12 ғасырлық ағылшын уағыздар жинағы

Кіріспе

12 ғасырдағы ағылшын тіліндегі уағыздар кітабы

Ормул немесе Ормулум – 12 ғасырда Орм (немесе Ормин) есімді августиндік канон жазған, ерте орта ағылшын тіліндегі 19 000-нан сәл кем өлең жолдарынан тұратын Киелі кітапқа түсіндірмелер жинағы. Авторы қолданған ерекше фонемалық орфографияның арқасында, бұл еңбек Нормандар Англияны жаулап алғаннан кейін тіл өзгеру кезеңінде болған ағылшын тілінің айтылу ерекшеліктерін сақтап қалды. Осы себепті, ол тіл білімі мен тарихи тілдерді зерттеушілер үшін тілдің дамуын анықтауда құнды дерек көзі болып табылады. Кіріспеден және арнаудан кейін, еңбек литургиялық жыл ішіндегі Киелі кітап мәтіндерін түсіндіретін уағыздардан тұрады. Ол мәтіндер өзгерген сайын қарастыру үшін жазылған, ал бірден оқығанда көбінесе жалықтырады және қайталанады. Еңбекке арналған уәде етілген материалдың тек шамамен бестен бір бөлігі ғана Оксфордтағы Бодлеан кітапханасында сақталған жалғыз қолжазбада қалған. Орм ерекше орфографиялық жүйе жасады. Қазіргі ғалымдар бұл жүйенің дін қызметкерлерінің ана тілінде сөйлеу қабілетіне деген қызығушылығын көрсеткенін және оқырмандарына дауысты дыбыстардың дұрыс айтылуын үйретуге көмектескенін атап көрсетеді. Көптеген жергілікті дін қызметкерлері ағылшын тілінде емес, ағылшын-нормандық француз тілінде сөйлеген болуы мүмкін. Орм оқырмандарға қай буынды баса айту керектігін білу үшін қатаң поэтикалық өлшемді қолданды. Қазіргі ғалымдар Ормның тіліндегі орта ағылшын тілін қайта құру үшін осы екі ерекшелікті пайдаланады.

Қолжазба

Ормулдың тек бір ғана данасы бар, ол Бодлей кітапханасының MS Junius 1. Қазіргі күйінде қолжазба толық емес: кітаптың мазмұны 242 уағыз бар екенін көрсетеді, бірақ қазірде тек 32-сі ғана сақталған. Бұл жұмыстың мазмұн тізімі жазылған кезде жоспарланған көлемде аяқталмағаны мүмкін, бірақ осы айырмашылықтың көп бөлігі, әдетте, қолжазбадан парақтардың жоғалғандығынан туындаған болуы керек. Мұндай жоғалтулар тіпті қазіргі заманда да болған, өйткені оның он жетінші ғасырдың иесі болған голландиялық антиквар Ян ван Влиет, қазіргі мәтінде жоқ бөлімдерді көшіріп алған. Мәтіндегі түзетулердің мөлшері және мүмкін жоғалған парақтар Дж. А. В. Беннеттің «шамамен бесінші бөлігі ғана сақталған, және де ең нашар қолжазбада» деген пікір білдіруіне себеп болды. Қолжазбада қолданылған пергаменттің сапасы төмен, ал мәтін орынды үнемдеу үшін жинақы жазылған; ол үзіліссіз жолдармен, проза сияқты, сөздер мен жолдар тығыз орналасқан, сондай-ақ әртүрлі қосымшалар мен түзетулер, жаңа түсіндірулер және аллегориялық оқулар, шеттерінің бұрыштарына сығысып қойылған (жоғарыдағы көшірмеде көрініп тұрғанындай). Роберт Бёрчфилд бұл көрсеткіштердің «автордың кәсіби көшірушіге көшіру үшін дайындалған «шеберханалық» нұсқасы болғанын көрсетеді» деп санайды. Көптеп таралуы күтілген мәтін тек бір қолжазбада ғана сақталуы және ол да нұсқалық болып келуі қызық. Трехарн бұл осы туындыны тек қазіргі оқырмандар ғана жалықтыратынын көрсетеді деп есептейді. Алайда, Орм кіріспеде Уолтердің оған ұнамайтын немесе қате деп тапқан сөздерді алып тастауын тілейді. Қолжазбаның он жетінші ғасырға дейінгі тарихы белгісіз. Қолжазбадағы қолтаңбадан ол 1659 жылы ван Влиеттің жинағында болғанын білеміз. Ол 1666 жылы, оның қайтысынан кейін аукционға сатылды және, мүмкін, Франсискус Юниус сатып алған, оның кітапханасынан ол Юниус сыйлығының бір бөлігі ретінде Бодлей кітапханасына келді.

