Көру алаңындағы қараңғылық немесе көру қабілетінің бұзылуы
Scotoma
Көздің қараңғы дағы (скотома) – бұл көру алаңындағы ақау. Торлы қабықта фоторецепторлар жоқ жерде пайда болады, бірақ әдетте сезілмейді. Көз денсаулығы туралы біліңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Скотома – бұл көру өрісінің ішінара өзгерген аймағы, қалыпты немесе салыстырмалы түрде сақталған көру өрісімен қоршалған, көру қабілетінің ішінара төмендеуінен немесе толығымен жойылуынан тұрады. Кез келген сүтқоректінің көзінде көзінің түбінде скотома болады, ол әдетте соқыр нүкте деп аталады. Бұл фоторецепторлар жоқ аймақ, онда көру нервін құрайтын торлы ганглий жасушаларының аксондары тордан шығады. Бұл аймақ оптикалық диск деп аталады. Көзбен көретін скотомаларға тікелей саналы түрде назар аудару мүмкін емес. Олар көру өрісіндегі ақпараттың азаюының жай ғана аймақтары. Скотомасы бар пациенттер толық емес суретті танудың орнына, заттардың "көзінен жоғалып" кететінін сезінеді. Соқыр нүкте скотомасының болуын бір көзді жауып, ашық көзбен нақты бекітіп, объектіні (мысалы, бас бармақты) көлденең және жақтық көру өрісіне, бекітуден шамамен 15 градусқа қашықтықта орналастыру арқылы субъективті түрде анықтауға болады (соқыр нүкте туралы мақаланы қараңыз). Монокулярлы скотоманың мөлшері – 5×7 градус көру бұрышы. Скотома көру жүйесінің кез келген бөлігінің зақымдануының белгісі болуы мүмкін, мысалы, жоғары қуатты лазерлерге ұшырағаннан кейін торлы қабықтың зақымдануы, макулярлық дегенерация және мидың зақымдануы. Скотома термині сондай-ақ бірнеше салаларда метафоралық мағынада қолданылады. Барлық бейнелі мағыналардың ортақ тақырыбы – бұл көру қабілетіндегі емес, сананың қабылдауындағы, танымындағы немесе әлемге деген көзқарасындағы олқылық. Бұл термин грекше σκότος/skótos, "қараңғылық" сөзінен алынған.
A scotoma is an area of partial alteration in the field of vision consisting of a partially diminished or entirely degenerated visual acuity that is surrounded by a field of normal – or relatively well preserved – vision. Every normal mammalian eye has a scotoma in its field of vision, usually termed its blind spot. This is a location with no photoreceptor cells, where the retinal ganglion cell axons that compose the optic nerve exit the retina. This location is called the optic disc. There is no direct conscious awareness of visual scotomas. They are simply regions of reduced information within the visual field. Rather than recognizing an incomplete image, patients with scotomas report that things "disappear" on them. The presence of the blind spot scotoma can be demonstrated subjectively by covering one eye, carefully holding fixation with the open eye, and placing an object (such as one's thumb) in the lateral and horizontal visual field, about 15 degrees from fixation (see the blind spot article). The size of the monocular scotoma is 5×7 degrees of visual angle. A scotoma can be a symptom of damage to any part of the visual system, such as retinal damage from exposure to high powered lasers, macular degeneration, and brain damage. The term scotoma is also used metaphorically in several fields. The common theme of all the figurative senses is of a gap not in visual function but in the mind's perception, cognition, or world view. The term is from Greek σκότος/skótos, "darkness."
Белгілері мен симптомдары
Симптомдық немесе патологиялық скотомалар көру жүйесінің кез келген бөлігін, оның ішінде торлық қабықты (әсіресе оның ең сезімтал бөлігі – макула), көру жүйкесін және тіпті көру қабығын зақымдайтын түрлі аурулардың салдары болуы мүмкін. Патологиялық скотома көру өрісінің кез келген бөлігін қамтуы және кез келген пішін мен мөлшерде болуы мүмкін. Скотома қалыпты соқыр нүктеге кіріп, оны кеңейтуі мүмкін. Орталық немесе макулярлық көруге әсер ететін тіпті кішкентай скотома да елеулі көру қабілетін жоғалтуға алып келеді, ал көру өрісінің шеткі бөлігіндегі үлкен скотома, шеткі көрудегі қалыпты төмендеген оптикалық ажыратымдылыққа байланысты, байқалмауы мүмкін.
