Кіріспе

Италиялық ақын

Дино Кампана (20 тамыз 1885 – 1 наурыз 1932) – итальяндық көреген ақын. Оның даңқы «Орфик әндері» ("Canti Orfici") деп аталатын жалғыз жарық көрген поэзия кітабымен және оның құлқылы, тұрақсыз мінезімен, соның ішінде Сибилла Алерамомен болған бақытсыз махаббатымен байланысты. Ол көбінесе итальяндық «poète maudit» мысалы ретінде қарастырылады.

Өмір

Кампана Фаенца маңында, Апеннин тауларында, Эмилия-Романья мен Тоскана аймақтарының шекарасында орналасқан Марради деген шағын қалада дүниеге келді. Оның әкесі Джованни, әрқашан Диноға мейірімділік пен түсініктік көрсеткен, бастауыш мектеп директоры және қоғамдық өмірге белсенді қатысушы болған, бірақ әлсіз және невроздық мінезге ие болған. Оның анасы Фанни Лути бай отбасынан шыққан, бірақ психикалық ауруға шалдыққан, ерекше және мінез-құлқы тұрақсыз әйел болған. Ол көбінесе үй жұмысын ұмытып, төбелерде серуендеп жүрді, бірақ Диноның 1888 жылы туған інісі Манлиоға ерекше жақындық танытты. Інісі дүниеге келгеннен кейін Дино анасының назарынан тыс қалды және оның махаббаты үшін күресуге мәжбүр болды. 1900 жылы, шамамен он бес жасында Кампанада жүйке ауруының алғашқы белгілері байқалды, оған дәрі-дәрмек тағайындалып, психиатриялық клиникаға жіберілді. Бірақ бұл оның білімін аяқтауына кедергі болмады. Ол бастауыш білімін Маррадиде, үшінші, төртінші және бесінші сыныптарды Фаенцадағы Салезиандарда аяқтады. Содан кейін ол Фаенцадағы Торричелли лицейінде, ал кейін Туринге жақын орналасқан Карманьолада оқуын жалғастырып, 1903 жылдың шілдесінде орта мектепті бітірді. Маррадиге оралғаннан кейін оның жүйке жағдайы нашарлап, отбасымен (әсіресе анасымен) және қаламен болған қиын қарым-қатынастардың нәтижесінде көңіл-күйі жиі өзгерді. Маррадидегі қысқы кештердің көңілсіздігін жеңу үшін Дино жақын маңдағы "Гербарола" қаласына барып, жергілікті тұрғындармен бірге пісірілген каштанды (марони каштандары Марради маңында өседі) жеп уақыт өткізетін. Мұндай әрекеттер оның психикалық денсаулығына жағымды әсер ететін секілді болды. 18 жасында, 1903 жылдың күзінде Болонья университетінің химия факультетіне түсті. 1905 жылы Равеннада офицерлік қызметке қабылданудан бас тартқаннан кейін, Дино Флоренциядағы фармацевтикалық химия факультетіне оқуға түсті, бірақ бірнеше айдан кейін Болоньяға қайта оралды. Оның алғашқы поэзиялық туындылары осы жерде жазылып, кейіннен "Орфикалық әндер" жинағына енді. Кампана университетті бітірмеді және өзінің нағыз шақыруын табуда қиындықтарға тап болды.

