Кіріспе

Скотома – бұл көру өрісінің ішінара өзгерген аймағы, қалыпты немесе салыстырмалы түрде сақталған көру өрісімен қоршалған, көру қабілетінің ішінара төмендеуінен немесе толығымен жойылуынан тұрады. Кез келген сүтқоректінің көзінде көзінің түбінде скотома болады, ол әдетте соқыр нүкте деп аталады. Бұл фоторецепторлар жоқ аймақ, онда көру нервін құрайтын торлы ганглий жасушаларының аксондары тордан шығады. Бұл аймақ оптикалық диск деп аталады. Көзбен көретін скотомаларға тікелей саналы түрде назар аудару мүмкін емес. Олар көру өрісіндегі ақпараттың азаюының жай ғана аймақтары. Скотомасы бар пациенттер толық емес суретті танудың орнына, заттардың "көзінен жоғалып" кететінін сезінеді. Соқыр нүкте скотомасының болуын бір көзді жауып, ашық көзбен нақты бекітіп, объектіні (мысалы, бас бармақты) көлденең және жақтық көру өрісіне, бекітуден шамамен 15 градусқа қашықтықта орналастыру арқылы субъективті түрде анықтауға болады (соқыр нүкте туралы мақаланы қараңыз). Монокулярлы скотоманың мөлшері – 5×7 градус көру бұрышы. Скотома көру жүйесінің кез келген бөлігінің зақымдануының белгісі болуы мүмкін, мысалы, жоғары қуатты лазерлерге ұшырағаннан кейін торлы қабықтың зақымдануы, макулярлық дегенерация және мидың зақымдануы. Скотома термині сондай-ақ бірнеше салаларда метафоралық мағынада қолданылады. Барлық бейнелі мағыналардың ортақ тақырыбы – бұл көру қабілетіндегі емес, сананың қабылдауындағы, танымындағы немесе әлемге деген көзқарасындағы олқылық. Бұл термин грекше σκότος/skótos, "қараңғылық" сөзінен алынған.

Белгілері мен симптомдары

Симптомдық немесе патологиялық скотомалар көру жүйесінің кез келген бөлігін, оның ішінде торлық қабықты (әсіресе оның ең сезімтал бөлігі – макула), көру жүйкесін және тіпті көру қабығын зақымдайтын түрлі аурулардың салдары болуы мүмкін. Патологиялық скотома көру өрісінің кез келген бөлігін қамтуы және кез келген пішін мен мөлшерде болуы мүмкін. Скотома қалыпты соқыр нүктеге кіріп, оны кеңейтуі мүмкін. Орталық немесе макулярлық көруге әсер ететін тіпті кішкентай скотома да елеулі көру қабілетін жоғалтуға алып келеді, ал көру өрісінің шеткі бөлігіндегі үлкен скотома, шеткі көрудегі қалыпты төмендеген оптикалық ажыратымдылыққа байланысты, байқалмауы мүмкін.

Себептер

Скотомалардың жиі кездесетін себептері: миелиндеуші аурулар, мысалы, көп қабатты склероз (ретробульбарлық неврит), гипертония салдарынан торлы қабаттағы жүйке талшықтары қабатының зақымдануы (мақта жүнінің дақтары түрінде көрінеді), метил спирті, этамбутол және хинин сияқты уытты заттар, қоректік заттардың жетіспеушілігі, торлы қабаттағы немесе көру жүйкесіндегі қан тамырларының бітелуі, инсульт немесе басқа да ми зақымдануы, сондай-ақ макулярлық дегенерация, көбінесе қартаюмен байланысты. Сцинтилляциялық скотома мигрень кезінде жиі кездесетін көру аурасы болып табылады. Сирек кездесетін, бірақ маңызды, себебі кейде хирургиялық араласу арқылы жазылуы немесе емделуі мүмкін – миофиз безінен пайда болатын ісіктерге байланысты скотомалар, олар көру жүйкесін қысып немесе оның қанмен қамтамасыз етілуіне кедергі келтіруі мүмкін. Скотомалар көбінесе бір жақты болады. Екі жақты скотоманың маңызды түрі гипофиз ісігі оптикалық хиазманы (жеке көру жүйкесінен өзгеше) қысып бастағанда пайда болады, бұл битемпоральді парацентральді скотоманы тудырады, ал ісік өскен сайын скотомалар шетке қарай кеңейіп, ерекше битемпоральді гемианопсияны тудырады. Көріс өрісінің бұл түрі көбінесе оны сезінетін адамға анық байқалады, бірақ көбінесе ерте объективті диагноз қою қиын, себебі оны классикалық немесе оқулықтағы битемпоральді перифериялық гемианопсияға қарағанда клиникалық тексеру арқылы анықтау қиынырақ, тіпті көріс өрісін бағалаудың күрделі электрондық әдістері де оны анықтай алмайды. Жүкті әйелдерде скотомалар ауыр эклампсияның – жүктілікке байланысты гипертонияның бір түрінің белгісі ретінде көрінеді. Сол сияқты, скотомалар қатерлі гипертония кезінде пайда болатын бас ішілік қысымның артуы нәтижесінде де дамуы мүмкін. Скотоманың себебі аминогликозидті антибиотиктер, негізінен стрептомицин болып табылады.

