Гавайи тәуелсіздігі үшін халық қозғалысы

Кіріспе

Гавайлықтардың өзін-өзі анықтау және басқару құқығы үшін халықтық қозғалыс

Гавай егемендік қозғалысы – гавайлықтардың егемендік, өзін-өзі анықтау және өзін-өзі басқару құқығына ұмтылуының нәтижесінде Гавай Корольдігін немесе тәуелсіз мемлекетін қайта құруға бағытталған саяси және мәдени күрес. Кейбір топтар АҚШ-тан 1893 жылы Лилиуокалани патшайымды құлатуы мен 1898 жылғы аннексиядан басталган ұзақ мерзімді әскери оккупация үшін әділеттік талап етуді де қолдайды. Қозғалыс құлату мен аннексияны заңсыз деп санайды. Пальмира атолы мен Сикайана аралдары 1860 жылдары Корольдікке қосылған, және қозғалыс оларды Гавай аралдарымен бірге заңсыз оккупацияланған жерлер деп есептейді. 1993 жылы АҚШ Конгресі қабылдаған Кешірім резолюциясы Гавай Корольдігінің құлатылуы заңсыз әрекет болғанын мойындады. Егемендік жақтастары туған жердегі қауымдарды мазалаған, баспанасыздық, кедейлік, экономикалық шеттету және дәстүрлердің жойылуы сияқты мәселелердің себебін туған жердің басқаруының және саяси өзін-өзі анықтау құқығының болмауымен байланыстырады. Кахоолаве аралының халқының күштеп көшірілуі және одан кейін бомбалау, Мауна-Кеа обсерваториясының салынуы, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің салдарынан туындаған Ред-Хилл су дағдарысы және АҚШ әскери қызметшілерінің гавай әйелдерін адам саудасына қатыстыруы – егемендік қозғалысы үшін маңызды мәселелер. Ол өз мақсаттарына білім беру арқылы және заңнамалық шаралармен жетеді. Гавай аралдарында, астанада (Гонолулу) және гавай мәдениеті үшін қасиетті орындардағы наразылықтармен қатар, егемендік белсенділері АҚШ күштеріне және заңдарына қарсы тұрады.

Тарих

1960 және 1970 жылдардағы басқа да халықтардың белсенділік қозғалыстарымен бір уақытта, Гавайи егемендігі қозғалысын қазіргі Гавайиге әсер ететін мәселелерге сын көзбен қараған, оның ішінде аралдардың қалалануы мен коммерциялық дамуына, Гавайилік жерлер бағдарламасындағы жемқорлыққа, сондай-ақ жергілікті зираттар мен басқа да қасиетті орындарды тартып алуға наразы болған Гавайилік белсенділер ұйымдары мен жеке тұлғалар жетекшілік етті. 1980 жылдары қозғалыс мәдени және саяси күш алып, қалалану мен халықты сайлау құқығынан айыруға жауап ретінде жергілікті қарсылық күшейді. Жергілікті және федералдық заңнамалар халықтарды қорғауға белгілі бір деңгейде көмектессе де, коммерциялық дамудың кеңеюіне тосқауыл қоймады, оның этникалық емес Гавайи халқына тигізер әсері ескерілді. 2005 жылы Grassroot институты жүргізген сауалнама көрсеткендей, Гавайи тұрғындарының көпшілігі Акака заңына қарсы болды.