Саяхаттар

Кампананың қашуға және өзін еркін өмірге арнауға құштарлығы болды, ол түрлі жұмыстар істеу арқылы іске асырды. Оның отбасысы, туған қаласы және билік өкілдері Кампананың ерекше мінез-құлқы мен шетелдерге саяхаттарын ақыл-есінен жаңылысқандығының айқын белгісі деп қарастырды. Оның сыртқы келбетінің тым немісше болуы және поэзия мен философияны жарықпен талқылауы оған күдік тудырды. Саяхаттарынан кейін полиция (сол кездегі психиатриялық тәжірибелер мен отбасының әрекетсіздігіне байланысты) оны 21 жасында психиатриялық ауруханаға жатқызды. 1906 жылдың мамыр және шілде айлары аралығында Кампана Швейцария мен Францияға алғашқы сапарын жасады, ол Бардонеккияда тұтқындалып, Имола психиатриялық ауруханасына жіберілді. 1907 жылы ұлының ақыл-есі дұрыс еместігіне не істеу керектігін білмей, Кампананың ата-анасы оны итальяндық иммигранттар отбасымен Латын Америкасына жіберді. Бұл ақын үшін дербес сапар болған жоқ, өйткені ол өзіне жаңа әлемге паспорт ала алмады, себебі ол «ақылдан адасқан» ретінде танымал болды, сондықтан отбасысы оның паспортын алуға және саяхатын ұйымдастыруға мәжбүр болды. Кампана психиатриялық ауруханаға қайта жіберілмеуі үшін қорқып кетіп қалды. Кампананың ата-анасы оны Америкаға жіберуді, оның жазылуына көмектеседі деген үмітпен қолдады, бірақ паспорттың тек келу үшін жарамды болғаны көрінеді – мүмкін, одан құтылу үшін, өйткені Кампанамен бірге өмір сүру оған шыдайсыз болған. Анасы ұлының Антихрист екеніне сене бастаған сияқты. Америкадағы саяхаттары Кампананың өмірбаянындағы ең құпиялы және беймәлім кезең болып табылады: оны «екі әлемнің ақыны» деп санайтындар бар, ал басқалары Кампана тіпті сол континентке бармаған деседі. Сапардың нақты күндері мен үйге оралу жолы туралы да әртүрлі пікірлер бар. Ең сенімді болжамға сәйкес, ол 1907 жылдың күзінде Генуядан шығып, 1909 жылдың көктеміне дейін Аргентинада саяхаттап, содан кейін Маррадиге оралды және тұтқындалды. Флоренциядағы Сан-Сальвидегі қысқа үзілістен кейін ол Бельгияға кетті, бірақ Брюссельде қайтадан тұтқындалды және 1910 жылдың басында Турнайдағы «maison de santé»-ке қамалды. Отбасынан көмек сұрағаннан кейін ол Маррадиге қайтарылды және тыныш өмір кезеңін бастан өткерді, мүмкін, қайтадан университетке оқуға түсті.