Терминология

Көрнекі жүйеге қатысты сөзбе-сөз мағынасынан өзге, скотома термині неврология, нейропсихология, психология, философия және саясат сияқты бірнеше салаларда метафоралық түрде қолданылады. Барлық бейнелі мағыналардың ортақ тақырыбы – бұл көру қабілетіндегі емес, сананың қабылдауында, танымында немесе әлемге деген көзқарасындағы олқылық. Дегенмен, олардың нақты байланысы – жүйке жүйесі мен сана арасындағы байланыс арқылы, сезімдік ақпараттан бастап, жүйке өткізгіштігі, ми, қабылдау (осы ақпаратты өңдеу және түсіндіру), ми-сана байланысы, психологиялық функцияға дейінгі тізбек. Осылайша, тек (немесе міндетті түрде емес) шындықтың бір қырын көруге қабілетсіздік қана емес, сонымен қатар (немесе оның орнына) сол қырды көру мүмкіндігін тіпті ұғынуға сананың қабілетсіздігі де болуы мүмкін, себебі танымдық схемада оған орын жоқ. Ең нақты деңгейде – нейропсихологиялық скотома бар. Мысалы, инсульттан кейін кейбір адамдарда болатын жарты кеңістіктік назарсыздану. Тағы бір түрі – кері немесе теріс фантомдық аяқ-қол құбылысы, онда аяқ-қолдың жүйкелері зақымдануы (мысалы, жарақатта аяқ-қолдың жүйкелері кесілуі, бірақ аяқ-қол ампутацияланбауы) сананың дене схемасына әсер етіп, аяқ-қолдың иесіне өмірде болмауы керек сияқты сезім тудырады, сондықтан оның болуы қызықсыз болып көрінеді. Невролог Оливер Сакс кейіннен жойылған кері фантомдық аяқтан өтті, ол дене схемасындағы кеңістіктік назарсызданудың түрі деп санайды, жарты кеңістіктік назарсыздануға ұқсас, себебі сана аяқты өзінің бір бөлігі ретінде қабылдай алмайды, өйткені оның болуына орын жоқ деп ойлайды. Сакс және басқалар аяқтың басқа біреудің аяғына ұқсайтынына, кейде тіпті өлі аяққа ұқсайтынына келісті, бұл дисфорияның бір себебі болғанымен, жалғыз түсінік емес. Ақыл-ойымен аяғының немесе қолының өзіне тиесілі екенін түсінген адамдар да эмоционалды түрде оған сенбей, шындық пен схеманы толықтай үйлестіре алмай, үлкен алаңдаушылыққа ұшырады. Бұл жағдайды басынан өткізбеген адам үшін түсіну қиын болғандықтан, оны алғаш рет басынан өткізгендер оны қызықсыз және сөзбен жеткізбейтін деп санайды (Сакс өзі хабарлағандай және басқаларда да кездескендей). Сакс сонымен қатар, фантомдық аяқтың қалыпты түрін (оң фантомды) зерттеді, ол нейропсихологиялық скотоманы тудырмайды, бірақ кері фантомдармен дене схемасының адамның қазіргі физикалық шындықты толыққанды түсінуіне және қабылдауына қарамастан, қайта қарауға қарсы тұрады (яғни, ампутацияланған аяқ жоқ немесе сақталған аяқ әлі де бар). Бұл санадағы схемалардың (дене схемасы, әлем схемасы) аспектілерінің тек интеллектуалды түсінікпен – кем дегенде тез арада емес – қайта қарастырыла алмайтын неврологиялық негіздері бар екенін көрсетеді. Сакс адамдардың фантомдарға жылдар бойы қалай бейімделетінін және оң фантомдық аяқ-қолдардың жиі біртіндеп қысқарып, кейде жоғалып кетуін зерттейді, бірақ кейбіреулері өмір бойы сақталады. Жоғары абстракция деңгейінде, адамның өзіне деген қабылдауында басқалар оның жеке басының қабылдау қабілетінде олқылық бар деп бағалайтын жағдайлар бар. Осылайша, психологияда скотома адамның басқаларға айқын болатын жеке қасиеттерін өзінде байқамауына қабілетсіздігін білдіреді. Ал ең жоғары абстракциялық деңгейде интеллектуалды скотома деп аталатын жағдай бар, онда адам өз әлемге деген көзқарасының өзгелерге айқын болатын бұрмалануын көре алмайды. Осылайша, философияда немесе саясатта адамның ойлары немесе сенімдері әлеуметтік өзара әрекеттесудің немесе институционалдық құрылымның аспектілерін бағалай алмауымен қалыптасуы мүмкін.