Symptom producing, or pathological, scotomata may be due to a wide range of disease processes, affecting any part of the visual system, including the retina (in particular its most sensitive portion, the macula), the optic nerve and even the visual cortex. A pathological scotoma may involve any part of the visual field and may be of any shape or size. A scotoma may include and enlarge the normal blind spot. Even a small scotoma that happens to affect central or macular vision will produce a severe visual disability, whereas a large scotoma in the more peripheral part of a visual field may go unnoticed by the bearer because of the normal reduced optical resolution in the peripheral visual field.
Себептер
Скотомалардың жиі кездесетін себептері: миелиндеуші аурулар, мысалы, көп қабатты склероз (ретробульбарлық неврит), гипертония салдарынан торлы қабаттағы жүйке талшықтары қабатының зақымдануы (мақта жүнінің дақтары түрінде көрінеді), метил спирті, этамбутол және хинин сияқты уытты заттар, қоректік заттардың жетіспеушілігі, торлы қабаттағы немесе көру жүйкесіндегі қан тамырларының бітелуі, инсульт немесе басқа да ми зақымдануы, сондай-ақ макулярлық дегенерация, көбінесе қартаюмен байланысты. Сцинтилляциялық скотома мигрень кезінде жиі кездесетін көру аурасы болып табылады. Сирек кездесетін, бірақ маңызды, себебі кейде хирургиялық араласу арқылы жазылуы немесе емделуі мүмкін – миофиз безінен пайда болатын ісіктерге байланысты скотомалар, олар көру жүйкесін қысып немесе оның қанмен қамтамасыз етілуіне кедергі келтіруі мүмкін. Скотомалар көбінесе бір жақты болады. Екі жақты скотоманың маңызды түрі гипофиз ісігі оптикалық хиазманы (жеке көру жүйкесінен өзгеше) қысып бастағанда пайда болады, бұл битемпоральді парацентральді скотоманы тудырады, ал ісік өскен сайын скотомалар шетке қарай кеңейіп, ерекше битемпоральді гемианопсияны тудырады. Көріс өрісінің бұл түрі көбінесе оны сезінетін адамға анық байқалады, бірақ көбінесе ерте объективті диагноз қою қиын, себебі оны классикалық немесе оқулықтағы битемпоральді перифериялық гемианопсияға қарағанда клиникалық тексеру арқылы анықтау қиынырақ, тіпті көріс өрісін бағалаудың күрделі электрондық әдістері де оны анықтай алмайды. Жүкті әйелдерде скотомалар ауыр эклампсияның – жүктілікке байланысты гипертонияның бір түрінің белгісі ретінде көрінеді. Сол сияқты, скотомалар қатерлі гипертония кезінде пайда болатын бас ішілік қысымның артуы нәтижесінде де дамуы мүмкін. Скотоманың себебі аминогликозидті антибиотиктер, негізінен стрептомицин болып табылады.
Common causes of scotomas include demyelinating disease such as multiple sclerosis (retrobulbar neuritis), damage to nerve fiber layer in the retina (seen as cotton wool spots) due to hypertension, toxic substances such as methyl alcohol, ethambutol and quinine, nutritional deficiencies, vascular blockages either in the retina or in the optic nerve, stroke or other brain injury, and macular degeneration, often associated with aging. Scintillating scotoma is a common visual aura in migraine. Less common, but important because they are sometimes reversible or curable by surgery, are scotomata due to tumors such as those arising from the pituitary gland, which may compress the optic nerve or interfere with its blood supply. Rarely, scotomata are bilateral. One important variety of bilateral scotoma may occur when a pituitary tumour begins to compress the optic chiasm (as distinct from a single optic nerve) and produces a bitemporal paracentral scotoma, and later, when the tumor enlarges, the scotomas extend out to the periphery to cause the characteristic bitemporal hemianopsia. This type of visual field defect tends to be obvious to the person experiencing it but often evades early objective diagnosis, as it is more difficult to detect by cursory clinical examination than the classical or textbook bitemporal peripheral hemianopia and may even elude sophisticated electronic modes of visual field assessment. In a pregnant woman, scotomata can present as a symptom of severe pre eclampsia, a form of pregnancy induced hypertension. Similarly, scotomata may develop as a result of the increased intracranial pressure that occurs in malignant hypertension. The scotoma is also caused by the aminoglycoside antibiotics mainly by streptomycin.