Only one copy of the Ormulum exists, as Bodleian Library MS Junius 1. In its current state, the manuscript is incomplete: the book's table of contents claims that there were 242 homilies, but only 32 remain. It seems likely that the work was never finished on the scale planned when the table of contents was written, but much of the discrepancy was probably caused by the loss of gatherings from the manuscript. There is no doubt that such losses have occurred even in modern times, as the Dutch antiquarian Jan van Vliet, one of its seventeenth century owners, copied out passages that are not in the present text. The amount of redaction in the text, plus the loss of possible gatherings, led J. A. W. Bennett to comment that "only about one fifth survives, and that in the ugliest of manuscripts". The parchment used in the manuscript is of the lowest quality, and the text is written untidily, with an eye to economical use of space; it is laid out in continuous lines like prose, with words and lines close together, and with various additions and corrections, new exegesis, and allegorical readings, crammed into the corners of the margins (as can be seen in the reproduction above). Robert Burchfield argues that these indications "suggest that it was a 'workshop' draft which the author intended to have recopied by a professional scribe". It seems curious that a text so obviously written with the expectation that it would be widely copied should exist in only one manuscript and that, apparently, a draft. Treharne has taken this as suggesting that it is not only modern readers who have found the work tedious. Orrm, however, says in the preface that he wishes Walter to remove any wording that he finds clumsy or incorrect. The provenance of the manuscript before the seventeenth century is unclear. From a signature on the flyleaf we know that it was in van Vliet's collection in 1659. It was auctioned in 1666, after his death, and probably was purchased by Franciscus Junius, from whose library it came to the Bodleian as part of the Junius donation.

Мазмұны мен стилі

Ормулум 18 956 жолдан тұратын метрикалық өлеңдер жинағы, шіркеу күнтізбесі бойынша миссада қолданылатын әр мәтінге сәйкес христиандық ілімді түсіндіреді. Осылайша, ол Эйншамдық Эльфриктің (шамамен 990 ж.) еңбектерінен кейінгі ағылшын тіліндегі алғашқы жаңа уағыз циклдарының бірі болып табылады. Мақсаты – білім деңгейі төмен адамдарға, соның ішінде "Вулгата" латын тіліндегі мәтінін түсінуге қиналатын дін қызметкерлеріне және латын тілін мүлдем түсінбейтін пастваға қолжетімді ағылшын тіліндегі мәтін ұсыну болды. Әр уағыз, діншілер латын тілін түсінбеген кезде маңызды болған, Ізгі хабардың оқылуына парафразбен басталады, содан кейін экзегетикалық талдау жасалады. Теологиялық мазмұны туынды; Орм Беданың Лукаға жасаған экзегетикалық талдауына, Матфейге арналған "Энаррационес" және Киелі кітаптың "Глосса Ординариясына" жақын. Сондықтан ол әр жолды сөзбе-сөз емес, аллегориялық тұрғыдан қарастырады. Жеке көздерді атаудың орнына Орм жиі "ðe boc" және "қасиетті кітап" деп сілтейді. Беннетт Елшілердің істері, "Глосса Ординария" және Беданың аббаттықтағы үлкен "Вулгата" Киелі кітабына біріктірілгенін болжады, сондықтан Орм өзінің барлық материалдарын бір кітаптан алған. Уағыздардың "әдеби немесе теологиялық құндылығы аз" деп есептелсе де және Ормтың "бір ғана риторикалық тәсілге" ие екені айтылса да – қайталау, Ормулум ешқашан қазіргі заманғы мағынада кітап ретінде емес, литургияға серік ретінде қарастырылмаған. Діни қызметкерлер күніне бір жазбаны оқиды, ал қауым тыңдайды. Көптеген адамдар үшін Ормулумды бүгін оқу қиындық тудырады, бірақ күніне бір ғана уағызды тыңдаған адамдар үшін бұл қиындық болмас еді. Сонымен қатар, Ормның поэзиясы, мүмкін, әдеби деңгейде төмен болса да, уағыздар эстетикалық бағалау үшін емес, оңай жаттау немесе ән салу үшін жасалды; тым қатаң метрден орфографияға дейін барлық элемент тек сөз өнерін қолдау үшін ғана қызмет етуі мүмкін. Эльфрик пен Вулфстан сияқты бұрынғы метрикалық уағыздар көне ағылшын поэзиясының ережелеріне негізделгенімен, олар проза ретінде оқуға болатын метрмен еркіндік алды. Орм олардың үлгісін қабылдамайды. Оның орнына, ол латын иамбикалық гептаметріне негізделген ырғағы үшін "жоғалған-төмендеген он бесін" қолданады және үздіксіз жазады, өзінің жұмысын строфаларға бөлмейді және жолдарды рифмаламайды, латын поэзиясын ұстанады. Орм өзінің шығармашылығына қатысты қарапайым болды: ол кіріспеде жолдарды метрді толықтыру үшін жиі қосып қойғанын мойындайды, "оқығандарға көмектесу үшін" және ағасы Уолтерге поэзияны одан да лайықты ету үшін өңдеуге шақырады. Жұмыстың стилін көрсету үшін қысқаша үлгі келтіруге болады. Бұл үзінді туманың тарихын түсіндіреді: Ерте орта ағылшыншаСоңғы ағылшыншаСөзбе-сөз этимологиялық аудармаForrþrihht anan se comm уақыт келгенде уақыт келдіFortright on the time cameþatt ure Drihhtin wolldetthat біздің Иеміз қалаған Біздің Драйтин осы орта әлемде тумақшы еді i þiss middellærdto осы орта әлемде тумақшы еді forr барлық mannkinne nede барлық адамзат үшін, барлық адамзат үшін қажетhe chæs himm soneess kinnmennat бір рет ол өзіне туыстарын таңдады, ол өзіне кейбір туыстарын таңдады, барлық swill summke ол қалағандай, барлық осындай кейбір ол қалаған, & whær he wollde borennand ол тумақшы еді және ол туылған жерде ол барлық behe chæs att beheille. дәл өзі қалаған жеріне. Ол бәрін өз еркімен таңдады.