Өмірбаян

Түпкілікті гавайлықтардың ата-бабалары шамамен 350 жылға дейін Полинезияның басқа аймақтарынан Гавай аралдарына келген болуы мүмкін. Патшалық 1893 жылдың 17 қаңтарынан бастап, патшалықтың заң шығарушы органындағы американдықтар ұйымдастырған төңкеріспен, USS Boston кемесінен түскен қарулы теңізшілердің қолдауымен құлатылды. "Блоунт есебі" – Гавай Корольдігінің құлатылуы туралы 1893 жылғы АҚШ Өкілдер палатасы Сыртқы қатынастар комитетінің баяндамасының танымал атауы. Президент Гровер Кливленд тағайындаған АҚШ комиссары Джеймс Х. Блоунт 1893 жылғы қаңтар төңкерісіне байланысты оқиғаларды тергеп, есеп дайындады. Бұл есеп АҚШ-тың Гавай Корольдігі үкіметін құлатуға қатысқандығын ресми түрде растайтын алғашқы дәлел. Блоунт Гавайдағы АҚШ министрі Джон Л. Стивенс рұқсатсыз, партиялық әрекеттер жасағанын, соның ішінде антироялистік заговоршыларды қолдау үшін АҚШ теңіз жауынгерлерін жалған немесе асыра сілтеген сылтаумен қондырғанын тұжырымдады. Есепте бұл әрекеттер төңкерістің табысына ықпал еткені және төңкерілген Гавай Корольдігі халқының көпшілігінің және/немесе оның королінің тілегіне қарсы жүргізілгені де көрсетілді. 1893 жылдың 14 желтоқсанында Альберт Уиллис еш хабарсыз USRC Corwin кемесімен Гонолулуға келді, ол монархияны қалпына келтіру үшін американдық шабуыл күтіп отырды, бұл "Қара апта" деп аталды. Уиллис Блоунттың Гавайдағы АҚШ министрі лауазымын алмастырды. Әскери шабуылдың қаупінен сезіктенген ол USS Adams және USS Philadelphia кемелерімен макеттік шабуыл жасады, олардың қаруларын астанаға бағыттады. Ол сондай-ақ контр-адмирал Джон Ирвинге екі американдық кемедегі әскерлерді пайдаланып, жапондық "Нанива" және британдық HMS Champion кемелерінің қосылуын ұйымдастыруға бұйрық берді. 1894 жылдың 11 қаңтарында Уиллис шабуылдың алдау екенін мәлімдеді. Corwin келгеннен кейін, Гавай үкіметі мен азаматтары қажет болған жағдайда қаруға дайын тұрды, бірақ Уиллистің күш қолдану туралы уәдесінің блеф екеніне көптеген адамдар сенді. 16 желтоқсанда Гавайдағы британдық министрге британдық мүдделерді қорғау үшін HMS Champion кемесінен теңіз жауынгерлерін түсіруге рұқсат берілді. Кеме капитаны АҚШ әскерилері патшаны және егемен билікті (Лилиуокалани) қалпына келтіретінін болжады. 1893 жылдың 19 желтоқсанында өткен уақытша үкімет басшыларымен кездесуде Уиллис Лилиуокаланидің хатын ұсынды, онда ол патшайым ретінде қалпына келтірілсе, төңкерілгендерге кешірім беруге келісетіні айтылды. Конференцияда Уиллис уақытша үкіметке Лилиуокаланиге бас беріп, Гавайдың бұрынғы жағдайына оралуына рұқсат беруге кеңес берді, бірақ уақытша үкіметтің басшысы, президент Сэнфорд Доул АҚШ билігіне бағынбайтынын мәлімдеді. "Блоунт есебінен" кейін 1894 жылы "Морган есебі" жарық көрді, ол Блоунт есебімен қайшы келіп, Лилиуокаланиден басқа барлық қатысушылардың "кінәлі емес" деген қорытынды жасады. 1894 жылдың 10 қаңтарында АҚШ Мемлекеттік хатшысы Уолтер К. Грешем Гавайдағы жағдайды шешу мәселесі Конгреске байланысты болатынын мәлімдеді, Уиллистің қанағаттанарлықсыз нәтижелерінен кейін. Кливленд Уиллис өзінің нұсқауларын әріптерін емес, мағынасын орындағанын айтты. Уиллис пен Кливлендтің әрекеттеріне ішкі реакция көбінесе теріс болды. "Нью-Йорк Геральд" газеті былай деп жазды: "Егер министр Уиллиске Гавай ісіне араласуды тоқтатып, өз ісімен айналысуға бұйрық берілмесе, оған осы мәселе бойынша нақты нұсқаулар беру үшін уақытты қажет емес". "Нью-Йорк Ворлд" газеті: "Шетелдік елдердің ішкі ісіне араласуды тоқтатуға уақыт келді ме? Гавай біздің ең жақын жағалауымыздан 2000 миль қашықтықта. Оны жалғыз қалдырыңыз". "Нью-Йорк Сан" газеті: "Мырза Кливленд төреші немесе арбитр болу үшін ең бірінші қажетті біліктіліксіз". "Нью-Йорк Трибьюн" Уиллистің сапарын "Мырза Кливлендтің ақылға сыймайтын жобасын жүзеге асыруға батыл талпыныстың өкінішті және ұятты сәтсіздігі" деп атады. "Нью-Йорк Рекордер" газетінде былай деп жазылған: "Жаңа республика президентіне аккредиттелген министрді жіберіп, оған өзінің сенімхаттарын ұсыну және оны "Ұлы және жақсы дос" деп атау, содан кейін оның үкіметін құлату және құлатылған королеваның билігін қайта орнату үшін құдайға сыйынғандай әрекет ету идеясы, американдық абырой мен әділдікке ең аз құрметпен қарайтын әрбір адам үшін жағымсыз". "Нью-Йорк Таймс" Кливлендтің шешімдерін қорғаған бірнеше Нью-Йорк газеттерінің бірі болды, "Мырза Уиллис өзінің міндетін өзі түсінгендей орындады" деп жазды. Содан кейін 1900 жылы аумаққа органикалық заңмен аумақтық үкімет берілді. Гавай Корольдігінің құлатылуына қарсылық көп болған және оны қалпына келтіруге көптеген әрекеттер жасалған кезде, Гавай 1898 жылы Гавайи жерлестерінің ешқандай қатысусыз АҚШ аумағына айналды. АҚШ Конституциясы Американың түпкілікті тайпаларын жергілікті, тәуелді халықтар ретінде таниды және АҚШ үкіметі арқылы өзін-өзі анықтау құқығын сеніп тапсырады. Бұл жауапкершілік Эскимостар, Алеуттар және Алясканың түпкілікті тұрғындарына да қолданылады. 90 жыл ішінде 183 федералдық заң қабылданып, АҚШ өзіне ерекше сенімділік қатынасын орнатты, ол формальды түрде егеменді халықтың өзін-өзі анықтау құқығын мойындамайды. Арнайы заң болмағандықтан, Гавайидің түпкілікті тұрғындары басқа АҚШ түпкілікті халықтарына берілетін құқықтар мен үкіметтік қолдаудан бас тартуы мүмкін. Гавайидің түпкілікті тұрғындары АҚШ үкіметімен заңнамалық жолмен ерекше мәртебеге ие.

