Жазылған Торaға қосымша ауызша заңдар мен түсіндірулер

Кіріспе

Жазбаша Торада тіркелмеген заңдар, ережелер және құқықтық түсіндірмелер.

Раббилік иудаизмде Ауызша Тора немесе Ауызша заң – Мұсаның бес кітабында, Жазбаша Торада жазылмаған, бірақ ортодоксал яһудилердің міндетті деп санайтын және бір уақытта берілген заңдар мен құқықтық түсіндірмелер. Бұл толыққанды яһуди мінез-құлық кодексі тамақтану ережелерінен бастап, демалыс күні мен мерекелерді сақтауға дейін, неке-одақтар, егіншілік тәжірибелер, сондай-ақ азаматтық талаптар мен зиянды қамтиды. Раббилік яһуди дәстүріне сәйкес, Ауызша Тора ұрпақтан-ұрпаққа үзіліссіз тізбектей ауызша жеткізілді және 70 жылы Екінші ғибадатхананың қирауынан кейін, яһуди өркениетінің өмір сүруіне төнген қауіптің және яһуди халқының таралуының салдарынан жазбаға түсірілді. Ауызша Тораның негізгі жиынтықтары – Юда ха-Насидің 200–220 жылдары жинаған Мишнасы және Мишнаға түсініктемелер мен пікірталастар жинағы болған Гемарасы, олар бірге Раббилік иудаизмнің басты мәтіні – Талмудты құрайды. Шындығында, Талмудтың екі «нұсқасы» бар: бірі 300–350 жылдары Галилеяда (Иерусалим Талмуды) жасалған, ал екіншісі, көлемді Талмуд 450–500 жылдары Вавилонияда (Вавилон Талмуды) жинақталған. Ортодоксал иудаизмнің негізгі сенімі – Ауызша Тораның кем дегенде бір бөлігі Құдайдан Мұсаға Мысырдан шығу кезінде Синай тауында ауызша берілгендігі, және Маймонидтің «Негізгі 13 принциптің» бірі ретінде мойындалған. Дегенмен, Раббилік рухтағы жаңа идеологиялардың барлығы Ауызша Тораның Синайдан шыққандығын әріптік тұрғыдан қабылдамайды, оны оның орнына үздіксіз түсіндірудің тарихи процесінің нәтижесі деп сипаттайды. Ауызша Тораның толығымен қарсыластары да болды, оларға ежелгі саддукейлер, ессейлер және қазіргі караиттік иудаизмнің жақтастары кіреді, олар өздерінің діни тәжірибелерін қатаң түрде Жазбаша Торадан алады, яһуди заңдарының негізін құру үшін Жазбалардың ең табиғи мағынасын пайдаланады. Қараиттер көбінесе түсіндіру дәстүрлеріне жүгінеді, бірақ раввиндік яһудилерден айырмашылығы, олар бұл дәстүрлерге Жазбаша Торамен бірдей құқықтық мән бермейді. Сондай-ақ, дәстүрлі түрде Хайманот деп аталатын яһудиліктің түрін ұстанатын Бета Израиль Ауызша Тора идеясын қабылдамайды.