The Ormulum consists of 18,956 lines of metrical verse, explaining Christian teaching on each of the texts used in the mass throughout the church calendar. As such, it is the first new homily cycle in English since the works of Ælfric of Eynsham (c. 990). The motivation was to provide an accessible English text for the benefit of the less educated, which might include some clergy who found it difficult to understand the Latin of the Vulgate, and the parishioners who in most cases would not understand spoken Latin at all. Each homily begins with a paraphrase of a Gospel reading (important when the laity did not understand Latin), followed by exegesis. The theological content is derivative; Orrm closely follows Bede's exegesis of Luke, the Enarrationes in Matthoei, and the Glossa Ordinaria of the Bible. Thus, he reads each verse primarily allegorically rather than literally. Rather than identify individual sources, Orrm refers frequently to "ðe boc" and to the "holy book". Bennett has speculated that the Acts of the Apostles, Glossa Ordinaria, and Bede were bound together in a large Vulgate Bible in the abbey so that Orrm truly was getting all of his material from a source that was, to him, a single book. Although the sermons have been deemed "of little literary or theological value" and though Orrm has been said to possess "only one rhetorical device", that of repetition, the Ormulum never was intended as a book in the modern sense, but rather as a companion to the liturgy. Priests would read, and congregations hear, only a day's entry at a time. The tedium that many experience when attempting to read the Ormulum today would not exist for persons hearing only a single homily each day. Furthermore, although Orrm's poetry is, perhaps, subliterary, the homilies were meant for easy recitation or chanting, not for aesthetic appreciation; everything from the overly strict metre to the orthography might function only to aid oratory. Although earlier metrical homilies, such as those of Ælfric and Wulfstan, were based on the rules of Old English poetry, they took sufficient liberties with metre to be readable as prose. Orrm does not follow their example. Rather, he adopts a "jog trot fifteener" for his rhythm, based on the Latin iambic [[Heptameter, and writes continuously, neither dividing his work into stanzas nor rhyming his lines, again following Latin poetry. Orrm was humble about his oeuvre: he admits in the preface that he frequently has padded the lines to fill out the metre, "to help those who read it", and urges his brother Walter to edit the poetry to make it more meet. A brief sample may help to illustrate the style of the work. This passage explains the background to the Nativity:
Early Middle EnglishModern English Literal etymological translationForrþrihht anan se time commAs soon as the time came Fortright on the time cameþatt ure Drihhtin wolldethat our Lord wanted That our Drightin would ben borenn i þiss middellærdto be born in this middle earth be born in this middleearth forr all mannkinne nedefor the sake of all mankind, for all mankind's needhe chæs himm sone kinnessmennat once he chose kinsmen for himself, he chose him some kinsmen, all swillke summ he wolldeall just as he wanted, all such some he would, & whær he wollde borenn benand he decided that he would be born and where he would born behe chæs all att hiss wille. exactly where he wished. He chose all at his will.