Native Hawaiians' ancestors may have arrived in the Hawaiian Islands around 350CE, from other areas of Polynesia. and other world powers, the kingdom was overthrown beginning January 17, 1893, with a coup d'état orchestrated mostly by Americans within the kingdom's legislature, supported by armed sailors landed by the USS Boston. The Blount Report is the popular name given to the part of the 1893 United States House of Representatives Foreign Relations Committee Report about the overthrow of the Kingdom of Hawaii. U. S. Commissioner James H. Blount, appointed by President Grover Cleveland to investigate the events surrounding the January 1893 coup, conducted the report. It provides the first evidence that officially identifies U. S. complicity in the overthrow of the government of the Kingdom of Hawaii. Blount concluded that U. S. Minister to Hawaii John L. Stevens had carried out unauthorized partisan activities, including the landing of U. S. Marines under a false or exaggerated pretext to support anti royalist conspirators; the report also found that these actions were instrumental to the revolution's success and that the revolution was carried out against the wishes of a majority of the population of the Hawaiian Kingdom and/or its royalty. On December 14, 1893, Albert Willis arrived unannounced in Honolulu aboard the USRC Corwin, bringing with him an anticipation of an American invasion in order to restore the monarchy, which became known as the Black Week. Willis was Blount's successor as United States Minister to Hawaii. With the hysteria of a military assault, he staged a mock invasion with the USS Adams and USS Philadelphia, directing their guns toward the capital. He also ordered Rear Admiral John Irwin to organize a landing operation using troops on the two American ships, which were joined by the Japanese Naniwa and the British HMS Champion. On January 11, 1894, Willis revealed the invasion to be a hoax. After the arrival of the Corwin, the provisional government and citizens of Hawaii were ready to rush to arms if necessary, but it was widely believed that Willis's threat of force was a bluff. On December 16, the British Minister to Hawaii was given permission to land marines from HMS Champion for the protection of British interests; the ship's captain predicted that the U. S. military would restore the Queen and Sovereign ruler (Lili'uokalani). In a December 19, 1893, meeting with the leaders of the provisional government, Willis presented a letter by Liliuokalani in which she agreed to grant the revolutionaries amnesty if she were restored as queen. During the conference, Willis told the provisional government to surrender to Liliuokalani and allow Hawaii to return to its previous condition, but the leader of the provisional government, President Sanford Dole, refused, claiming that he was not subject to the authority of the United States. The Blount Report was followed in 1894 by the Morgan Report, which contradicted Blount's report by concluding that all participants except for Queen Lili'uokalani were "not guilty". On January 10, 1894, U. S. Secretary of State Walter Q. Gresham announced that the settlement of the situation in Hawaii would be up to Congress, following Willis's unsatisfactory progress. Cleveland said that Willis had carried out the letter of his directions rather than their spirit. Domestic response to Willis's and Cleveland's efforts was largely negative. The New York Herald wrote, "If Minister Willis has not already been ordered to quit meddling in Hawaiian affairs and mind his own business, no time should be lost in giving him emphatic instructions to that effect." The New York World wrote: "Is it not high time to stop the business of interference with the domestic affairs of foreign nations? Hawaii is 2000 miles from our nearest coast. Let it alone." The New York Sun said: "Mr. Cleveland lacks the first essential qualification of a referee or arbitrator." The New York Tribune called Willis's trip a "forlorn and humiliating failure to carry out Mr. Cleveland's outrageous project." The New York Recorder wrote, "The idea of sending out a minister accredited to the President of a new republic, having him present his credentials to that President and address him as 'Great and Good Friend,' and then deliberately set to work to organize a conspiracy to overthrow his Government and re establish the authority of the deposed Queen, is repugnant to every man who holds American honor and justice in any sort of respect." The New York Times was one of the few New York newspapers to defend Cleveland's decisions, writing, "Mr. Willis discharged his duty as he understood it." The territory was then given a territorial government in an Organic Act in 1900. While there was much opposition to the overthrow of the Kingdom of Hawaii and many attempts to restore it, Hawaii became a U. S. territory in 1898 without any input from Native Hawaiians. The U. S. constitution recognizes Native American tribes as domestic, dependent nations with inherent rights of self determination through the U. S. government as a trust responsibility, which was extended to include Eskimos, Aleuts and Native Alaskans with the passing of the Alaska Native Claims Settlement Act. Through enactment of 183 federal laws over 90 years, the U. S. has entered into an implicit—rather than explicit—trust relationship that does not formally recognize a sovereign people with the right of self determination. Without an explicit law, Native Hawaiians may not be eligible for entitlements, funds and benefits afforded to other U. S. indigenous peoples. Native Hawaiians are recognized by the U. S. government through legislation with a unique status.