According to Rabbinic Judaism, the Oral Torah or Oral Law are statutes and legal interpretations that were not recorded in the Five Books of Moses, the Written Torah , and which are regarded by Orthodox Jews as prescriptive and given at the same time. This holistic Jewish code of conduct encompasses a wide swathe of rituals, worship practices, Godman and interpersonal relationships, from dietary laws to Sabbath and festival observance to marital relations, agricultural practices, and civil claims and damages. According to Rabbinic Jewish tradition, the Oral Torah was passed down orally in an unbroken chain from generation to generation until its contents were finally committed to writing following the destruction of the Second Temple in 70 CE, when Jewish civilization was faced with an existential threat, by virtue of the dispersion of the Jewish people. The major repositories of the Oral Torah are the Mishnah, compiled between 200–220 CE by Judah ha Nasi, and the Gemara, a series of running commentaries and debates concerning the Mishnah, which together form the Talmud, the preeminent text of Rabbinic Judaism. In fact, two "versions" of the Talmud exist: one produced in the Galilee 300–350 CE (the Jerusalem Talmud), and a second, more extensive Talmud compiled in Jewish Babylonia 450–500 CE (the Babylonian Talmud). Belief that at least portions of the Oral Torah were transmitted orally from God to Moses on Biblical Mount Sinai during the Exodus from Egypt is a fundamental tenet of faith of Orthodox Judaism, and was recognized as one of the Thirteen Principles of Faith by Maimonides. However, not all new branches of Rabbinic inspired ideologies accept the literal Sinaitic provenance of the Oral Torah, characterizing it instead as the product of a historical process of continuing interpretation. There have also been historical dissenters to the Oral Torah in its entirety, including the ancient Sadducees, Essenes, and adherents to modern Karaite Judaism, who derive their religious practice strictly from the Written Torah, using Scripture's most natural meaning to form their basis of Jewish law. Karaites often look to traditions of interpretation but, unlike Rabbinic Jews, do not ascribe to those traditions authoritative or normative parity with the Written Torah. The Beta Israel, who traditionally adhere to a form of Judaism referred to as Haymanot, also reject the idea of an Oral Torah.

Ауызша Таураттың құрамдас бөліктері

"Ауызша Тора" терминін монолит ретінде түсінбеу керек. Еврей энциклопедиясы Ауызша Тораны Талмуд, Тосефта және халахик Мидрашимде кездесетін салыстырмалы дәрежедегі сенімділікке қарай сегіз санатқа бөледі. Жазба заңдарының түсіндірмелері, түсіндірмелерсіз толыққанды түсінікті болмайтындықтан, ауызша түсіндіруді болжайды. Мұндай түсіндірмелер Киелі кітапқа белгілі бір дәрежеде байланысты. Ежелгі халахоттар, Киелі кітаппен байланысы жоқ және онымен байланыстыруға болмайтын, осылайша олардың билігі тек Синайдағы Мұсаға қатысты дәстүрден туындайды. (Бұл екі топқа қатысты, Мұсаға Синай тауында нақты қандай түсіндірмелер мен ережелер берілгенін және кейінірек қандай ережелер қосылғанын анықтау мүмкін емес.) Пайғамбарлық кітаптардағы заңдар. Олардың кейбіреулері Пайғамбарлар заманында пайда болған, ал басқалары әлдеқайда ертерек, мүмкін ауызша беріліп, Пайғамбарлар жазбасына түсірілген. Олар "Дибрэ Каббала" (Дәстүр сөздері) деп те аталады. Эзра заманынан бастап ерте жазушылар жасаған көптеген жазба заңдарды және жаңа заңдарды түсіндіретін түсіндірмелер мен ережелер. Олар "Дибрэ Соферим" (Кітапшылар сөздері) деп те аталады. Жазба заңды түсіндіретін түсіндірмелер мен ережелер, сондай-ақ танайимдер герменевтикалық ережелер немесе логикалық қорытындылар арқылы Киелі кітаптан шығарған жаңа халахоттар. Осы түсіндірмелер мен анықтамаларға қатысты ғалымдар арасында пікірлер әртүрлі, бірақ олар жазба заңмен тең дәрежеде және "Дебар Тора" (Тораның ережесі) деп аталады. Әртүрлі ғалымдар әртүрлі уақытта енгізген әдет-ғұрыптар мен салттар ("таḳḳанот"). Олар ішінара Мұсаға, ішінара Ешуаға, бірақ негізінен Ұлы Синагоганың немесе Соферим ("Кітапшылар") мүшелеріне тиесілі және оларды "Дибрэ Соферим" ("Кітапшылар сөздері") деп те атайды. Санхедрин немесе сот шешімімен қабылданған жарлықтар мен шешімдер ("гезерот"). Мұндай заңдарды тек алғашқыдан сандық және білімдік жағынан үлкен басқа сот ғана жоюға құқылы. Олар өздерінің өмір сүрген елдерінің әдет-ғұрыптары мен заңдарынан алынған, бірақ Киелі кітапта айтылмаған, бірақ стандарт ретінде қабылданған ережелер мен ережелер. Бұл "Хилхот Медина" (Елдің заңдары) деп аталады. Соңғы үш топтағы заңдар жазбаша заңға ("Де'орайта") тең емес, тек раввиндік ережелерге ("де равванан") жатқызылды. Саддукейлер Киелі кітапқа негізделмеген кез келген заңның немесе дәстүрдің заңдылығын, сондай-ақ жанның өлмейтіні және Құдайдың араласуы сияқты кең таралған ұғымдарды қабылдамады. Дэнби келесіні атап өтті:

