Кіріспе
Нидерландыдағы либерализм Нидерланды мемлекет қайраткері Торбекке бастаған монархияға қарсы күш ретінде басталды. Ол елді конституциялық монархияға айналдырған 1848 жылғы Нидерланды Конституциясын дерлік жеке өзі жазды. Қазіргі саясатта өзін "либералды" деп жариялайтын сол және оң жақ партиялар бар. Алғашқылары көбінесе әлеуметтік либерализмді, екіншілері – классикалық либерализмді қолдайды. Бұл партиялардың ортақ ерекшелігі – олар дәстүрлі түрде үстем және әлі де танымал христиан демократиясынан өзгеше, формалды түрде секулярлы болып табылады. Қазіргі экономикалық жағдайда азық-түлік және киім сияқты негізгі қажеттіліктерге қызмет ететін нарықтар әлі де экономикалық либерализмге бағынса да, бұл тұрғын үй, балаларға білім беру, денсаулық сақтау және төлем қызметтеріне қатысты емес. Мысалы, денсаулық сақтау жүйесі тауарлар мен қызметтерді тарату кезінде ұсынылатын көлем пациенттердің сұранысына байланысты болмайтындықтан, нарықтық экономиканың негізгі талаптарына жауап бермейді, бұл Германиядағы жағдайдан өзгеше. Бұл мақалада Нидерландыдағы либерализмнің, жетекші партиялар тарапынан саяси идеология ретінде және либералды экономикалық саясат ретінде іске асырылуы туралы жалпы мәлімет берілген.
Liberalism in the Netherlands started as an anti monarchical effort spearheaded by the Dutch statesman Thorbecke, who almost single handedly wrote the 1848 Constitution of the Netherlands that turned the country into a constitutional monarchy. In contemporary politics, there are both left and right wing parties that refer to themselves as "liberal", with the former more often espousing social liberalism and the latter more often espousing liberalism. A common characteristic of these parties that they are nominally secular, in contrast to the traditionally dominant and still popular Christian democracy. In the contemporary economic situation, even though the markets for basic needs services like food and clothing are still subject to economic liberalism, this is not the case in housing, in child education, health care and payment services. For example the health care system does not satisfy basic requirements for being a market economy because in the distribution of goods and services the offered supply is not subject to patients demands, like this is the case in Germany. This article gives an overview of liberalism in the Netherlands both as a movement politically espoused by the leading parties and what is actually implemented as liberal economic policy.
Экономикалық либерализмнің негізі
Экономикалық жүйе жалпы экономикалық еркіндік тұрғысынан салыстырмалы түрде жоғары бағаланғанмен, нарықта экономикалық жағынан либералды емес бірнеше сектор бар. Мысалы, нарыққа бағытталған әлеуметтік мемлекет құрамындағы денсаулық сақтау жүйесі Бельгия, Англия, Швеция және Германия сияқты елдермен салыстырғанда либералды емес деп есептелуі мүмкін, онда Бельгиядағы Ziekenfonds, Англияның Ұлттық денсаулық сақтау қызметі, Швециядағы денсаулық сақтау және Германияның міндетті медициналық сақтандыруы мемлекеттік басқаруда болып, жеке сақтандыру және медициналық қызметтер нарығын қалдырады. Тұрғын үй және құрылыс учаскелерінде еркін нарық жоқ, себебі муниципалитеттер жоспарлау арқылы шаруашылық жерлерін құрылысқа, мемлекеттік субсидияланатын тұрғын үйге, тұрғын үй кооперативтеріне және қалғанын жеке құрылыс индустриясына бөліп береді, бұл тұрғын үй бағасының деңгейі мен құрылыс учаскелерінің таратылуына қатысты топтық мүдделерге негізделген саясатқа алып келеді, сондай-ақ тұрғын үй және еңбек нарықтарында тапшылық пен бағаның өсуіне себеп болады.
