Кіріспе
Ғибадатханалар мен шіркеулердің сәулеттік элементі. Cella (латын тілінен "кішкентай бөлме" деген мағынада) немесе naos (грек тілінен ναός, "ғибадатхана") – классикалық антикалық дәуірдегі ежелгі грек немесе рим ғибадатханасының ішкі жайлы орны. Оның қабырғалармен қоршалғандығы оқшауланған немесе монахтың ұясына, ал 17 ғасырдан бері өсімдіктер мен жануарлардың биологиялық жасушасына қатысты кеңейтілген мағынаға әкелді.
A cella (from Latin for "small chamber") or naos (from the Greek ναός, "temple") is the inner chamber of an ancient Greek or Roman temple in classical antiquity. Its enclosure within walls has given rise to extended meanings, of a hermit's or monk's cell, and since the 17th century, of a biological cell in plants or animals.
Грек және рим ғибадатханалары
Көне грек және рим ғибадатханаларында cella ғимараттың ортасындағы бөлме болды, әдетте ғибадатханада құрметтелетін белгілі бір құдайды бейнелейтін құлшылық бейнесі немесе мүсіні орналасқан. Сонымен қатар, cella-да қосымша құрбандықтарды қабылдау үшін үстел болуы мүмкін, мысалы, байланысты құдайлардың құрбандық мүсіндері, асыл және жартылай асыл тастар, дулығалар, найза мен жебе ұштары, қылыштар және соғыс трофейлері. Құрбандық шалу үшін арналған алтарь әрқашан ғимараттың сыртында, орталық ос бойынша орналасқандықтан, cella-да ешқандай жиналыс немесе құрбандықтар өткізілмеген. Ал, уақытша алтарлар басқа құдайлар үшін оның жанында салынар еді. Жиналған құрбандықтар грек және рим ғибадатханаларын дерлік қазыналарға айналдырды, және олардың көптегені антикалық дәуірде қазына ретінде пайдаланылды. Cella әдетте қарапайым, терезесіз, тіктөртбұрышты бөлме болып, алдыңғы жағында бағаналы портик фасадының артында есігі немесе ашық кіреберісі бар еді. Ірі ғибадатханаларда cella әдетте екі колоннадамен бөлініп, екі науқаспен шектесетін орталық неф құрады. Сонымен қатар, cella-да адитон болуы мүмкін, яғни діни қызметкерлері бар діндерде діни қызметкерлеріне немесе ғибадатхана күзетшілеріне кіруге тыйым салынған ішкі аймақ. Көптеген ерекшеліктер болмаса, грек ғимараттары периптеральдік стильде салынды, ол cella-ны жоспардың ортасына орналастырды, мысалы, Парфенон және Паэстумдағы Аполлон ғибадатханасы. Римдіктер псевдопериптеральді ғимараттарды ұнатты, онда портик cella-ны артқа қарай жылдырды. Псевдопериптеральдік жоспарда cella-ның бүйір және артқы қабырғаларына орнатылған жақтаулы колонналар қолданылды. Римде Адриан салған Венера мен Рома ғибадатханасында бір сыртқы перистильмен қоршалған екі cella орналасқан.
Этруск ғибадатханалары
Витрувийдің сөзіне сүйенсек, этрусктік типтегі ғибадатханаларда (мысалы, Вейо қаласына жақын Портоначчодағы) үш кірер жай (целла) қатар орналасып, алдыңғы жағында екі қатар бағаналармен біріктірілген. Бұл Грекия мен Шығыста кездесетін, бір кірер жайы бар (бағаналарымен немесе бағанасыз) Этрурия мен Италияның Тиррен теңізі жағындағы басқа құрылыстарға қарағанда толығымен жаңа ерекшелік.
Мысыр ғибадатханалары
Ежелгі Египеттегі Птолемей патшалығының эллиндік мәдениетінде "cella" египет ғибадатханасының ішкі қасиетті бөлмесінде жасырылған және беймәлім нәрсені білдіретін, толық қараңғылықта болатын және жаратылыс актісі алдындағы ғаламның күйін символдауға арналған орын. "Cella", сондай-ақ "naos" деп те аталады, көптеген қорап тәрізді киелі тұрақтарды қамтиды. Археологтар грек сөзі "naos"-ты пирамидалардың орталық бөлмелерін сипаттау үшін пайдаланған. Ескі патшалықтың соңына қарай, "naos" құрылысы жер астынан пирамиданың ішіне, жер бетіне көшуге ұшырады. "Naos" көптеген жолдармен және бөлмелермен қоршалған, олардың көпшілігі ұрылар мен қабір тонаушыларды шатастыру және жолдан шығару үшін пайдаланылған.
Христиан шіркеулері
Ерте христиандық және Византиялық сәулетте cella немесе naos – шіркеудің ортасындағы қасиетті қызметтерді (литургияны) өткізуге арналған бөлік. Кейінгі кезеңдерде кішкентай шағын шіркеу немесе монахтың ұясы да cella деп аталды. Осыдан көптеген ирланд жер-атауларындағы ирланд тіліндегі cill немесе cell (ағылшынша Kil(l) деп айтылады) сөздері шыққан.