The term "Oral Torah" should not be understood as a monolith. The Jewish Encyclopedia divides the Oral Torah into eight categories, ranked according to the relative level of authoritativeness, which are found within the Talmud, the Tosefta and the halakhic Midrashim. Explanations of those laws of the written law, which are not fully intelligible without the explanations, and therefore presuppose an oral interpretation. Such explanations are connected in some way with Scripture. Ancient halakhot which have no connection with Scripture and can not be connected with it, thus deriving their authority only from the tradition which ascribes them to Moses on Sinai. (In the case of these two groups, it is impossible to ascertain which elucidations and rules were really given to Moses on Sinai, and which were added later.) Laws found in the prophetic books. Some of these originated at the time of the Prophets; but others are much older, perhaps having been transmitted orally, and committed to writing by the Prophets. They are called also "Dibre Ḳabbalah" (Words of Tradition). Interpretations and regulations defining many written laws, as well as new laws, formulated by the early scribes, beginning with the time of Ezra. These are called also "Dibre Soferim" (Words of the Scribes). Interpretations and regulations covering the written law, as well as new halakhot, which the Tannaim deduced from Scripture by means of hermeneutic rules or by logical conclusions. There are differences of opinion among the scholars in regard to most of these explanations and definitions; but they are of equal weight with the written law, and are called also "Debar Torah" (Regulation of the Torah). Customs and observances ("taḳḳanot") which were introduced at various times by different scholars. They are ascribed partly to Moses, partly to Joshua, but chiefly to the members of the Great Synagogue or the Soferim ("Scribes"), and are called also "Dibre Soferim" ("Words of the Scribes"). Statutes and decisions ("gezerot") decreed by the Sanhedrin or court, and generally accepted. Such laws could be abrogated only by another court greater than the first one in numbers and scholarship. Statutes and regulations for which the scholars had no tradition or allusion in Scripture, but which they accepted as standards after deriving them from the customs and laws of the country in which they were living. These are called "Hilkhot Medinah" (Statutes of the Country). The laws in the last three groups were not considered equal in validity to the written law ("De'oraita"), but were regarded merely as rabbinical regulations ("de rabbanan"). The Sadducees rejected the legitimacy of any extra biblical law or tradition, as well as increasingly popular notions such as the immortality of the soul and divine intervention. Danby notes the following:

Бұл даудың нәтижесі – екі ғасырға созылған дау – парызшылдар тарапынан жазбаша емес дәстүрді әдейі жинақтау және ақтау, бәлкім жүйелі емес және ерте кезеңдерде шағын көлемде, бірақ уақыт өте келе саддукейлердің қарсылығынан және ішкі дау-дамайдан (мысалы, Хиллел мен Шаммай үйлері арасындағы дау-дамай) парызшылдар қатарында, қазіргі Мишна өз материалын алатын дәстүрлі заңдар жинақтарында (Халахот) аяқталды. 70 ж. екінші ғибадатхананың қирауымен саддукейлер өздерінің негізгі билік көзінен айырылды, онсыз олардың теологиясы тірі қала алмады. Ал парызшылдар өздерінің ата-бабаларының дәстүрлерін ресми түрде қабылдаған раввиндер тобының түп атасы болды. Ғибадатхана құлағаннан кейін, парызшылдар басшысы Иоханан бен Заккай (б.з. 30–90 ж.) Явнеде қоныстанды, онда ол Иерусалим Санхедринінің жалғасы ретінде еврейлер тарапынан қаралатын мектеп құрды. Осы кезде еврей қауымы мен оның білімі қауіпке ұшырағаны анық болды, және заңның сақталуын қамтамасыз етудің жалғыз жолы жариялау екені белгілі болды. Осылайша, біздің заманымыздың 200 жылында Ауызша заңның жазбаша редакциясы аяқталды. Раввиндер дәстүрі мен зерттеулері бұл жұмысты Яһуда Ханасиге жатқызады. Бұл еңбектің нәтижесі – Мишна – жалпы алғанда, раввиндік әдебиеттің алғашқы еңбегі болып саналады. "Мишна" – Ханаси жүйелі түрде кодтаған 63 трактаттың атауы, олар өз кезегінде алты "бөлімге" бөлінеді. Мысалы, Торада демалыс күніне қатысты заңдар Мысырдан шығу, Леуіліктер және Сандар кітаптарында шашырап жатыр. Ал Мишнада демалыс күніне қатысты барлық заңдар бір трактатта – Шаббат деп аталады. Басқаша айтқанда, "[Жазбаша] Тораны кемелдендіру үшін Ауызша дәстүр Киелі кітапта ешқандай заңсыз қалған әртүрлі мәмілелерді қамтамасыз етуі керек болды". Нәтижесінде Талмудта раббилердің діни тәжірибені негіздеу үшін жазбаны мәтіндік қолдау іздеп, оны Киелі кітап тілінен емес, өздерінің тілінен шығаратынын көреміз. Ауызша заңнан кейін шыққан барлық раввиндік әдебиеттердің негізі болды. Сондықтан ол халаханың дамуымен тығыз байланысты. Осылайша, кодификацияға қарамастан, Ауызша заңды түсіндіру де қажет.

It is a reasonable hypothesis that a result of this controversy—a controversy which continued for two centuries—was a deliberate compilation and justification of the unwritten tradition by the Pharisean party, perhaps unsystematic and on a small scale in the earlier stages, but stimulated and fostered from time to time both by opposition from the Sadducees and by internal controversy (such as, e. g., the disputes between the Houses of Hillel and Shammai) within the ranks of the Pharisees, culminating in the collections of traditional laws (Halakoth) from which the present Mishnah draws its material. With the destruction of the Second Temple around 70 CE, the Sadducees were divested of their main source of authority, without which their theology could not survive. On the other hand, the Pharisees became the progenitor of the rabbinic class, who formalized the traditions of their predecessors. Following the fall of the Temple, it appears that the Pharisaic leader Johanan ben Zakkai (30–90 CE) settled in Yavneh, where he established a school that came to be regarded by fellow Jews as the successors of the Jerusalem Sanhedrin. At that point, it became apparent that the Hebrew community and its learning were threatened, and that publication was the only way to ensure that the law could be preserved. Thus, around 200 CE, a redaction of the Oral Law in writing was completed. Both Rabbinic tradition and scholarship ascribe this effort to Judah HaNasi. The product of this effort, the Mishnah, is generally considered the first work of rabbinic literature. "Mishnah" is the name given to the 63 tractates that HaNasi systematically codified, which in turn are divided into six "orders." Unlike the Torah, in which, for example, laws of the Sabbath are scattered throughout the books of Exodus, Leviticus, and Numbers, all the Mishnaic laws of the Sabbath are located in a single tractate called Shabbat. In other words, "To perfect the [Written] Torah, the Oral tradition had to provide for a variety of transactions left without any law at all in Scripture." As a result, the Talmud often finds the rabbis combing scripture for textual support to justify existing religious practice, rather than deriving the practice organically from the language of scripture. The Oral Law was the basis for nearly all subsequent rabbinic literature. It is therefore intricately related to the development of Halacha. As such, despite codification, interpretation of the Oral Law is likewise required.