Құқықтық либерализмнің негізі
Голланд конституциясы көп рет қайта қарастырылды. 1983 жылы конституциялық құқықтар тізімі өзгертілді, бірінші бапқа барлық адамдарға, олар мемлекеттік қызметкерлер, кәсіпорын қызметкерлері немесе кез келген басқа азаматтар болсын, қарамастан, жалпы теңдік пен кемсітушілікке жол бермеу принципі енгізілді. Бұл Еуропалық адам құқықтары конвенциясының немесе АҚШ-тың құқықтық биллінің ұқсас баптарынан өзгеше, онда теңдік барлық тұрғындар үшін еркіндік ретінде қарастырылады және тек заңмен белгіленген тәртіппен, әділ сотта және әлеуметтік мемлекеттік қызметтермен байланысты қолданылады. Жалпы теңдік, марксистік теңдік доктринасы, меншік құқығымен, келісімшарт бостандығымен және осы контексте сөз бостандығы мен бірлестік бостандығымен қақтығыс тудыратындықтан, экономикалық либерализмге және меншік құқығына бағынған еркін ерікке құрметпен қарау принципіне қайшы келеді. Нидерландыда еуропалық континенттік құқықтық жүйе бар, онда қылмыстық сот жүйесінде тергеуші судья бар, ол екі тараптың да сұрақтарын тыңдау арқылы әділдікті сақтауға тиіс, ал екі жақтың да пікірін ескере отырып, алдын ала пікірлер мен бейтараптықты теңестіруге тырыспайды. Францияда, Англияда, Германияда және АҚШ-тың көптеген штаттарында болғанындай, мемлекеттік қызметкерлерді қылмыстық жауапкершілікке тартуға көмектесетін жеке айыптау мүмкіндігі жоқ. Полиция қызметтері ұлттық, муниципалдық емес. Конституцияда биліктердің бөлінуі толыққанды іске асырылмаған, себебі парламенттік үкімет кабинеті заңдарды қабылдайды және атқарушы билікті жүзеге асырады, ал ЕО-дағы сирек жағдайдан өзгеше, атқарушы билікті ЕО комиссиясы емес, ЕО кеңесі басқарады. Үкіметке сенімсіздік туралы резолюция қабылдау арқылы таратуға болады, содан кейін сол адамдар келесі үкіметті құрауы мүмкін. Конституцияда үкімет немесе мемлекет басшыларын импичмент ету рәсімі қарастырылмаған. Сот билігін басқаратын Сот кеңесі Әділет министрлігінен тәуелсіз. Нидерландыда тәуелсіз конституциялық сот жоқ. Ұлыбритания заңнамасы әкімшілік сот процедурасы арқылы күшін жоюға келмейді, себебі конституцияда қайта қарау туралы ереже бар. Сонымен қатар, 1848 жылғы Торбек конституциясынан бастап парламент заңдары конституция заңдарына қайшы келген жағдайда оларды жоққа шығарады. Парламент заңдары халықаралық шарттардан да жоғары, бұл теңдік туралы заңда көрсетілгендей, оң дискриминацияға рұқсат береді және Нидерланды монархиялық ел болып саналатынына қарамастан, Еуропалық Одақтың негізгі құқықтары туралы хартасының кемсітушілікке қарсы ережелеріне басымдық береді. Парламентке заң жобасын ұсынғанға дейін, кабинет Мемлекеттік кеңеспен (Нидерланды) кеңесуі керек. Мемлекеттік кеңестің кеңес беру рөлі де биліктердің бөліну принципін бұзады. Парламент заң жобасын әзірлеуге бастамашылық етуге конституциялық құқықтарға ие. Нидерландының сот жүйесінде құқықтық нақтылық жетіспейді, себебі қарапайым адамдар, тіпті сарапшылар да фактілер