Кіріспе

Діни тұлға бата берген су. Қасиетті су – дін қызметкері немесе діни тұлғаның батасынан өткен, немесе қасиетті деп есептелетін құдықтан немесе бұлақтан алынған су. Оны шомылдыру рәсімінен бұрын және рухани тазару үшін пайдалану христиан дінінен сикх дініне дейін көптеген діндерде кең таралған. Лүтерандар, англикандықтар, рим-католиктер және шығыс христиандарының арасында қасиетті суды жамандықтан қорғану үшін сакрамент ретінде қолдану жиі кездеседі.

Христиан дінінде

Католицизмде, лютерандықта, англикандықта, шығыс православиесінде, шығыс православиесінде және тағы да басқа кейбір шіркеулерде қасиетті су – дін қызметкерінің шомылдыру үшін, адамдарды, орындарды және заттарды баталау үшін, немесе жамандыққа қарсы тұру үшін киелі еткен суы.

Тарих

400 жылға жуық уақытта жазылған Апостолдық Конституциялар қасиетті суды қолдану туралы үкімді елші Матайға жатқызады. Мүмкін, алғашқы христиандар күнәдан тазару және артыну мақсатымен суды еврей заңындағыдай қолданған болуы мүмкін ("Ол құйылған суды топырақ ыдысқа салып, киелі шатыр еденінен бірқатар топырақ салады", Сандар 5:17). Дегенмен, көп жағдайда крещение салтанаты үшін қолданылатын су – ағын су, теңіз немесе өзен суы болды, католик шіркеуінің пікірінше, мұндай су баптистериядағы су сияқты толық бата алмады. Алайда, Шығыс православие христиандары баптистерияда да, ашық су қоймасында да осы батаны орындайды.

Пайдалану және сақтау

Қасиетті суды шашу рәсімі крещение сакраментін еске түсіретін құрметті амал ретінде қолданылады. Батыста суды баталау дәстүрлі түрде зұлым рухтарды қуумен және зұлым рухтан тазартылған, баталанған тұз қосумен бірге жасалады. Қасиетті су әдетте шіркеудің кіреберісінде (немесе кейде баптистерий деп аталатын жеке бөлмеде немесе ғимаратта) орналасқан қасиетті су ыдысында сақталады. Шіркеуге кірер кезде онымен өздерін баталау үшін кішкентай ыдыстар – стоуптар шіркеудің кіреберісінде қойылады. Орта ғасырларда христиандар қасиетті судың күшін соншалықты жоғары бағалағандықтан, кейбір жерлерде қасиетті судың рұқсатсыз сиқыршылық үшін ұрлануын болдырмау үшін шүберектер құлыпталған қақпақтармен жабылып тұрған. Архиепископ Эдмунд Ричтің (1236) жарғыларында былай делінген: "Шиқыршылықтан сақтану үшін шүберектер құлыпталып сақталуы керек. Сол сияқты, мира және қасиетті майлар да құлыпталып сақталады".

Дұрыс жою

Католиктерде қасиетті суды, сондай-ақ мисса кезінде дін қызметкерінің қолын жуу үшін пайдаланылған суды, әдеттегі су құбырына құюға рұқсат етілмейді. Рим-католик шіркеулерінде әдетте жерге тікелей құятын арнайы сакрарий болады, осылайша дұрыс тастау қамтамасыз етіледі. Қасиетті су ыдысының үстіне, оның жанында орналасқан әдеттегі раковинадан ерекшеленуі үшін иілмелі қақпақ жабылады. Қасиетті су құйылған ыдыстар бөлек жиналып, суы тоқтатылып, содан кейін жақын орналасқан раковинада қалыпты түрде жуылады.

Гигиеналық

Қасиетті су көздері бактериялық және вирустық инфекциялардың таралуына себеп болатын мүмкін көз ретінде анықталды. XIX ғасырдың соңында бактериологтар Италияның Сассари қаласындағы шіркеуден алынған қасиетті суда стафилококк, стрептококк, Е. коли таяқшасы, Леффлер таяқшасы және басқа да бактерияларды анықтады. 1995 жылы өткізілген зерттеуде, қасиетті суға тигеннен кейін күйік жарасынан бактериялық инфекция жұқтырған науқастан 13 үлгі алынды. Зерттеуде алынған үлгілерде "бактерия түрлерінің кең ауқымы" болғаны анықталды, олардың кейбіреулері адамдарда инфекция тудыруы мүмкін. 2009 жылғы шошқа тұмауы эпидемиясы кезінде Фресно (Калифорния штаты) епископы Джон Стейнбок инфекцияның таралуын болдырмау үшін "қасиетті суды фонтандарға құймау" жөнінде ұсыныс жасады. Сондай-ақ, шошқа тұмауына жауап ретінде, 2009 жылы Италиядағы шіркеуде қозғалыс сенсоры бар автоматты қасиетті су диспенсері ойлап табылып орнатылды. 2020 жылы COVID-19 пандемиясының салдарынан Епископтық конференциялар қасиетті суды фонтандардан немесе стоптардан алып тастауды тапсырды.