Терминология
Көрнекі жүйеге қатысты сөзбе-сөз мағынасынан өзге, скотома термині неврология, нейропсихология, психология, философия және саясат сияқты бірнеше салаларда метафоралық түрде қолданылады. Барлық бейнелі мағыналардың ортақ тақырыбы – бұл көру қабілетіндегі емес, сананың қабылдауында, танымында немесе әлемге деген көзқарасындағы олқылық. Дегенмен, олардың нақты байланысы – жүйке жүйесі мен сана арасындағы байланыс арқылы, сезімдік ақпараттан бастап, жүйке өткізгіштігі, ми, қабылдау (осы ақпаратты өңдеу және түсіндіру), ми-сана байланысы, психологиялық функцияға дейінгі тізбек. Осылайша, тек (немесе міндетті түрде емес) шындықтың бір қырын көруге қабілетсіздік қана емес, сонымен қатар (немесе оның орнына) сол қырды көру мүмкіндігін тіпті ұғынуға сананың қабілетсіздігі де болуы мүмкін, себебі танымдық схемада оған орын жоқ. Ең нақты деңгейде – нейропсихологиялық скотома бар. Мысалы, инсульттан кейін кейбір адамдарда болатын жарты кеңістіктік назарсыздану. Тағы бір түрі – кері немесе теріс фантомдық аяқ-қол құбылысы, онда аяқ-қолдың жүйкелері зақымдануы (мысалы, жарақатта аяқ-қолдың жүйкелері кесілуі, бірақ аяқ-қол ампутацияланбауы) сананың дене схемасына әсер етіп, аяқ-қолдың иесіне өмірде болмауы керек сияқты сезім тудырады, сондықтан оның болуы қызықсыз болып көрінеді. Невролог Оливер Сакс кейіннен жойылған кері фантомдық аяқтан өтті, ол дене схемасындағы кеңістіктік назарсызданудың түрі деп санайды, жарты кеңістіктік назарсыздануға ұқсас, себебі сана аяқты өзінің бір бөлігі ретінде қабылдай алмайды, өйткені оның болуына орын жоқ деп ойлайды. Сакс және басқалар аяқтың басқа біреудің аяғына ұқсайтынына, кейде тіпті өлі аяққа ұқсайтынына келісті, бұл дисфорияның бір себебі болғанымен, жалғыз түсінік емес. Ақыл-ойымен аяғының немесе қолының өзіне тиесілі екенін түсінген адамдар да эмоционалды түрде оған сенбей, шындық пен схеманы толықтай үйлестіре алмай, үлкен алаңдаушылыққа ұшырады. Бұл жағдайды басынан өткізбеген адам үшін түсіну қиын болғандықтан, оны алғаш рет басынан өткізгендер оны қызықсыз және сөзбен жеткізбейтін деп санайды (Сакс өзі хабарлағандай және басқаларда да кездескендей). Сакс сонымен қатар, фантомдық аяқтың қалыпты түрін (оң фантомды) зерттеді, ол нейропсихологиялық скотоманы тудырмайды, бірақ кері фантомдармен дене схемасының адамның қазіргі физикалық шындықты толыққанды түсінуіне және қабылдауына қарамастан, қайта қарауға қарсы тұрады (яғни, ампутацияланған аяқ жоқ немесе сақталған аяқ әлі де бар). Бұл санадағы схемалардың (дене схемасы, әлем схемасы) аспектілерінің тек интеллектуалды түсінікпен – кем дегенде тез арада емес – қайта қарастырыла алмайтын неврологиялық негіздері бар екенін көрсетеді. Сакс адамдардың фантомдарға жылдар бойы қалай бейімделетінін және оң фантомдық аяқ-қолдардың жиі біртіндеп қысқарып, кейде жоғалып кетуін зерттейді, бірақ кейбіреулері өмір бойы сақталады. Жоғары абстракция деңгейінде, адамның өзіне деген қабылдауында басқалар оның жеке басының қабылдау қабілетінде олқылық бар деп бағалайтын жағдайлар бар. Осылайша, психологияда скотома адамның басқаларға айқын болатын жеке қасиеттерін өзінде байқамауына қабілетсіздігін білдіреді. Ал ең жоғары абстракциялық деңгейде интеллектуалды скотома деп аталатын жағдай бар, онда адам өз әлемге деген көзқарасының өзгелерге айқын болатын бұрмалануын көре алмайды. Осылайша, философияда немесе саясатта адамның ойлары немесе сенімдері әлеуметтік өзара әрекеттесудің немесе институционалдық құрылымның аспектілерін бағалай алмауымен қалыптасуы мүмкін.