толық белгілі болған кездегі іс-әрекеттің заңдылығын немесе құқықтық мәселенің нәтижесін болжауға қабілетсіз. Бұл мәселеге сот дискрециясын қолдану ықпал етеді, ол заң шығарушылар қалдырған құқықтық нормаларды қолданудағы түсініксіздікті шешу үшін, норманың қашан қолданылатынын және тиісті құқықтық салдарлардың қандай екенін анықтау үшін қолданылуы мүмкін. Құқықтық теория бұл құқықтық тұлғалардың деонтикалық құқықтық жағдайын негізгі құқықтық мінез-құлық нормалары мен тиісті санкциялық нормалар арқылы өзгерту деп сипаттайды. Бұл нормалардың қақтығысу ережелерін қолдануды және сот түсіндіруінің қандай екенін анықтауды қамтиды. Бұл мәселені сот билігі конституциялық немесе сот сараптамасынан кейін түсініксіз заңнаманы қабылдамау арқылы шешуге болады. Сонымен қатар, құқықтық нақтылықты жақсарту үшін жергілікті билік органдарының тұрақты саяси идеологияны қолдануы қажет болатын тұрақты партиялық (саяси) судьяларды ұстауы мүмкін, мысалы, классикалық либерализм, және сот дискрециясын тек прецедент қажет болған кезде ғана рұқсат ету. Заңнамалық немесе атқарушы (заңды) шешіммен жазалауға рұқсат етіледі, бұл туралы ЕО парламенті Аркадий Волождың #Яндекстен кеткені туралы "импортталған" шешімінде көрсетілген. Бұл АҚШ-пен қарама-қайшы, онда заңға сәйкес заңға сәйкес жазалауға тыйым салынған, бірақ ұлттық төтенше жағдай кезінде Халықаралық төтенше экономикалық өкілеттіктер туралы заң арқылы атқарушы билік жазалауға құқылы. Либералдық құқықтық жүйеде мемлекет тарапынан жазалау тек сот жүйесінің заңмен белгіленген тәртібі арқылы жүзеге асырылады. Конституцияда атқарушы актілер, AMvB деп аталатын актілер алдын ала белгіленген, кейін тиісті парламенттік заңда заңдар деп аталатын актілермен анықталды. Екеуі де материалдық мағынада заң болып табылуы мүмкін, яғни күші бар заңдар. Атқарушы актілер әдетте әкімшілік процедураға қатысты шешімдерді қамтиды, бірақ практикада төтенше жағдай жариялауға, соғыс әрекеттеріне қатысуға немесе әскери жағдай жариялауға қатысты болуы мүмкін. Либералдық құқықтық жүйеде мұндай шешімдерге парламенттің нақты келісімі қажет немесе олар тікелей конституцияға қайшы келеді. АҚШ-та әскери жағдай, төтенше жағдай және әсіресе комендант сағаты АҚШ-тың құқықтық билліне шектеу қоюға құқылы емес.
Демократиялық либерализмдегі негіздер
Нидерландыда демократияның шектеулі нысаны бар, себебі муниципалитет әкімшілігі кеңесінің, аймақтық кеңестің, провинциялық әкімшілігі кеңесінің және ұлттық әкімшілігі кеңесінің мүшелері сайланады, бірақ муниципалитет мэрі, провинциялық губернаторы, прокурорлар, құқық қорғау комиссарлары және судьялар АҚШ-тың көптеген штаттарынан өзгеше, ұлттық атқарушы билік тарапынан тағайындалады. Бұл провинциялар мен муниципалитеттер арасындағы орталықтандырылмаған ерекшеліктерге мүмкіндіктерді шектейді. Ұлттық заң шығару билігін Еуропалық Одақ Парламентіне беру, Джон Локктың билікті бөлу және орталықтандырмау принципіне қайшы келеді.