Тәңірдің көзі және берілуі

Талмуд дәуіріндегі раввиндер Ауызша Тауратты екі түрлі түсінікпен қарастырды. Біріншіден, раввиндер дәстүрі Ауызша Тауратты үзілмейтін тізбек ретінде қарастырды. Осы көзқарас ерекшелігі – Ауызша Таураттың «ауыз сөзбен беріліп, жатталғандығы». Екіншіден, раввиндер Ауызша Тауратты жатталған дәстүр ғана емес, түсіндіру дәстүрі ретінде де қарастырды. Олар Жазба Тауратта көптеген деңгейдегі түсіндірмелер бар екенін көрді. Мұса пайғамбар ашпаған («жасырын») түсіндірмелерді табу міндеті, ауызша түсіндіру дәстүріне толыққанды бойыған кейінгі ұрпақтарға жүктелді. Мұсаның осы түсіндірмелерді шәкірттеріне, балаларына және басқа да ересектерге ауызша жеткізуге міндетті болды. Сондықтан Ауызша Тауратты жазуға және жариялауға тыйым салынды; кейбір раввиндер өздерінің жеке оқулықтарындағы жазбаларын жеке пайдалану үшін сақтап қалды. Яһуди дәстүрі Мұсадан ерте раввиндер дәуіріне дейін Ауызша Заңды жеткізуге сеніп тапсырылған адамдардың үзіліссіз тарихи тізбегін анықтайды: «Мұса Тауратты алып, Йешуаға тапсырды; Йешуа – ақсақалдарға; ақсақалдар – пайғамбарларға; ал пайғамбарлар оны Ұлы Жиналыстың адамдарына тапсырды». Сол сияқты, Маймонид осы дәстүрді Мұсадан бастап, Вавилон Талмудын жинақтаған раввин Равина мен Рав Ашиге дейін тікелей жеткізген барлық адамдардың есімдерін ұрпақтан ұрпаққа баяндайды.