Таңдау және құтқарылу

Дұға сияқты бата да қасиетті рәсім. Католик дін қызметкерлері суды батамен құлшылық етіп, Құдайды мадақтап, Оның рақымын сұрайды. Жексенбілік литургия қауымға қасиетті суды шашып, бата беру рәсімінен басталуы мүмкін; бұл "асперсия" деп аталады (латынша, *asperges* сөзінен, "шашу" мағынасында). Бұл рәсім 9 ғасырға дейін барады. "Аспергиль" немесе аспергильум – суды шашуға қолданылатын щетка немесе бұтақ. Асперсорий – қасиетті суды сақтайтын және аспергильдің суға мақсатымен батырылатын ыдыс, бірақ күрделі Оттон үлгілері "ситула" (ыдыс) деп аталады. Суға тұз қосылуы, осылайша құлшылық ету салты бар жерлерде кездеседі. Католик шіркеуі осы қасиетті суды қолданудың және шіркеуге кіргенде крест жасайтын белгі жасаудың, крещение рәсімін жаңару, жеңіл күнәлардан тазару және зұлымдықтан қорғануды білдіретінін үйретеді. Кейде бұған келесі дұға қосады:

Кейбір католиктер белгілі қасиетті орындардан (мысалы, Лурдтан) алынған судың емделуге көмектесетініне сенеді, бірақ бұл су, дін қызметкерінің батасын алмағандықтан, әдеттегі шіркеулердегі қасиетті судан өзгеше.

Жамандықтан қорғау

Оның "Католик шіркеуінің сыртқы белгілері" атты кітабында, алғаш рет 1917 жылы жарық көрген, әйгілі Джон Ф. Салливан былай деп жазады: "Суға оқылған дұғалар Әкеге, Ұлға және Киелі Рухқа бағытталған. Олардың күшімен зұлымдық рухтары осы әлемнен толығымен қуылсын және адамзатқа ешқандай ықпалы болмасын деп тілек тілеу арқылы. Содан кейін Құдайдан суды баталауын сұрайды, осылайша ол шайтандарды қуып шығарып, ауруларды емдеуге тиімді болсын; қайда шашылса, онда обадан және Шайтанның құлқынан құтылу болсын". Католик әулиелері қасиетті судың зұлымдыққа қарсы тұратын күші туралы жазған. Авилалық қасиетті Тереза (1515-1582), Иса мен Марияның көріністерін баяндаған Шіркеу докторы, қасиетті судың күшіне терең сенді және оны зұлымдық пен ұсынуларды жеңу үшін сәтті қолданғанын айтты. Ол былай деп жазды:

20 ғасырдың монахы және мистигі қасиетті Фаустина өзінің күнделігінде (601-тармақ) бірде өліп бара жатқан әпкесіне шайтандарды қуу үшін қасиетті су шашып бергенін айтты. Бұл дін қызметкерінің міндеті болғандықтан, дұрыс болмаса да, ол "қасиетті су шынымен өліп бара жатқан адамға үлкен көмек етеді" деп түсіндірді. "Католиктер үшін қасиетті судың маңызы" атты еңбегінде цистерциан дінбасы Генри Тейлер былай дейді: "Зұлымдықтан қорғайтын күшінен өзге, қасиетті су дене мен жанға рақым сыйлайтын екі есе пайдалы". Жаңа "Rituale Romanum" суға оқылған жын-шайтанды қуу дұғасын алып тастады. Сондай-ақ, қасиетті суға дәстүрлі түрде тазартылған және баталанған тұз да қосылады. Діни қызметкерлер қаласа, бұрынғы форманы қолдануды жалғастыра алады, бұл туралы Рим Папасы Бенедикт XVI "Summorum Pontificum" құжатында растады, онда былай делінген: "Бұрынғы ұрпақтар қасиетті деп санаған нәрсе біз үшін де қасиетті және құнды болып қала береді".