Либералды саясаттың тарихы
Нидерландыда ұзақ либералды саяси дәстүр қалыптасқан. Голландия Республикасының 16-шы ғасырда құрылуынан бастап 19-шы ғасырдың басына дейін басты саяси қақтығыс либералды қалалық патрициат пен төменгі топтан және протестантизмнің ортодоксалды бағыттарынан шыққан Оранж әулетінің жақтастары арасында болды. Қалалық патрициат діни төзімділікті қолдады. 19-шы ғасырдың ортасынан 1800 жылдың соңына дейін олар Голландияның парламенттік демократиялық құқықтық мемлекетін қалыптастыруда басым күш болды. 20-шы ғасырдың басында либералдар прогрессивті және консервативті либералдарға бөлінді. Саяси бөлініс және жалпы сайлау құқығының енгізілуі либералдардың саяси аренадан кетуіне әкелді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін либералдар VVD партиясы аясында қайта бірікті, бірақ партия шағын болып қалды. Ол кейбір үкіметтік коалицияларға кіші серіктес ретінде қатысты. 1966 жылы прогрессивті либералдық D'66 партиясы құрылды. Алайда, 1970-ші жылдардан бастап либерализм сайлауда қайтадан күшейе бастады. 1977 жылдан бері ең ірі, консервативті либералдық VVD партиясы 22 жыл үкіметте болды. 21-шы ғасырдың басында VVD интеграция және көші-қон мәселелері бойынша ірі жарылыстарға ұшырады. 2010 жылы олар тарихында алғаш рет ұлттық сайлауда жеңіске жетті.
1918 жылға дейін
Нидерланд Корольдігінің алғашқы жылдарында (1814–1848) Өкілдер палатасында Вильгельм I және кейінірек Вильгельм II үкіметінің саясатын қолдаған консерваторлар басым болды. 1840 жылдан бастап палатадағы либералдардың саны біртіндеп өсті. Бұл либералдар тікелей сайланатын Өкілдер палатасы бар парламенттік демократияны жақтады, онда атқару билігі корольдің емес, министрлердің қолында болды. 1844 жылы заңгер және тарихшы Йохан Рудольф Торбекке бастаған тоғыз либералды өкіл конституцияға түзетулер енгізуге және парламенттік демократияны орнатуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқтады. 1848 жылы, Еуропа бойынша төңкерістер толқыны ортасында, билік тепе-теңдігі либералдардың пайдасына бұрылды. Нидерландта азаматтық наразылықтарды болдырмау үшін Вильгельм II жаңа конституция жобасын дайындау үшін Торбеккені төраға етіп тағайындалған комиссия құрды. 1848 жылдың қазанында қабылданған жаңа конституция корольдің билігін шектеді, министрлердің жауапкершілігін енгізіп, парламентке заңдарды өзгертуге және тергеу жүргізуге құқық берді. Ол сонымен қатар санақ сайлау құқығын кеңейтті және жиналыс еркіндігі, хат-хабардың құпиялылығы, діни ұйымдардың еркіндігі және білім беру еркіндігі сияқты азаматтық құқықтарды бекітті. Конституциялық түзетуден кейінгі кезеңде либерализм Нидерландтағы басым саяси күшке айналды. Либерализм университеттерде, БАҚ-та және бизнес ортасында да үстемдік құрды. Либералдар лаиссе-фер экономикасын, еркін сауданы, азаматтық құқықтарды және сайлау құқығын біртіндеп кеңейтуді қолдады. 19 ғасырдың соңында ғана, оппозиция Антиреволюциялық партия және Рим-католиктік мемлекеттік партия болып ұйымдаса бастағанда, либералдар да соларға еліктеді. 1885 жылдың 4 наурызында Либералдық одақ құрылды. 