Ауызша және жазбаша заңның өзара әрекеті

Дәстүрлі яһуди дініне сәйкес, Ауызша заң Жазбаша Торамен бір уақытта таратылуы керек, себебі Тораның кейбір міндеттемелері жеке түсіндірме кодексі болмаса, түсінуге қиын болар еді (және, әрине, Құдай түсінілмейтін міндеттемелерді орындауды талап етпес еді). Торада қолданылатын көптеген терминдер анықталмаған, мысалы, тотафот сөзі, әдетте «маңдайша» деп аударылады, ол Пятикниктің үш жерінде қолданылады (Шығу 13:9 және 5Мұса 6:8 және 11:18), бірақ Мишнада ғана тефилинмен байланыстырылады (Menachot 3:7 қараңыз). Сол сияқты, көптеген процедуралар түсіндірмесіз немесе нұсқаусыз айтылады немесе оқырманға таныс деп есептеледі. Мысалы, 12-тараудағы шехита (қазақша сою) туралы айтылғанда: «Алла Ие саған бұйырғандай, саған берілген малдарыңнан сойыңдар», – делінеді, бірақ «бұйырған» нәрсе туралы нақты ештеңе айтылмаған; тек Ауызша Тауратта ғана салт-дәстүрлі союдың талаптары түсіндіріледі. Сондай-ақ, 24-тарауда ажырасу заңдары айтылады; бұл заңдар Мишна мен Гемарада егжей-тегжейлі баяндалған. Тағы бір мысал: цициттегі көк жіп – текхелет, ғалымдардың пікірінше, бұқақшадан алынған бояумен боялады; бұл туралы тек Ауызша Тауратта айтылған. Басқа мысалдар мен талқылау үшін Кузари 3:35 қараңыз. Сонымен қатар, дәстүрлі көзқарас бойынша, Ауызша заң болмаса, Тораның кейбір міндеттемелерінің қарапайым мәтінін сүйісіп орындау этикалық емес әрекеттерге немесе Тораның басқа жеріндегі міндеттемелерді бұзуға әкелуі мүмкін. Құдай мұндай нәтижелерді көздемегені анық; сондықтан, алдын ала, қосымша «нұсқаулар» жинағы берілуі керек еді. Классикалық мысал – «Көзге көз, тіске тіс, қолға қол, аяққа аяқ» (Шығу 21:22–27) сөзі. Ауызша дәстүрде бұл сөздер ақшалай өтемақыны білдіреді – әрине, «көзге көз» принципін емес. Бұған Сандар 35:30–31 (131) дәлел, онда тек кісі өлтіру жағдайында ғана «көзге көз» принципі қолданылады; бұл қатынас алдыңғы абзацтың логикасына сәйкес келеді. Соңында, Ауызша Таурат Киелі кітап кейіпкерлерінің іс-әрекеттерін түсіндіру үшін қажет, олар басқа аяттармен келіспейтіндей көрінеді. Мысалы, Буаздың Рутқа үйленуі моабиттіктерге үйленуге тыйым салуға қайшы келеді; бірақ Ауызша Таурат бұл тыйым моабиттік ер адамдарға ғана қатысты дейді. Сол сияқты, Омерді санаудың раввиндік тәжірибесі караиттердің тәжірибесімен келіспейді, бұл аяттарды тура мағынасында оқығандай көрінеді, бірақ шындығында Талмудтың көптеген талдаулары Мишнаның шешімдері мен даулары ертеректегі Киелі кітап мәтіндерінен туындайтынын көрсетеді; Gemara #Biblical exposition қараңыз. Осыған байланысты, 1 ғасырғы Таргум Онкелос мидрашқа жазылған ауызша дәстүрмен үлкен дәрежеде сәйкес келеді, ол тек 3-ші немесе 4-ші ғасырларда ғана жазбаша түрде өңделді. Жоғарыдағы мәтіндік және ішкі дәлелдерге қосымша, археологтар Мишна кодификацияланғанға дейін болған діни рәсімдер мен тәжірибелерге қатысты физикалық дәлелдерді тапты; одан Яһуда Ханаси және оның замандастары 1 ғасырдағы және одан бұрынғы дәстүрлі яһуди дінін жаңартпаған, жазған деген қорытынды жасауға болады. Мысалы, Құмрандағы (4-шұңқыр) қазба жұмыстарынан тефилин мен пергамент түрмелер табылды, олар кейінірек Талмудта талқыланған. Сондай-ақ, Масададағы ырымдық моншалардың құрылысы мен орналасуы Мишналық трактат Микваот бойынша раввиндік талаптарға сәйкес келеді, бірақ олар Мишна құрастырылғанға дейін шамамен 120 жыл бұрын салынған. 2011 жылы Иерусалимде табылған саз мөр Шекалим трактатының 5-тарауындағы дәстүрге сәйкес келеді. Елефантин папирустарына «Песах хаты» (б.з.д. 419 жыл) кіреді, онда бүгінгі күнгі Песах салттарының көптеген элементтері бар, сондай-ақ Кетубаның алғашқы мәтіні (б.з.д. 440 жыл). Құмран халахикалық хаты халаханы қолдануға қатысты оншақты дауды жазған, сонымен қатар Ауызша заңның эволюциялық процесін растайды.