Шығыс христиандары

Шығыс православие және византиялық ритуалдағы католиктер арасында киелі су бата беру және дұға жасау рәсімдерінде жиі қолданылады, ал крещение суы әрқашан арнайы дұғамен қасиетті етіледі. Киелі суды баталаудың екі тәсілі бар: Теофания мерекесінде және крещение кезінде өткізілетін «Суды үлкен баталау» және жыл бойы қажеттілікке және жергілікті дәстүрлерге сәйкес жүзеге асырылатын «Суды кіші баталау». Кейбір мерекелер кіші баталауды өздерінің діни қызметтерінің бір бөлігі ретінде талап етеді. Екі тәсіл де крещение рәсіміне негізделген. Киелі суды баталағаннан кейін, одан сенушілерге шашыратылады және әркім одан ішеді. Киелі суды баталанғаннан кейін сенушілер ішеді, ал ізгі ниетті адамдардың таңертең киелі су ішуі әдеттегі жағдай. Афон тауындағы монастырларда киелі су әрқашан антидоронмен бірге ішіледі. Шығыс православиеліктер әдетте Батыс католиктері сияқты шіркеуге кіргенде киелі сумен өздерін шашыратпайды, бірақ шіркеудің кіреберісінде (нартексте) орналасқан ыдыста киелі су сақталады, оны ішкісі келетін немесе үйіне алып кеткісі келетін кез келген адам қол жеткізе алады. Жыл сайынғы Теофаниядағы (Эпифания деп те аталады) үлкен су батасынан кейін дін қызметкері өзінің приходындағы сенушілердің үйлеріне, ал православие елдерінде қалалық ғимараттарға барып, оларды киелі сумен баталайды. Пальма жексенбілігіндегі пальма бұталары, Пасха жұмыртқалары және Пасхаға арналған басқа да тағамдар, шамдар немесе діни құралдар мен қасиетті ыдыстар сияқты заттарды баталау кезінде (кем дегенде кейбір дәстүрлерде, мысалы, Грузин православие шіркеуінде, иконалар мен кресттер де қасиетті емес және құтқарылмаған деп есептелетін болғандықтан, оларды баталау қажет), бата "Осы (заттың аты) осы киелі суды шашырату арқылы, Әке, Ұл және Киелі Рух атынан баталандырылды" деген сөздермен үш рет шашыратылып аяқталады. Ғасырлар бойы православие шіркеуінің мүшелері көптеген су көздерінің керемет күшке ие екеніне сенеді. Кейбіреулері әлі де ағып жатыр, мысалы Украинадағы Почаев Лаврасындағы және Константинопольдегі Құдай ананың өмір беретін қайнар көзі (Жарқын жұма күні еске алынады).

Эфиопиялық православие Тевахедо шіркеуі

Ефиопиялық православиелік Тевахедо шіркеуі үшін қасиетті су маңызды, және ол жаман рухтан құтылуға, сондай-ақ, әсіресе психикалық аурулар кезінде науқастарды емдеуге арналған деп есептеледі. Оны ішіп беруге немесе зиянды нәрселерден зардап шеккен адамға құйып жіберуге болады. Көптеген зерттеулер көрсеткендей, көптеген эфиопиялықтар қасиетті суды биомедициналық мақсаттар үшін, әсіресе ВИЧ/ЖҚС-ны емдеу үшін пайдалануды жөн көреді. Паломниктер қасиетті су алу үшін Садкан Мариам және Энтото Кидане Мехрет сияқты әртүрлі монастырларға баруы мүмкін. Бұдан бөлек, қасиетті су эфиопиялық православие мейрамдарында, мысалы, Тимкат (Крещение) күнінде қолданылады, онда христиандар танымал алаңдар мен шіркеулерде жиналады, ал дін қызметкерлері қасиетті суды баталап, шашыратып жібереді. Гондарда Фасилидес ваннасы шомылу үшін пайдаланылады және Иордан өзенін бейнелейді.

Лютерандықтар

Кейбір лютерандық синодтарда киелі су нәрестелерді және шіркеудің жаңа мүшелерін крещение беру үшін қолданылады. Бұл судың Құдайдың батасымен келгеніне сеніледі, себебі ол қасиетті іс-қимыл ретінде қолданылады. Крещение алатын адамның маңдайына су тамшылатылып, дін қызметкері крест белгісін жасайды. Лютерандық шіркеулерде әдетте кіреберістің жанында крещение суына арналған ыдыстар болады. Басқа синодтар киелі суды қолданбайды, алайда крещениеге қолданылатын суды әдетте құрметпен қарастырады.

