Кіріспе

Макахики маусымы – ежелгі Гавайи жаңа жылдық фестивалі, гавайиліктердің Лоно құдайының құрметіне. Бұл төрт айға созылатын мереке, шамамен қазан немесе қараша айларынан басталып, ақпан немесе наурызға дейін жалғасады. Бұл маусымда ерлер, әйелдер және басшылар демалып, денелерін нығайтып, естелік тойларды (ʻahaʻaina hoʻomanaʻo) өткізетін уақыт болатын. Макахики маусымында еңбекке тыйым салынған, демалу мен той-томалақ үшін арналған күндер болған. Гавайиліктер Лоно ика макахики құдайына оның қамқорлығы үшін алғыс айтқан. Ол елге өмір, береке, бейбітшілік және жеңіс сыйлаған. Олар сондай-ақ жауларының жойылуы үшін де құдайларға дұға жасаған. Макаайнана (қарапайым халық) өздерінің әлиʻилерінің (басшыларының) жерлерінің көбейіп, өздерінің және басшыларының денсаулығының толық болуын тілеген. Ежелгі заманда осы кезеңде көптеген діни рәсімдер өткізілген. Қарапайым халық жұмысты тоқтатқан, басшыға немесе әлиʻиге сыйлықтар беріп, содан кейін спортпен айналысып, тойлап, би билеп, қоғамдық байланыстарын жаңартқан. Макахики маусымының төрт айында соғысқа тыйым салынған, бұл «жаңа егінге ешқандай зиян келтірмеу үшін рәсімдік түрде бекітілген шара» болған. Бүгінде Алоха фестивалі (бастапқыда Алоха аптасы) Макахики дәстүрін тойлайды.

Мерекелік шаралар

Махахики мерекесі үш кезеңмен өткізілді. Бірінші кезең – рухани тазару және құдайларға құрбандық (хокупу) дайындау. Жерді басқаратын басшылар класы – Конохикилер, салық жинаушылардың қызметін атқарып, шошқа, таро, тәтті картоп, құрғақ балық, капа және кілемдер сияқты ауыл шаруашылығы және су өнімдерін жинады. Кейбір құрбандықтар орман өнімдерінен, мысалы, қауырсындардан жасалған. Гавайи халқының ақшасы немесе осыған ұқсас айырбас құралы болған жоқ. Бұл құрбандықтар Лононың тұрған жері – аралдың әр аймағындағы хейауларда (ғибадатханаларда) шалынатын. Әрбір қауымның шекарасында орнатылған тас құрбандықтары – ахуларда да құрбандықтар ұсынылды. Лонаның бейнесінің кедергісіз өтуі үшін барлық соғыс тоқтатылды. Мереке арал айналасында сағат тілі бойынша жүріп өтті, дін қызметкерлері Лонаның бейнесін (Акуа Лоа – тападан және әртүрлі әшекейлерден жасалған ұзын полюс) алып жүрді. Әрбір ахупуаада (әр қауым ахупуа деп те аталады) сол қауымның басшылары Лонаның бейнесіне хокупу ұсынды, ол құдай өсімдіктерді өсіріп, аралдарға молшылық пен өркендеу сыйлаған. Акуа Лоа ақ капа ленталарымен безендіріліп, патша құдайға нихо-палоа зәрінен жасалған әшекей кигізді. Лавадан жасалған шанамен сырғанауға арналған ең жақсы сақталған жолдардың бірі – Кеухоу Холуа ұлттық тарихи ескерткіші. Ка нака Маолилер де ойын-сауыққа құштар болған. Олардың ойындары жұмбақтарды шешу, шежіре айту, мақал-мәтелдер мен жасырын мағыналарды білуден тұрды. Ата-бабаларымыз бұл ойындарды қадір тұтып, жүректеріне (наʻау) жақын ұстаған. Олар сүйікті жеңімпаздарына тікелей тікелей бәс тіккен, бұл дәстүрлі уақытта кең таралған. Кейбіреулері тіпті өмірін де тәуекелге тігуге дайын болған. Махахики ойындары бүгінгі күні де көптеген ұйымдар мен жас ұрпақтың ата-бабалары туралы білуі үшін байыту бағдарламаларымен өткізілуде. Үшінші кезеңде салықтық каноэ – ваа аухау – хокупумен толтырылып, теңізге жіберілді, онда ол Лонаға сыйлық ретінде ағып кетті. Махахики мерекесінің соңында басшы каноэмен жағаға шықты. Ол жағаға келгенде, оған қарсы жауынгерлер тобы найза тастады. Ол билік етуге лайықты екенін дәлелдеу үшін найзаларды қабылдап алуға немесе қайтаруға тиіс болды.

Маусым ішінде келгендер

Кейде осы маусымда туған патша баласына Лоно и ка макахики деген есім берілді. Капитан Джеймс Кук кемесінің желкендері мен мачталары Лононың Акуа Лоасына ұқсады. Капитан Кук 1778 жылы Макахики маусымында Лоноға арналған үлкен хэйаудың жанындағы Киалакекуа шығанағына келді.

Шығу тегі

Байырғы гавайліктер жылды екі маусымға бөлген. Бұл сондай-ақ "ма Кахикиден" шыққан болуы мүмкін, яғни "Таитидегідей", себебі Лено туралы аңыз Таитиге баратын және қайтатын сапарлармен байланысты. Оның бастауы Леноның ертедегі көші-қондардың бірі кезінде, өлмелі адам түрінде "қайтып келгенімен" байланысты.

Уақыт

Макахикидің басталуы жыл сайын астрономиялық байқаулар арқылы анықталады. Гавайи аралында Макалиʻи (Плеяда) жұлдыз шоғыры күн батқаннан кейін, әдетте 17 қарашада көтерілгенде, одан кейінгі алғашқы жарты айдың шығуы маусымның басталуын көрсетеді. Оахуда бұл Макалиʻи Пуʻу о Махука Хейаудан жоғары көтерілгенде, Каена нүктесінен көрінгенде, немесе ʻАʻа (Сириус) жұлдызы биік жартастағы белгілі бір жерлік нысанмен бірге пайда болғанда басталуы мүмкін.