Орфографиялық

Көрнекті әдеби құндылығынан гөрі, Ормулдың басты ғылыми маңызы Ормның ерекше орфографиялық жүйесінен туындайды. Ол адамдардың ағылшын тілін дұрыс айтпайтынына наразы екенін, сондықтан сөздерді олар қалай айтылса, солай жазатынын айтады және дауыстылардың ұзындығы мен мәнін нақты көрсететін жүйені сипаттайды. Ормның басты жаңалығы – алдыңғы дауыстының қысқа екенін көрсету үшін екі еселенген дауыстыларды, ал дауыстының ұзын екенін көрсету үшін бір дауыстыларды қолдану болды. Дауысты әріптермен аяқталатын буындардың ұзындығын көрсету үшін ол акцент белгілерін пайдаланды. Бұған қоса, ол g әрпінің дыбысталуына қарай үш түрлі әріп формасын қолданды: жақша тәрізді <ᵹ> – тілдің көмекейлік жақындауы үшін, жалпақ <ꟑ> – тілдің артқы тоқтауы үшін және каролингтік <g> – тілдің көмекей-альвеолярлық аффрикаты үшін. Бірақ басылымдарда соңғы екі әріп ажыратылмауы мүмкін. Оның нақты орфографияға берілгендігі өте мұқият болды. Мысалы, ол бастапқыда ео және е әріптерін ескі ағылшын тілінде ео арқылы жазылатын «ben» және «knew» сияқты сөздерде тұрақсыз қолданды. 13 000-шы жолда ол шешімін өзгертті және кітаптағы барлық ео жазуларын тек е әрпімен (ben және knew) ауыстырып, айтылуын дәл көрсету үшін қайта жазды. Бұл жүйенің қатаң ырғақпен және осы ырғақтың тудыратын екпін үлгілерімен үйлесімі оның айтылуын біршама дәлдікпен қалпына келтіруге жеткілікті мәліметтер береді. Ормның айтылуы ешқандай ерекшелік тудырмады деген болжамды ескере отырып, бұл ағылшын тілі тарихын зерттеушілерге XII ғасырдың екінші жартысында Мидлендс аймағында Орта ағылшын тілінің қалай айтылғаны туралы өте нақты мәлімет алуға мүмкіндік береді.

Маңыздылығы

Ормның кітабында оны құнды ететін бірнеше жаңалық бар. Беннетт атап көрсеткендей, Ормның классикалық өлшемге бейімделген, белгілі бір екпін үлгілері болашақ ағылшын ақындарының алдын ала сезімін тудырады, олар шетел тілінің поэзиялық жүйелерімен кездескенде де осылай істейтін. Ормул – Эльфрик пен XIV ғасыр арасындағы Англиядағы уағыз-насихат дәстүрінің жалғыз мысалы, сонымен қатар ескі ағылшын тіліндегі уағыздың соңғы үлгісі. Бұл сонымен қатар Джеффри Чосерден екі ғасыр бұрын қалыптасқан стандартты ағылшын тілінің бастауын көрсетеді. Орм діншілердің де мүддесін қорғады. Ол Евангелиені қауымға түсінікті етуге тырысты, бұл 1215 жылғы Латеран соборының төртінші жиналысы дін қызметкерлерін жалпыға бірдей әрекет етуге итергенге шамамен қырық жыл бұрын жасалды. Сонымен қатар, Ормның ерекшеліктері мен орфографиялық реформаға жасаған тырысы оның еңбегін орта ағылшын тілін түсіну үшін маңызды етеді. Ормул – Анкрена Виссе және Айнбит Инвитпен бірге, филологтарға ескі ағылшын тілінен орта ағылшын тіліне өтуді анықтауға мүмкіндік берген үш маңызды мәтіннің бірі.