1890 жылдары Самуэль ван Хоутен, Йоханнес Так ван Пуртвлиет және Каппейн ван де Коппелло сияқты кейбір либералдар Торбеккелік лаиссе-фер идеалдарынан бас тартып, үкіметтің белсенді рөлін ұсына бастады. Бұл 1901 жылы прогрессивті еркін ойлы Демократиялық лиганың құрылуына әкелді. Либералдар 1906 жылы консервативті либералдық "Еркін либералдар лигасының" құрылуымен екінші рет бөлінді. Бұл екі бағыттың әр түрлі атаулары бар: прогрессивті либералдар "радикалды", "еркін ойлы" немесе "демократиялық" либералдар деп аталды, ал консервативті либералдар "еркін" немесе "ескі" либералдар деп аталды. Либералдарды ең көп бөліп тұрған мәселе – санақты кеңейту немесе тіпті жалпы сайлау құқығын енгізу мәселесі болды. Прогрессивті либералдар жалпы сайлау құқығын жақтады, ал консервативті либералдар қарсы болды. Прогрессивті либералдар сондай-ақ Ван Хоутеннің бала еңбегін тыйым салуы сияқты экономикаға мемлекеттік араласуды қолдады. Екі турлы сайлау жүйесіне байланысты либералдардың ынтымақтастығы қажет болды. Католиктер мен протестанттардың коалициясы сайлаудың екінші турында жеңіске жетпеуі үшін барлық либералдар екінші турда өз кандидаттарын қолдады, көбінесе социал-демократтар да қосылды. Бұл одақ "концентрация" деп аталды. 20 ғасырдың басында концентрациялық көпшілік, көбінесе социал-демократтардың қолдауымен, бірнеше кабинеттер құрылды. 1917 жылы либералды азшылық кабинеттерінің бірінде жалпы еркек сайлау құқығы, пропорционалды сайлау жүйесі және діни мектептерге тең қаржы бөлу енгізілді. Бұл келісім 1917 жылғы "бейбітшілік" деп аталды. Алайда, сайлау құқығының кеңейтілуі либералдардың позициясын күрт әлсіретті. 1917 жылы 37 орын болған, ал 1918 жылы тек 14 орын қалды.
1918-1994 жылдар
1922 жылы либералдық партиялар қайта ұйымдастырылды: Либералдық одақ пен Лигалық еркін либералдар, сондай-ақ кіші партиялардың консервативті либералдары Либералдық мемлекеттік партияны құруға бірікті. Прогрессивті либералдар 1901 жылы құрылған Радикалдық лига мен прогрессивті либералдардың бірігуінен пайда болған «Азаттық демократиялық лига» партиясында бөлек қалды. Соғыс аралық кезеңде либералдар одан да әлсіреп қалды. 1929 жылғы Уолл-стрит құламы мен Ұлттық социалистік қозғалыстың күшеуі либералдарды дағдарыс кезінде бірнеше кабинетте екінші деңгейдегі серіктес болуға итерді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін консервативті либералдық Либералдық мемлекеттік партия өзін «Еркіндік партиясы» ретінде қайта құрды. Прогрессивті либералдық «Азаттық демократиялық лига» жаңа «Doorbraak» солшыл Еңбек партиясына қосылды. Бірнеше прогрессивтілер PvdA-ның әлеуметтік-демократиялық бағытына наразы болып, 1948 жылы «Азаттық және демократия үшін халық партиясын» құру үшін «Еркіндік партиясына» қосылды. VVD 1970-ші жылдарға дейін дауыс берудің шамамен 10% -ын алып, кішкентай партия болып қала берді. Дегенмен, олар 1940-шы жылдардың соңы мен 1950-ші жылдардың басында социал-демократтар, католиктер және протестанттармен, ал 1960-шы жылдар бойы католиктер мен протестанттармен бірге үкімет құрамына кірді. Партияны бұрынғы «Азаттық демократиялық лига» жетекшісі Питер Оуд басқарды. Голландияның саяси жүйесінде либералдық көзқарастар негізінен қалалық, секулярлық жоғарғы және орта тапқа тән болды. Либералдардың басқа саяси топтар сияқты кәсіподақтар мен газеттер сияқты берік әлеуметтік ұйымдық тірегі болған жоқ. Олардың орнына, олар әлсіз бейтарап топқа жатады. 