жеңу үшін аралдағы жергілікті гавайиліктермен желілер құрады. Marine Mammal Response Network NOAA және құрлық және теңіз жануарларымен айналысатын бірнеше басқа мемлекеттік агенттіктермен серіктес. Түрдің қиын жағдайы туралы хабардарлықты арттыру үшін 2008 жылдың 11 маусымында штат заңы Гавайи монах теңізін Гавайи штатының ресми жануары деп белгіледі.

Қауіптер

Бірнеше себеп уақыт өте келе популяцияның күрт азаюына әкелді: бір жағынан, коммерциялық аңшылық (әсіресе Рим империясы мен Орта ғасырларда) және 20-шы ғасырда балықшылардың оны зиянкес деп санайтын жойып жіберуі, себебі теңіз түлкісі ауланған балықтарға зиян келтіріп, оларды жеп қоятын; екінші жағынан, жағалаудағы қала құрылысы және ластану. Қазіргі уақытта оның жалпы популяциясы кеңінен тараған ареалда 600-ден аз жеке тұлғаға жетеді деп есептеледі, бұл түрді жою қаупі төнген түр ретінде санайды. Ағымдағы өте сирек популяциясы түр үшін тағы бір қауіпті құрайды, өйткені оның тек екі маңызды жері тірі қалуға жарамды деп есептеледі. Бірі – Эгей теңізі (Грецияда 250–300 мал, малдың ең көп шоғырланған жері – Гярос аралы, ал Түркияда шамамен 100 мал); екінші маңызды топтамасы – Кабо-Бланконың Батыс Сахара бөлігі (шамамен 200 жеке тұлға, олар Дезертас аралдарындағы кішкентай, бірақ өсіп келе жатқан ядроны қолдауы мүмкін – шамамен 20 жеке тұлға). Бұл екі маңызды жер түрдің таралу ареалының ең қарама-қарсы нүктелерінде орналасқан, бұл олардың арасындағы табиғи популяция алмасуын мүмкін емес етеді. Қалған барлық топтамалар 50-ден аз ересек жеке тұлғалардан тұрады, олардың көпшілігі өте аз топтар болып табылады – көбінесе бес жеке тұлғадан да аз. Атлант мұхитындағы Кабо-Бланко – түрдің ең үлкен сақталған бірден-бір популяциясы және әлі күнге дейін колония құрылымын сақтап қалған жалғыз жер. MOm жалпы жұртшылықты хабардар етуге, Грецияда және қажет болған жерде монах түлкісін сақтау ісіне көмектесу үшін қаражат жинауға белсенді түрде қатысады. Қазіргі уақытта Греция тағы бір монах түлкісінің көбею орнын ұлттық парк деп жариялау мүмкіндігін қарастырып жатыр, сондай-ақ кейбір жерлерді NATURA 2000 қорғау схемасына енгізді. Грецияда түлкі аулауға қатысты заңнама өте қатаң, және жалпы алғанда, халық Жерорта теңізі монах түлкісін сақтау жөніндегі күш-жігерді жақсы біледі және қолдайды. Жерорта теңізі монах түлкісін сақтауға күш-жігерін жұмылдырған негізгі ұйымдардың бірі – Түркиядағы Су асты зерттеулер қоры (Sualtı Araştırmaları Derneği) (сонымен қатар SAD AFAG деп те аталады) құрамында жұмыс істейтін Жерорта теңізі түлкілерін зерттеу тобы (Akdeniz Foklarını Araştırma Grubu). Топ Фоча муниципалитетінің өкілдерімен бірлесіп, көріністер туралы хабарлау үшін бірлескен сақтау шараларын бастады, сондай-ақ телефон, факс және электрондық пошта арқылы жедел желілер құрылды.

Кариб теңізі

Кариб теңізіндегі монах түленінің жойылуына негізінен XVIII және XIX ғасырларда олардың майы үшін шамадан тыс аң аулау себеп болды, бұл түлен өнімдеріне жоғары сұраныс тудырды. 1688 жылдан бастап, қант плантацияларының иелері машиналарды майлау үшін май алу мақсатында әр түн сайын жүздеген түлендерді өлтіретін аңшылар топтарын жіберді. Кариб теңізіндегі монах түленінің қарапайым мінезі және адамдардан инстинктивті қорқудың болмауы оны жеңіл нысанаға айналдырды, ал аң аулау тек 1850 жылдары тоқтады, себебі популяциясы коммерциялық қолдану үшін тым азайып кетті. Кариб теңізіндегі монах түленінің тіршілік етуіне көмектесетін рифтердегі балық аулаудың артық болуы да олардың жойылуына ықпал етті. Кариб теңізіндегі балық қорының төмендеуі қалған популяцияларды аштыққа ұшыратты. Кариб теңізіндегі монах түленін қорғауға көбінесе ешқандай күш жұмсалмады; 1967 жылы оны қорғалатын түрлер тізіміне енгізген кезде, ол бұрыннан-ақ жойылған болуы мүмкін еді.