I Камегамеханың корольдік ордені

I Камегамеха корольдік ордені – 1865 жылы Хавай корольдігінің егемендігін насихаттау және қорғау үшін Ұлы Корольдік V Камегамеха (Лот Капуайва Каланикапуаикакаланюи Алиʻиолани Каланикауа) құрған рыцарлық орден. 1864 жылғы Конституциямен құрылған Камегамеха I ордені, Гавайидегі осы сипаттағы алғашқы орден болып табылады. Лот Капуайва патшалық таққа V Камегамеха ретінде отырғаннан кейін, ол 1865 жылдың 11 сәуірінде арнайы жарлықпен Камегамеха I орденін құрды. Бұл орден, Гавай корольдігі мен Камегамеха әулетінің негізін қалаушы, оның атасы Камегамеха I-дің құрметіне аталған. Оның мақсаты – Гавайи Корольдігінің егемендігін қолдау және қорғау. Калакава билікке келгенге дейін, бұл жалғыз орден болды. Камегамеха I Корольдік Ордені, Гавайи Корольдігінің басшылары орнатып, сақтап келген жергілікті гавайилік ритуалдар мен дәстүрлерді сақтау және көрікті жерлерге айналдыру бойынша жұмысын жалғастыруда. Ол көбінесе АҚШ үкіметі, Гавайи штаты және Гавайи округтері үкіметтерімен, мемлекеттік шараларда өткізілетін гавайилік мәдениетке сезімтал рәсімдер туралы кеңеседі.

Хуй Калай'ана

Бұл ұйым жаңа конституцияны қолдау мақсатымен төңкеріске дейін құрылған және Гонолулуде орналасқан.

Хуй Алоха ' Айна

1883 жылы Гавайи мәдени сенімдерін көрсететін атаумен әртүрлі аралдардан құрылған, жоғары ұйымдасқан топ. Бұл ұйым 1960-жылдардың соңы мен 1970-жылдардың басында Алясканың жергілікті халықтары мен американдық үндістердің белсенділігі күшейген кезде құрылды. Гавайи тұрғындары өздерінің ұлттық мүдделеріне – иелік етілген жерлерге, тегін білім беруге, өтемақы төлеуге, тегін тұрғын үйге, Гавайи отаны туралы заңды реформалауға және аралдардағы дамуға негізделген ұйымдар құра бастады. Будник айтуынша, Луиза Райс бұл ұйымды 1969 жылы құрған. Чарльз Каулувехи Максвелл оның 1972 жылы құрылғанын мәлімдейді. АЛОХА, Гавайидің жергілікті халқына өтемақы төлеу мақсатымен, бұрынғы АҚШ өкілін конгресс зерттеуін жүргізу үшін заң жобасын жазуға тартып алды. Бұл заң жобасы қабылданбаса да, конгресс зерттеуін бастауға себеп болды. Зерттеуге тек алты ай берілді және ол патшалықты құлатып жіберген аумақтық үкімет тартқан тарихшының, сондай-ақ АҚШ Әскери-теңіз күштерінің тарихшыларының жақпары ақпараттарына сүйенгені айыпталды. Зерттеу комиссиясы өтемақы төлеуге қарсы ұсыным жасады. Траск Ка Лахуидің алғашқы киа'айнасы (губернаторы) болып сайланды. Ұйым конституцияға, сайланған лауазымдарға және әрбір аралдан өкілдерге ие. Бұл топ федералдық мойындауды, АҚШ-тан тәуелсіздікті қолдайды. Ка Лахуи және көптеген тәуелсіздік топтары сенатор Дэниел Акака ұсынған 2009 жылғы «Гавайи жергілікті үкіметін қайта ұйымдастыру туралы заңға» (немесе «Акака заң жобасы») қарсы шықты. Бұл заң Гавайи жергілікті үкіметін федералдық деңгейде мойындау процесін бастайды, осы арқылы АҚШ Мемлекеттік департаменті үкіметтен үкіметке қарым-қатынас жасайды. Топ заң жобасының процесі мен нұсқасында кемшіліктер бар деп санайды. Дегенмен Траск бастапқы Акака заң жобасын қолдады және оны жасаған топқа кірді. Траск заң жобасының АҚШ-қа қарсы барлық талаптарды 20 жылмен шектеуін сынап, былай деді: «Біз заңсыз төңкеріс пен сенімді сақтау мәселелерін қарау мүмкіндігіне ие болмаймыз» және «Біз қорқынышты тарихқа қадағалап отырмыз. Осы тарихқа түзету жасау қажет». Ұйым 1993 жылдан 2012 жылға дейін UNPO құрамында болды.