Beyond its literal sense concerning the visual system, the term scotoma is also used metaphorically in several fields, including neurology, neuropsychology, psychology, philosophy, and politics. The common theme of all the figurative senses is of a gap not in visual function but in the mind's perception, cognition, or world view. Their concrete connection to the literal sense, however, is by the connection between the nervous system and the mind, via the chain of links from sensory input, to nerve conduction, to the brain, to perception (the processing and interpreting of that input) via the brain mind correlation, to psychological function. Thus there is not only (or not necessarily) a visual inability to see an aspect of reality but also (or instead) a mental inability to conceive even the possibility of seeing that aspect, due to a cognitive schema that lacks any provision for it. At the most concrete level, there is neuropsychological scotoma. One example is the hemispatial neglect that is sometimes experienced by people who have had strokes. Another type is the phenomenon of reverse or negative phantom limb, in which nerve injuries to the limbs, such as trauma in which a limb's nerves are severed but the limb is spared from amputation, can affect the mind's body schema in such a way that an existing limb seems to its owner like it should not exist, and its presence thus seems uncanny. Neurologist Oliver Sacks, who experienced a reverse phantom leg that later resolved, considered it a form of spatial neglect in the body schema analogous to hemispatial neglect in that the mind could not conceive of the leg as self because it could not conceive that there was any space for the leg to exist in. Sacks and others agreed that the leg thus seemed like someone else's leg, including sometimes a cadaverous one, which was part of the reason for the dysphoria but not the sole explanation. Even for people who intellectually understood that the leg or hand was supposed to be theirs simply could not believe it emotionally and could not completely reconcile reality with schema, prompting great unease. Given how hard this is to comprehend for a person who has not experienced it, people recently experiencing it for the first time consider it both uncanny and ineffable (as Sacks self reported and found in others). Sacks also explored the regular type of phantom limb (a positive phantom), which does not produce a neuropsychological scotoma but shares with reverse phantoms the trait that the body schema resists revision despite a person's perfect intellectual awareness and acceptance of the current physical reality (that is, that the amputated limb is gone or that the spared limb is still present). This suggests that aspects of schema in the mind (body schema, world schema) have neurologic bases that cannot be revised by mere intellectual understanding—at least not quickly. Sacks does explore the topic of how people adapt to phantoms over the years and how positive phantom limbs often gradually foreshorten and sometimes disappear; but some remain for the rest of life. At a higher level of abstraction are what have been called , in which a person's self perception of his or her own personality is judged by others to have a gap in perceptive ability. Thus, in psychology, scotoma can refer to a person's inability to perceive personality traits in themselves that are obvious to others. And at the highest abstraction level are what have been called intellectual scotomas, in which a person cannot perceive distortions in their world view that are obvious to others. Thus, in philosophy or politics, a person's thoughts or beliefs might be shaped by an inability to appreciate aspects of social interaction or institutional structure.