Орфикалық кен орындары

Кампанның жалғыз поэзия кітабында 1906 және 1913 жылдар аралығында жазылған өлеңдер бар. 1913 жылы Кампана Флоренцияға барып, Лацерба журналының өкілдері Джованни Папинимен және ақын/суретші Арденго Соффи (оның алыс туысы)мен кездесті. Ол "Ең ұзақ күн" атты қолжазбасын жариялауға тапсырды. Ол қарастырылмады және қолжазба жоғалып кетті, тек 1971 жылы Соффинің өлімінен кейін, Поджио а Кайанодағы үйіндегі оның қағаздарынан табылған (вероятно, оны тастап кеткен және ұмытылған жерде). Бірнеше ай күткеннен кейін Кампана өз қолжазбасын алу үшін Маррадиден Флоренцияға сапар шекті. Папиниде ол жоқ еді, сондықтан оны Соффиге жіберді, ол кітапшаның бар екенін жоққа шығарды. Кампана, санасы әлсіреген, ашуланып, қатты ренжіді, өйткені ол өзіне ғана тиесілі кітапты жеткізген еді. Оның үнемі жалбарынуы оған "Caffè Giubbe Rosse" "қызыл көйлектерінің" айналасында айналған мәдени ортаның жеккөрушілігі мен бей-жайлығын сыйлады. Соңында, ашуланған Кампана "надан" Соффи мен оның "шакалдар" деп атаған серіктестерінен әділдік алу үшін пышақпен келуге қорқытты. 1914 жылдың қысында, қолжазбаны қайта табу мүмкін емес екеніне сенімді болған Кампана, естелік пен эскиздеріне сүйене отырып, бәрін қайта жазуға шешім қабылдады. Бірнеше күннің ішінде, түнде жұмыс істеп, үлкен ақыл-ой күшін жұмсап, ол өлеңді қайта жаза алды, бірақ өзгертулер мен толықтырулармен. 1914 жылдың көктемінде жергілікті діни трактаттарды басып шығаратын баспагердің көмегімен Кампана ақыры өз қаражаты есебінен "Орфикалық әндер" жинағын шығара алды. Атауы поэмалық музыканттардың алғашқысы Орфейдің мифтік кейіпкеріне сілтеме жасайды. Бірінші басылым шамамен 500 данадан (алғашқыда 1000 дана болуы тиіс еді) тұрды. 44 данасы жазылым бойынша сатылды және Кампана өзінің қалған бөлігін (баспахана кітаптардың жартысын ішінара басып шығару төлемі ретінде алған) Флоренциядағы кафелерде сәл сәтті сатуға тырысты. Мәтін - Маррадиден Болонья, Генуя, Аргентина арқылы Генуяға дейінгі автобиографиялық саяхат. Нақты физикалық саяхатқа параллель Кампананың Генуяның ең ұзақ күнін (il più lungo giorno di Genova) іздеуде жасаған рухани және мистикалық саяхат, оның әдеттегі уақыттан тыс мәңгілік сәт (l'eterno presente) туралы түсінігі, онда бәрі және барлық жерде бір мезгілде бар. Бұл ұғым мәтінде нақты анықталмаған, ол табиғаты бойынша сиқырлыдан гөрі экспозициялық немесе дидактикалық емес. Шындығында, оның сыншыларына Кампананың еңбегіндегі негізгі теорияның көп бөлігін анықтау қалдырылды. Өзін-өзі үйретуші Кампана француз, неміс және ағылшын тілдерін өзі үйреніп, Символистер мен Уитменді түпнұсқа тілдерде оқыды. Мәтін неміс тілінде "Италиядағы соңғы немістің трагедиясы" деп аталады және император Вильгельм II-ге арналған. Кампана өзінің кітабын ағылшын тіліндегі Leaves of Grass-тен қате есте қалған үзіндімен аяқтады: "Олардың бәрі жыртылып, баланың қанымен мазаланды". 1971 жылы Соффинің мүліктерінен түпнұсқа қолжазба табылды. Бұл жаңалық Кампананың түпнұсқа мәтінін дерлік толық қайта жазғанын және оның көлемін екі есеге жуық ұлғайтқанын көрсетті. Бұл кейбір адамдардың Кампананың қолжазбаның басқа көшірмесі болғанын және ол жұмысты "қайта құруға" мүмкіндік бергенін ұсынды.

Кейінгі жылдар

1915 жылы Кампана тағы да саяхатқа шықты, нақты мақсаты болмады: Турин, Домодоссола, содан кейін Флоренция арқылы өтті. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, пацифист және бейтарап болған Кампана, денсаулығының нашарлығына байланысты әскери қызметтен босатылды, бірақ шындығында ол ауыр психикалық аурумен күресіп жатқандығы белгілі болды. 1916 жылы ақын жұмыс іздеді, бірақ табысқа ие болмады. Ол Эмилио Чекиге хат жазып, автормен қысқа хат алмасуды бастады. Ливорнода ол журналист Атос Гастон Бантимен кездесті, ол "Il Telegrafo" журналында оған сынап жазған мақала жазды, бұл дуэльге ұласуға жақындады. Сол жылы Кампана "Уна донна" романының авторы Сибилла Алерамомен танысып, онымен қарқынды және құйынды қарым-қатынас бастады, ол 1917 жылдың басында Маррадидегі 1916 жылғы Рождестводағы қысқа кездесуден кейін аяқталды. Олардың 2000 жылы Feltrinelli баспасында жарияланған хаттары мен хат алмасулары Кампана мен Алерамо арасындағы қарым-қатынастың куәсі болып табылады. Бұл хат алмасу 1916 жылдың 10 маусымында Алерамодан келген хатпен басталады, онда автор "Canti Orfici" өлеңдеріне деген құрметін білдіріп, олар оны "керемет әсерге қалдырып, таң қалдырды" деп мәлімдейді. Хат Сибилла Борго Сан-Лоренцодағы Вилла Ла Топаяда демалып жатқанда жазылды, ал Кампана Фирензуолада оң жағындағы жартылай параличтен емделген кезде ауыр жағдайда болды. 1918 жылы Кампана Скандиччидегі (Флоренция) Кастель Пулчидегі психиатриялық ауруханаға қайтадан жатты және өмірінің соңына дейін сол жерде қалды. Кампананың өмірінің осы кезеңінен қалған жалғыз мәліметтер – психиатр Карло Парианимен жасалған сұхбаттасулар, ол Кампананың психикалық жағдайының нақты диагнозын растады: дезорганизацияланған шизофрения – шизофренияның емделмейтін және өте ауыр түрі. Дино Кампана 1932 жылдың 1 наурызында сепсистен қайтыс болды. Бір теория бойынша, инфекция қашу әрекеті кезінде тікенді сымнан алған жарадан пайда болған. Келесі күні Кампананың денесі Скандиччидің Бадия а Сетимодағы Сан-Коломбано зиратына жерленді. 1942 жылы Пьеро Барджеллинидің тілегімен ақынның сүйегіне лайықты жер берілді және денесі Сан-Сальваторе шіркеуінің қоңырау мұнарасының астындағы капеллаға көшірілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1944 жылдың 4 тамызында шегініп келе жатқан неміс әскері қоңырау мұнарасын жарды, капелланы қиратты. 1946 жылы көптеген итальяндық зиялылардың қатысуымен өткен рәсімнен кейін, оның ішінде Эухенио Монтале, Альфонсо Гатто, Карло Бо, Оттоне Розай, Пратолини және басқалар, ақынның сүйектері Сан-Сальваторе Бадия а Сетимо шіркеуінің ішіне орналастырылды, олар бүгінге дейін сақталып келеді.