A highly organized group formed in 1883 from the various islands with a name that reflected Hawaiian cultural beliefs. were organized sometime in the late 1960s or 1970s when Native Alaskan and American Indian activism was beginning. Native Hawaiians began organizing groups based on their own national interests such as ceded lands, free education, reparations payments, free housing, reform of the Hawaiian Homelands Act and development within the islands. According to Budnick, Louisa Rice established the group in 1969. Charles Kauluwehi Maxwell claims that it was organized in 1972. ALOHA sought reparations for Native Hawaiians by hiring a former U. S. representative to write a bill that, while not ratified, did spawn a congressional study. The study was allowed only six months and was accused of relying on biased information from a historian hired by the territorial government that overthrew the kingdom as well as from U. S. Navy historians. The commission assigned to the study recommended against reparations. Trask was elected the first kia'aina (governor) of Ka Lahui. The organization has a constitution, elected offices and representatives for each island. The group supports federal recognition, independence from the United States,

Ka Lāhui and many sovereignty groups oppose the Native Hawaiian Government Reorganization Act of 2009 (known as the "Akaka Bill") proposed by Senator Daniel Akaka, which begins the process of federal recognition of a Native Hawaiian government, with which the U. S. State Department would have government to government relations. The group believes that there are problems with the process and version of the bill. Still, Trask supported the original Akaka Bill and was a member of a group that crafted it. Trask has been critical of the bill's 20 year limitation on all claims against the U. S., saying: "We would not be able to address the illegal overthrow, address the breach of trust issues" and "We're looking at a terrible history That history needs to be remedied." The organization was a part of UNPO from 1993 through 2012.

Қапауқау

Ка Пакаукау көшбасшысы Кекуни Блейсделл. Топ 1980 жылдардың соңында Па Каукау коалициясы ретінде егемендік және тәуелсіздік қозғалысын қолдау үшін қажетті ақпарат беру мақсатымен құрылды. Блейсделл және Ка Пакаукау құрамына кіретін 12 топ тәуелсіздікке қол жеткізудің бастапқы қадамы ретінде "ұлт ішінде ұлт" тұжырымын қолдайды және "біздің ұлттың тең құқықты өкілдері" ретінде АҚШ Президентімен келіссөздер жүргізуге дайын. 1993 жылы Блейсделл Хавайдың егемендігін тартып алу және басқа да халықаралық құқық бұзушылықтары үшін АҚШ үкіметін соттау мақсатымен әлемнің түкпір-түкпірінен жергілікті көшбасшыларды шақырған "Халықтың халықаралық трибуналы" – Ка Хооколокулуи Канака Маолиді ұйымдастырды. Трибунал АҚШ-ты кінәлі деп тапты және өз қорытындыларын БҰҰ Адам құқықтары және халықтардың істері жөніндегі комитеттеріне жіберілген кеңейтілген құжатта жариялады.

Гавайи халқы

Гавай ұлты – Гавайидің ең көне тәуелсіздік ұйымы. Денис Пуухунуа "Бампи" Канахеле – ұйымның өкілі және мемлекет басшысы. Монархияны қайта орнатуға бағытталған басқа тәуелсіздік ұйымдарынан өзгеше, ол республикалық үкіметті жақтады. 1989 жылы ұйым Оаху аралындағы Макапуу маягы төңірегіндегі аумақты басып алды. 1993 жылы оның мүшелері Макапууға жақын орналасқан Каупо жағалауын басып алды. Канахеле осы басып алудың негізгі жетекшісі болды. Ол Камехамеха I-нің 11 буын шөбересі. Ұйым, Ваиманало ауданындағы алынған жерлерді қайтару шартымен басып алуын тоқтатты, онда олар ауыл, мәдени орталық және пуухонуа (паналау орны) құрды. Осыдан кейін 2017 жылы "Hawaii Five 0" телесериалының "Ka Laina Ma Ke One (Line in the Sand)" атты эпизоды жарық көрді.

Мауна-Кеа Анаина-Ху

Кеалоха Пишицотта – бірлескен британдық-голландиялық-канадтық телескоптың бұрынғы жүйелік маманы. Ол "Отыз метрлік телескоптың" құрылысын тоқтатуға талап еткен бірнеше адамның бірі және Мауна-Кеа Анаина Хоу ұйымының директоры. Мауна Кеа Анаина Хоу ("Тау үшін дұға ететін халық") және оның серіктес ұйымы Мауна Кеа Хуи – Гавайидегі қоршаған ортаға қатысты мәселелермен айналысатын, жергілікті Гавайи азаматтарының мәдени ұйымдары. Бұл ұйым "Мауна-Кеаның қасиетті дәстүрлерінің дәстүрлі, рухани және діни тәжірибелерінің, сондай-ақ мәдени және тікелей ұрпақтарының" өкілдері ретінде сипатталады. Таудағы мәдени құқықтар мәселесі 2006 жылы PBS телеарнасында көрсетілген және Пишицоттаның қатысқан "Mauna Kea – Temple Under Siege" деректі фильмінің негізгі тақырыбы болды. Гавайи заңдарының көп бөлігі Гавайи Корольдігінің заңдарына қатысты. Гавайидің түзетілген заңдарының § 1-1 тармағы Гавайи әдет-ғұрыптарын бекітеді және жергілікті дәстүрлерге құрмет көрсетеді. 1970 жылдардың басында Мауна-Кеа басшылары Гавайи азаматтарының таудың қасиеттілігі туралы шағымдарын жете бағаламаған сияқты. Мауна-Кеа Анаина Хоу, Камехамеха I Патшалық ордені және Сьерра клубы Кек телескопының алты қосымша телескопты орнату ұсынысына қарсы бірікті.