Методистер

Методист дәстүрінде, Қасиетті шомылу рәсімі көбінесе үміткерге қасиетті суды шашыратып немесе құйып беру арқылы орындалады. Ресми шомылу литургиясы, сондай-ақ шомылуды қайта растау литургиясында, көбінесе асперж арқылы жасалатын, осы суды баталауға арналған дұға бар:

Сикхизм

Сикхизмнің ең қасиетті орындарының бірі – Хармандир Сахиб амрицсар немесе амрицсаровар деп аталатын су тоғандарымен қоршалған. Суға шомылуды қалағандар үшін ғибадатхана жартылай алтыбұрышты жай және Харки Пауриге қасиетті баспалдақтар ұсынады. Көптеген сикхтер осы тоғанда шомылудың адамның кармасын тазартатын, жаңарып кетуге көмектесетін күшке ие деп сенеді. Кейбіреулер ауру жақындары мен туыстары үшін тоған суын үйлеріне алып кетеді. Тоғанды еріктілер үздіксіз күтіп, оны мерзімімен босатып, лайын тазартады – бұл қауымдық қызмет (кар seva) деп аталады. Сикхтер крещение рәсімінде қолданылатын қасиетті суды панджаби тілінде амрита (ਅੰਮ੍ਰਿਤ) деп атайды, ал осы рәсімнің өзі Амрит Санскар немесе Амрит Чхакна деп белгілі.

Индуизм

Судың индуизмдегі маңызы "Яжурведа" мәтінінің Таитирия Араньякам бөлімінде кездесетін "мантра пушпам" деп аталатын әнұрамында сипатталған. Киелі сумен тазару индуизмде маңызды элемент болып табылады, ал Ганг индустардың ең қасиетті өзені саналады. Индуизмде киелі су жанды тазартады және жамандыққа қарсы күреседі деп есептеледі. Кейбір индустар қоңырау соғу алдында қолдарын жуу үшін киелі суды пайдаланады.

Буддизм

"Бақытты су" идеясы барлық буддалық дәстүрлерде дерлік қолданылады. Тхеравада дәстүрінде су жаңа ыдысқа салынып, қорғаныш үшін тілек тілеу рәсімі – паритранаға жақын сақталады. Бұл "қасиетті су" жер, от және ауа элементтерін көрсететін су үстіндегі шамның жануы мен сөнуі арқылы жасалуы мүмкін. Кейін бұл су адамдарға үйлерінде сақтау үшін беріледі. Осы рәсімде тек су ғана емес, май мен жіптер де киелендіріледі. Көптеген Махаяна буддасы су үстінен көп рет сутраларды немесе әртүрлі мантраларды (әдетте, бодхисаттва Авалокитшевараның мантрасын) оқиды, содан соң оны ішеді немесе үйді киелеу үшін пайдаланады. Ваджраяна буддизмінде бумпа – бұл Аштамангаланың бірі болып табылатын ырымдық зат, кейде қасиетті суды сақтау үшін қолданылады, ол даналық пен ұзақ өмірді символдайды.

Ислам діні

Мұсылман дініндегі қасиетті судың бір түрі – Меккедегі Қағбаның жанындағы бұлақтан шығатын "Замзам" суы. "Шипалы су" (āb i shifā) ішу шиит исламының түрлі бағыттарында қолданылады. Он екі шииттер дәстүрінде көптеген адамдар Кербала (khāk i shifa) және Наджаф сияқты қасиетті орындардың тозаңын ерітіп, осы суды (āb i shifā) рухани және денелік ауруларға ем ретінде ішеді.

Басқалар

Ежелгі гректер дінінде хернипс (χέρνιψ) деп аталатын қасиетті су діни киелі орындан шыққан шамды сөндіру арқылы жасалған. Грек дінінде сумен адамдар мен орындарды тазарту – қасиеттіні қадірсізден ажырату процесінің бір бөлігі болған. Викка және басқа да рәсімдік сиқыр дәстүрлерінде тұзға бата беріліп, одан аз мөлшері тазартылған суға қосылады. Викка дәстүрлерінің кейбірінде су мен тұздың осы қоспасы теңіздің тұзды суын бейнелейді, ол Құдайдың жатыры және Жердегі барлық өмірдің бастауы деп есептеледі. Бұл қоспа қасиеттілікке ие етіліп, көптеген діни рәсімдер мен сиқырлық ритуалдарда қолданылады.

Бейресми пайдалану

Қасиетті су сонымен қатар мифтік зұлым жаратылыстарды, мысалы, вампирлерді қорғауға немесе оларға қарсы қару ретінде әрекет етеді деп сенген. Шығыс Еуропада, күдікті вампирдің денесін жою немесе оны әрекетсіз ету үшін қасиетті сумен шашыратын болған. Кейіннен бұл идея осындай жаратылыстар туралы көркем әңгімелерге тарады.