Поэзия

Кампананың поэзиясы – дыбыстар, түстер мен музыканың күшті көріністе үйлесетін жаңа поэзия. Жол шекарасыз, монотондылықты көркем бейнелейтін өрнек, бірақ сонымен бірге жойылғаннан және тазалықтан туған драмалық суреттерге толы. Кампананың жарияланған жалғыз туындысының атауы Орфикалық әнұрандарға сілтеме жасайды – бұл әдеби жанр ежелгі Грецияда біздің заманымыздың екінші және үшінші ғасырлары арасында дамыған және классикалық емес теогониямен ерекшеленеді. Сонымен қатар, құдайларға (әсіресе Фан құдайына) арналған дұғалар жамандықтан және бақытсыздықтан сақтау үшін жасалған сиқырлы сөздермен толы.

Негізгі тақырыптар

Кампананың "Орф әндерінің" басындағы "Түн", "Сапар және оралу" сияқты ерте прозалық бөлімдеріндегі маңызды тақырыптарының бірі – арман мен ояулық арасындағы шекараның бұлыңғырлығы. Сипаттауыштар мен есімшелер арман көрушінің сөйлеуіндей қайта-қайта келеді: алайда, бұл арман тоңға басқандай үлкен көтерілістермен үзіледі ("Скайлайт" өлеңіндегідей). Екінші бөлімде, "Генуя" ноктюрнінде Кампананы мазалаған барлық негізгі мифтік тұлғалар мен оқиғалар қайта оралады: порты бар қалалар, жабайы аналар, алып зинақорлар, желді далалар, тұтқынға түскен жасөспірім. Оның прозалық өлеңдерінде де қайталау, аса жоғары дәрежелер мен маңызды сөздердің қолданылуы, сондай-ақ сөздердің арасындағы үйлесімділік күшті сурет жасайды.

Интерпретация

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейінгі он бес жылда, және одан бұрын, экспрессионизм мен футуризм дәуірінде Кампананың поэзиясын түсіндіруде, сөздің көріне бақылаусыз тереңдігіне назар аударылды, ол галлюцинация мен қираудың психологиялық жағдайына тығырылған. Оның өлеңдерінде, нашар бақылау мен дөңгелек жазудың белгілері байқалатын жерлерде, көптеген сыншылардың пікірінше, ғасыр басындағы авангардтың жандылығы бар. Осы себепті, Марио Лузи, Пьер Паоло Пазолини және Андреа Занцотто сияқты көптеген ақындар оның поэзиясына қызығушылық танытты.

Таңдалған шығармалар

Дино Кампананың жинақталған туындыларының қазіргі басылымы – «Дино Кампана Опере» (Милан: Editori Associati, 1989).