Пока Лаенуи

Хавайлық Пока Лэнуи есімімен танымал адвокат Хейден Берджесс Гавайлық істерді дамыту институтының директоры. Лэнуи АҚШ үкіметімен жасалған төрт халықаралық шарт (1826, 1849, 1875 және 1883 жылдар) негізінде, "АҚШ-тың қарулы түрде шабуыл жасауы және Хавай монархиясын құлатуы" – "достық үкіметтің" құлатылуы, американдық және халықаралық құқық бойынша заңсыз болды деп санайды.

Қахолаве Охананы қорғау (PKO)

1976 жылы Уолтер Ритт және "Protect Kahoolawe Ohana" (PKO) тобы АҚШ федералды сотына Кахулаве аралын әскери-теңіз күштерінің бомбалау оқулары үшін пайдалануын тоқтату, бірқатар жаңа экологиялық заңдарды сақтауды талап ету және аралдағы мәдени мұраны қорғауды қамтамасыз ету үшін шағым түсірді. 1977 жылы Гавайи округінің АҚШ округтік соты әскери-теңіз күштерінің бұл аралды пайдалануын жалғастыруға рұқсат берді, бірақ әскери-теңіз күштеріне экологиялық салдарын бағалау есебін дайындау және аралдағы тарихи орындардың тізімін жасауды тапсырды. Кахоʻолаведі АҚШ әскери-теңіз күштерінен қайтарып алуға жасалған күш-жігер гавайилік қоғамда жаңа саяси сана мен белсенділікті тудырды. Чарльз Максвелл және басқа да қоғамдық лидерлер әлі де әскери-теңіз күштерінің бақылауындағы аралға қонуды жоспарлай бастады. "Бірінші қону" операциясы 1976 жылдың 5 қаңтарында Вайкапуда (Мауи) басталды. 1976 жылдың 6 қаңтарында Кахулавеге "шабуыл жасау" мақсатымен гавайи аралдарынан 50-ден астам адам, оның ішінде көптеген мәдени лидерлер Мауиде жиналды. Күн АҚШ-тың екі жүз жылдығымен байланысты таңдалды. Үлкен топ аралға бет алғанда, оларды әскери кемелер тоқтатты. "Кахоʻолаве тоғызы" қонуды жалғастырып, аралға қонды. Олар – Ритт, Эммет Алули, Джордж Хелм, Гейл Кавайпуна Прежан, Стивен К. Морс, Кимо Алули, Апке Эллен Майлз, Иан Линд және Вашингтон штатының Пюялуп/Муклсшут тайпасынан Карла Виллальба. Кахоʻолаведі қайтаруға жасалған күш-жігердің салдарынан Хелм мен Кимо Митчелл қаза тапты. Хелм мен Митчелл (олармен Білли Митчелл де бірге болды, олар туыс емес) қатты ауа райына тап болып, Кахоʻолавеге жете алмады. Көптеген іздеу-құтқару жұмыстарына қарамастан, олардың денелері табылған жоқ. Ритт гавайилік қоғамда лидерлікке ие болды, су құқықтары, жерді дамытуға қарсылық және теңіз жануарлары мен мұхит ресурстарын қорғау сияқты қоғамдық күш-жігерді үйлестірді.

Гавай патшалығы

Дэвид Киану Сай және Камана Бимер – халықаралық құқықты қолданып, қазіргі Гавай Корольдігінің құқықтарын қорғауға және АҚШ-тың аралдарды оккупациялауын тоқтатуға шақыратын екі гавайилік ғалым. Ол, әсіресе Гавай мен басқа елдер арасындағы шарттар, әскери оккупация және соғыс заңдары бойынша кең ауқымды тарихи зерттеулер жүргізді. Сай Виндуард қауымдық колледжінде Гавайи тану пәнін оқытады. Сай 2000 жылы Гаагадағы Әлемдік соттың Тұрақты төрелік сотына ұсынылған Ларсенге қарсы Гавай Корольдігі ісінде Гавай Корольдігін өкілдік еткенін мәлімдеді. Сай мен Ланс Пол Ларсен төрелікке келіссе де, Ларсен Сайді Гавай Корольдігінің азаматы ретінде оның құқықтарын қорғамағаны үшін сотқа берді, бірақ оның басты мақсаты – Гавайдағы АҚШ үкіметінің өзара келісімдер мен халықаралық құқықты бұзғаны туралы жариялау еді. Сот төрешілері АҚШ төрелікке қатыспағандықтан, олар шеше алатын даудың болмағанын растады. Төрелік алқасының шешімінде айтылғандай, "Америка Құрама Штаттарының қатысуынсыз, Трибунал Гавайдың АҚШ құрамына кірмейтінін немесе кірмейтінін болжай алмайды. Мұндай шешім халықаралық құқықтағы төрелік функциясының негізгі принципін елемеуге тең болар еді". 2000 жылы Тұрақты төрелік сотта өткен төрелік отырысында Гавай туы басқа елдердің туларымен бірдей биіктікте көтерілді. Бірақ сот жеке тұлғалардан да төрелік қабылдайды, ал соттағы отырыс халықаралық мойындауды білдірмейді.