1966 жылы радикалды демократиялық партия «Демократтар 66» құрылды. Оның құрылуына VVD-ден бірнеше прогрессивті либералдар қатысты. Партия саяси жүйе, қоғам және экономиканы түбегейлі демократияландыруға ұмтылды. D66-ны харизматикалық Ханс ван Миерло басқарды. Партия әлеуметтік-демократиялық PvdA және прогрессивті христиандық PPR-мен бірігіп, Нидерландыны әділ және демократиялық ету үшін жұмыс істеді. Партия солшыл «Ден Уил» кабинетіне қатысты. Алайда 1980-ші жылдарда партия, әсіресе Ян Терлоу басшылығымен, прогрессивті либералдық бағытты қабылдады. Партия PvdA-ның одақтасы болып қалды, бірақ 1981 жылы PvdA және христиандық демократиялық CDA-мен қысқа мерзімді солшыл-орталық коалициялық кабинетке қосылды. Осы аралықта VVD едәуір өсті. Ханс Вигель басшылығымен VVD консервативтік бағытқа бет бұрды. Алайда VVD Фортуйнның және CDA мұрагерлерімен коалициялық кабинетке қосылды, бірақ ол кабинет тез құлап кетті. 2003 жылғы сайлаудан кейін D66 LPF-ті алмастырды. Орталық-оң кабинет әлеуметтік мемлекеттің реформаларын жүзеге асырды және көші-қонның төмендеуін қамтамасыз етті. Алайда көші-қон мен интеграция, әсіресе Нидерландыдағы исламның орны, даулы мәселе болып қала берді. 2003 жылы VVD исламды сынға түсетін әлеуметтік-демократиялық саяхатшы Аяан Хирси Алиді парламенттік фракциясына шақырды. Ол депутат Герт Вилдерспен бірге исламды тікелей сынауымен үлкен дау тудырды. Кабинетте VVD министрі Рита Вердонк көші-қонды шектеуге және аз ұлттық топтардың интеграциясын ынталандыруға тырысты. Фортуйнның қазасынан екі жыл өткен соң, тағы бір адам – режиссер Тео ван Гог қазасы елдің либералдық дәстүрін одан әрі қауіпке ұшыратты. 2004 жылы Герт Вилдерс VVD-дан шығып, исламды кескілесе сынға түсірумен, салықты төмендетуді және еуропалық интеграцияға күмәнді қарауды біріктірген «Азаттық партиясын» құрды. 2006 жылы Хирси Али мен Вердонк арасындағы оның баспана іздеуші мәртебесіне қатысты жанжал D66 партиясы Вердонкке сенімсіздік білдіргеннен кейін кабинеттің құлауына әкелді, партия оның көші-қон жөніндегі ұстанымдарынан алшақтады. 2006 жылғы жалпы сайлауда VVD және D66 айтарлықтай жеңіліске ұшырады: D66 өзінің алты орынның үшеуін, VVD өзінің 28 орынның алтауын жоғалтты. Вилдерстің PVV тоғыз орын жеңіп алды. Рита Вердонк, VVD тізімінде екінші орында болған, партияның жетекші үміткері Марк Рюттеге қарағанда көбірек басымдық дауыс алды. Партия басшылығын талап еткеннен кейін Вердонк VVD-дан шығып, өзінің «Голландияға мақтандығы» ұлттық партиясын құрды. 2009 жылғы Еуропалық парламент сайлауында VVD және D66 әрқайсысы 3 орыннан жеңіп алды, ал PVV 4 орын алды. Лиссабон шартына қол қойылғаннан кейін Нидерландыға қосымша берілген орын PVV-ге берілді. VVD және D66 Еуропалық парламенттегі либералдық фракцияға қосылды, ал PVV ешқандай фракцияға мүше болып тіркелмеді. 2010 жылғы жалпы сайлауда VVD бұрынғы күшіне оралып, тарихында алғаш рет 31 орынмен ең ірі партия атанды, нәтижесінде 1918 жылдан бері алғаш рет либералдық басшылықтағы коалиция құрылды. D66 да өзінің орын санын 10-ға дейін арттырды. Ақырында VVD CDA-мен коалиция құруды шешті, VVD жетекшісі Марк Рютте премьер-министр болып тағайындалды – 1918 жылдан бері либералдық премьер-министрдің алғашқысы.
Жеке либералды партиялар
Ескерту: ⇒ белгісі парламентте ешқашан өкілдікке ие болмаған партияларды көрсетеді.
Вольт
2018: Volt Netherlands (Volt Nederland) құрылды.