Кіріспе

Бейресми қателік түрі. Тарихшының қателігі – бұл өткендегі шешім қабылдаушылардың оқиғаларды қазіргі талдаушылармен бірдей көзқараспен қарады және сондай-ақ бірдей ақпаратқа ие болды деген қателіктің нәтижесінде туындайтын бейресми қателік. Оны, қазіргі күннің идеяларының (мысалы, моральдық нормалардың) өткенге проекцияланатын ұқсас, бірақ ерекше тарихи талдау түрі – презентизммен шатастыруға болмайды. Бұл идея алғаш рет 1880 жылы британдық әдеби сыншы Мэтью Арнольд тарапынан айтылған, ал 1970 жылы американдық тарихшы Дэвид Хакетт Фишер бұл қателікке ат қойып, анықтама берген.

Тұжырымдама

Сыншының өткен оқиғаларды білу арқасында бұрынғы туындыларды қате түсіндіруі мүмкін деген ойды алғаш рет Мэтью Арнольд айтқан. 1880 жылғы «Поэзияны зерттеу» атты эссесінде ол былай деп жазды: «Бір ұлттың тілінің, ой-өрісінің және поэзиясының даму барысы қатты қызықты; және ақынның туындысын осы даму барысындағы бір кезең ретінде қарастыра отырып, біз оны поэзия ретінде оның нақты маңызынан гөрі артық бағалауымыз мүмкін, оны сынға алғанда тым жоғары мақтау тілін қолдануымыз мүмкін; қысқасы, оны асыра бағалауға болады. Осылайша, поэтикалық бағаларымызда тарихи деп аталатын қателік туындайды. Тарихшының қателігі тұжырымдамасын 1970 жылы Дэвид Хакетт Фишер атап көрсетті және оның психолог Уильям Джеймстің қателігіне ұқсас екенін айтты. Фишер тарихшылардың жұмыстарында ретроспективті талдау жасаудан бас тартуын қаламады, бірақ тарихшыларға олардың зерттеу нысандары болашақты көре алмайтынын еске салды. Мысалы, ол Жапонияның Перл-Харборға жасаған шабуылы АҚШ-та болжануға тиіс болған деген жиі айтылатын пікірді келтірді, себебі шабуылға қатысты көптеген белгілер болған. Фишердің айтуынша, бұл пікір Роберта Вулстеттердің еңбегіне сілтеме жасап, Перл-Харборға шабуылдан өзге де мүмкіндіктерді көрсететін көптеген қайшы белгілерді ескермейді. Тек кейін қарағанда ғана ескерту белгілері айқын көрінеді; ал басқа бағыттарды көрсеткен белгілер ұмытылып кетеді. (Сондай-ақ, кейінге қарай бағалауға бейімділік туралы қараңыз.) Әскери тарих саласында тарихшылар кейде тарихшының қателігінен сақтану үшін «соғыс тұмандылығы» деп аталатын әдіс қолданады. Бұл тәсілде тарихи тұлғаның (мысалы, әскери қолбасшының) іс-әрекеттері мен шешімдері негізінен сол кездегі оның білгендеріне сүйене отырып бағаланады, ал ол білмейтін болашақ оқиғаларға емес. Фишердің сөзіне сәйкес, бұл әдісті американдық тарихшы Дуглас Сауталл Фримен Роберт Ли және Джордж Вашингтонның өмірбаяндарында алғаш қолданған.