Гавай Корольдігінің үкіметі

2008 жылы 1000-ға жуық мүшесі бар "Гавай Корольдігі Үкіметі" деп аталатын сепаратистік топтың 70-ке жуық өкілі қақпаларды тізбектеп, 2008 жылдың 30 сәуірінде Иолани сарайына кіруге кедеріс келтіріп, экскурсияларды тоқтатты. Бұл оқиға зорлықсыз және тұтқындаусыз аяқталды. Махелани Кахау, өзін королева деп жариялаған, және Джессика Райт, өзін принцесса деп жариялаған, басшылығымен топ күн сайын жиналып, "мемлекеттік істер" атқарып, Гавайиге тәуелсіздік беруді және монархияны қайта орнатуды талап етеді. Олар, әдетте жұртшылыққа ашық болатын уақытта, сарай алқабында болу құқығын алу үшін қоғамдық жиынға рұқсат сұрап өтініш берді. Кахау бұл топты "протест" немесе "тәуелсіздік қозғалысы" деп атаудың дұрыс емес екенін, оның мемлекеттік орган екенін мәлімдеді.

Реакция

1993 жылы Гавайи штаты 359-шы заңды қабылдады, «Гавайи штаты мен АҚШ алдындағы тума халықтың ерекше мәртебесін мойындау және оларды өздері таңдаған тәуелсіз мемлекетпен басқаруға қолдау көрсету мақсатында». Осы заң Гавайи егемендігі жөніндегі консультативтік комитетті құрды, оның міндеттері: «1) Осы заңға қатысты арнайы сайлауларды өткізу; 2) Дауыс беру округтерін бөлу; 3) Конвент делегаттарының құқықтық жағдайын анықтау; 4) Гавайи сайлаушылары үшін білім беру шараларын ұйымдастыру, сайлаушыларды тіркеу науқаны мен конвентке дайындық жөніндегі зерттеулер жүргізу; 5) Конвент делегациясының мөлшері мен құрамын белгілеу; және 6) Арнайы сайлау күндерін белгілеу». 200-ші заң 359-шы заңға Гавайи егемендік сайлау кеңесін құру туралы өзгерістер енгізді. Конгресс 1921 жылы Гавайи үйлері комиссиясын (HHC) құрды. Гавайи істері жөніндегі кеңсе (OHA) 1978 жылы Гавайи штаты Конституциясына енгізілген түзетулер нәтижесінде құрылды және иелік етілген жерлерден түсетін табыс қорынан 1 миллиард доллардан астам қаражатты басқарады, тума халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыруға миллиондаған доллар жұмсайды. Гавайи заң корпорациясының атқарушы директоры Махелани Камауу соңғы 25 жылда ғана тума халықтың «саяси мүмкіндіктері артып, өз істеріне тікелей жауапкершілік алуға мүмкіндік алғанын, көптеген салаларда үлкен қадамдар жасалғанын» айтты. Бұл бағдарламаларға қарсы шығушылар мен сыншылар оларды тиімсіз және дұрыс басқарылмаған деп санайды. АҚШ халық санағының мәліметтері бойынша, 2000 жылы АҚШ-та шамамен 401,162 тума халық өмір сүрген. Олардың 60 пайызы материктік АҚШ-та, ал 40 пайызы Гавайиде тұрады. Бұл заң татуласу процесі ретінде қарастырылады, бірақ ол осындай нәтиже бермеді, керісінше көптеген саладағы даулар мен саяси күреске себеп болды. Американдық оппозиция Конгресс АҚШ азаматтарының мүддесін ескермей, ерекше топтардың қамын ойлап отыр деп мәлімдейді, ал егемендік үшін күресушілер бұл олардың құқықтарын одан әрі шектеуі мүмкін деп санайды, өйткені 1921 жылғы Гавайи үйлері комиссиясы заңындағы «қан мөлшері» ережесі де осыған ұқсас болды. 2011 жылы губернатор тағайындаған комиссия тума халықтың есімдерін жинап, тексеріп, тума халық ұлтының сайлауына қатысу мақсатында тізім жасады. 2014 жылдың маусым айында АҚШ Ішкі істер департаменті тума халықты үнді тайпасы ретінде федералдық деңгейде тану мүмкіндігін анықтау үшін тыңдаулар өткізу жоспарларын жариялады.

In 1993, the State of Hawaiʻi adopted Act 359 "to acknowledge and recognize the unique status the native Hawaiian people bear to the State of Hawaii and to the United States and to facilitate the efforts of native Hawaiians to be governed by an indigenous sovereign nation of their own choosing." The act created the Hawaiian Sovereignty Advisory Committee to provide guidance with "(1) Conducting special elections related to this Act; (2) Apportioning voting districts; (3) Establishing the eligibility of convention delegates; (4) Conducting educational activities for Hawaiian voters, a voter registration drive, and research activities in preparation for the convention; (5) Establishing the size and composition of the convention delegation; and (6) Establishing the dates for the special election. Act 200 amended Act 359 establishing the Hawaiʻi Sovereignty Elections Council". Congress created the Hawaiian Homes Commission (HHC) in 1921. The Office of Hawaiian Affairs (OHA) was the result of a 1978 amendment to the Hawaiʻi State Constitution and controls over $1 billion from the Ceded Lands Trust, spending millions to address Native Hawaiians' needs. Native Hawaiian Legal Corporation Executive Director Mahealani Kamauʻu has said that only in the last 25 years have Native Hawaiians "had a modicum of political empowerment and been able to exercise direct responsibility for their own affairs, that progress has been made in so many areas". These programs have opposition and critics who believe they are ineffective and badly managed. U. S. census information shows approximately 401,162 Native Hawaiians living in the U. S. in 2000. Sixty percent live in the continental U. S. and forty percent in Hawaii. The bill is considered a reconciliation process, but it has not had that effect, instead being the subject of much controversy and political fighting in many arenas. American opponents argue that Congress is disregarding U. S. citizens for special interests and sovereignty activists believe this will further erode their rights, as the 1921 blood quantum rule of the Hawaiian Homes Commission Act did. In 2011, a governor appointed committee began to gather and verify Native Hawaiians' names for the purpose of voting on a Native Hawaiian nation. In June 2014, the US Department of the Interior announced plans to hold hearings to establish the possibility of federal recognition of Native Hawaiians as an Indian tribe.

Қарсылық

Сондай-ақ, ата-бабалық егемендік тұжырымына қарсылық білдірілді, сыншылар бұл нәсілдік қанаушылыққа тең деп санайды. 1996 жылы "Райс против Каетано" ісінде Үлкен аралдың бір шаруасы OHA сайлауында дауыс беру құқығын алу үшін сотқа жүгінді, барлық гавайилік азамат, нәсілдік тегіне қарамастан, мемлекеттік лауазымдарға дауыс беруге құқылы болуы керек екенін, ал дауыс беру құқығын тек гавайиліктермен шектеудің нәсілшілдік екенін мәлімдеді. 2000 жылы АҚШ Жоғарғы Соты оның пайдасына шешім шығарды, және OHA сайлаулары қазір барлық тіркелген сайлаушыларға ашық. Сот шешімінде былай делінген: "Мемлекет жүргізген ата-тектік зерттеулер Он бесінші түзетуге қайшы келеді, өйткені нәсілдік жіктемелерді қолдану демократиялық сайлаулар сақтауға тырысатын бүкіл құқықтық жүйенің бұзылуына әкеледі. Тек ата-тегіне байланысты азаматтар арасындағы айырмашылықтар еркіндікке ұмтылған және теңдік принципіне негізделген институттары бар халыққа ұнамсыз."

АҚШ-тың жергілікті гавайлықтарды федералды түрде тану туралы ұсынысы

Тыңдаулар жылы көптеген спикерлер АҚШ үкіметінің Гавай аралдарының тәуелсіздігі мәселесіне араласуына қарсы күшті оппозиция білдірді. Гавай аралдарының жергілікті халқының тізімін жасау және тіркеу үшін «Гавай жергілікті халқының тізім комиссиясы» құрылды. Тоғыз мүшеден тұратын комиссия гавайлік тегі бар тіркелген адамдардың тізімін дайындады. «Naʻi Aupuni» атты коммерциялық емес ұйым 2011 жылы есімдерді жинауды бастаған тізімді пайдалана отырып, конституциялық конвенцияны және делегаттар сайлауын ұйымдастырады. Гавайидегі «Grassroot Institute» институтының бас директоры Келии Акина тізімдегі есімдерді көру үшін сотқа жүгінді, сотты жеңіп, бірқатар мәселелерді анықтады. «Гавай жергілікті халқының тізім комиссиясы» кейіннен тізімнен қайтыс болғандардың және пошта немесе электрондық пошта мекенжайларын тексеру мүмкін болмаған адамдардың есімдерін алып тастады. Акина жобаның қаржыландырылуы Гавай істері жөніндегі басқармадан грант түрінде келеді және жоғары соттың штаттарға нәсілдік негізде сайлау өткізуге тыйым салған шешіміне байланысты сайлауды тоқтату үшін тағы да сотқа жүгінді. 24 қарашада төтенше жағдай туралы өтініш тағы да Жоғарғы Сот судьясы Энтони Кеннедиге жіберілді. 27 қарашада Кеннеди сайлаудың санауын және делегаттарды тағайындауды тоқтатты. Бұл шешім дауыс беруді тоқтатпады, ал «Naʻi Aupuni» ұйымының өкілі 2015 жылдың 30 қарашасына дейін дауыс беруге құқылы барлық адамдарды дауыс беруге шақыруды жалғастырды. Сайлаудың құны шамамен 150 000 долларға бағаланды, ал дауыс беруді Вашингтон қаласында орналасқан «Elections America» компаниясы жүргізді. Конституциялық конвенцияның құны шамамен 2,6 миллион долларға бағаланды.

Қарсылық

Кеннет Р. Конклин, Ph. D. жинаған немесе жазған тәуелсіздікке қарсы құжаттар мен эсселер.
Гавайидегі Grassroot Institute – Ричард О. Роуленд пен Hawaii Reporter баспагері Малия Циммерман бірлесіп құрған институт.
Aloha for All – H. Уильям Берджесс пен Тёрстон Твигг Смит бірлесіп құрған.