According to traditional Judaism, the Oral Law must have been disseminated at the same time as the Written Torah because certain Torah commandments would be indecipherable without a separate explanatory codex (and, presumably, God would not demand adherence to commandments that could not be understood). Many terms used in the Torah are left undefined, such as the word totafot, usually translated as "frontlets," which is used three times in the Pentateuch (in Exodus 13:9 and Deuteronomy 6:8 and 11:18) but only identified with tefillin in the Mishnah (see Menachot 3:7). Similarly, many procedures are mentioned without explanation or instructions, or assume familiarity on the part of the reader. For example, the discussion of shechita (kosher slaughter) in Deuteronomy 12 states "you shall kill of your herd and of your flock which God Lord has given you, as I have commanded you," without any clear indication of what had been "commanded"; only in the Oral Torah are the various requirements of ritual slaughter explicated. Similarly, Deuteronomy 24 discusses the laws of divorce in passing; these laws are set forth with great specificity in the Mishnah and Gemara. Another example: the blue string of tekhelet on the tzitzit is to be dyed with an extraction from what scholars believe to be a snail; a detail only spoken of in the oral Torah. For other examples and further discussion here see Kuzari 3:35. Moreover, according to the traditional view, without an Oral Law, blind adherence to the plain text of certain Torah commandments would lead to unethical acts, or would cause the practitioner to violate a commandment elsewhere in the Torah. Neither of these results could have been intended by God; and thus, a priori, a set of supplementary "instructions" must have been provided. A classic example involves the phrase "An eye for an eye, a tooth for a tooth, a hand for a hand, a foot for a foot" Ex 21:22–27 (131) is held in the oral tradition to imply monetary compensation – as opposed to a literal Lex talionis. Further, the interpretation as "monetary compensation" is borne out by Num 35:30–31 (131), implying that only in the case of murder is Lex talionis applied; this relationship paralleling the logic of the preceding paragraph. Finally, and similarly, the Oral Torah is needed to explain actions of biblical actors, seemingly discordant with other verses. For example, the marriage of Boaz to Ruth appears on its face to contradict the prohibition of against marrying Moabites ; however, the Oral Torah explains that this prohibition is limited to Moabite men. Similarly, the rabbinic practice for the Counting of the Omer is at odds with the Karaite practice, which appears to accord with a more literal reading of these verses, but is in fact borne out by
Much Talmudic analysis similarly demonstrates how the Mishnah's rulings, and / or disputes, in fact derive from and are hence consistent with the much earlier Biblical texts; see Gemara #Biblical exposition. Relatedly, the 1st century Targum Onkelos is largely consistent with the oral tradition as recorded in the midrash, redacted into writing only in the 3rd or 4th century. Complementary to the above textual and internal evidence, archaeologists have uncovered various physical evidence relating to religious rituals and practices which were current prior to the codification of the Mishnah; from which it can be inferred that Judah HaNasi and his contemporaries recorded, rather than innovated, normative Judaism as practiced during the 1st century CE and prior. For example, excavations at Qumran (Cave 4) have yielded specimens of tefillin and parchment scrolls which reflect later Talmudic discussion. Likewise, the structure and placement of ritual baths at Masada appears to be consistent with the rabbinic requirements per the Mishnaic tractate Mikvaot, although they were constructed approximately 120 years before the Mishnah was compiled. A clay seal discovered in Jerusalem in 2011 is consistent with the tradition recorded in tractate Shekalim chapter 5. The Elephantine papyri include a "Passover letter" (419 BCE) which already included many of the Pesach observances of today, and the first known text of a Ketubah (about 440 BCE). The Qumran Halachic Letter, which records approximately a dozen disputes regarding the application of halakha, also testifies to the evolutionary process of the Oral Law.

Әр түрлі көзқарастар

Фарисейлік дәуірден бері яһудизм шеңберінде "Екі Тора" тұжырымына әрқашан белгілі бір қарсылық болған, бірақ бүгінде тек қана қараиттар тобы ғана өз практикасында Киелі кітаптан тыс заңдарды қабылдауға ресми түрде қарсы тұрады. Керісінше, қазіргі заманғы яһудизмнің бағыттары түсіндіру дәстүрінің маңыздылығына, Талмудта бейнеленгендей, сенімдерінен гөрі, ауызша Тораның құдайлық сипаты мен өзгермейтіндігі туралы көзқарастарында көбірек ерекшеленеді.

Саддукейлер

Саддукейлер парызшылдардың ауызша дәстүрлерін қабылдамады. Олар өздерінің түсіндірулерін өз дәстүрлеріне негіздеп, аяттардың тікелей мағынасын баса назар аударды. Көп жағдайда, бұл оларды парызшылдарға қарағанда, әсіресе тазалық заңдары мен ғибадатханадағы тәжірибелерге қатысты, қатаң сақтануға алып келді. Саддукейлердің заңдарының көп бөлігі мен түсіндіру әдістері белгісіз болып қала береді.

Эссенейлер

Ессейлер, монахтар тобы, "монастырлық ұйымға" ие болды. Олар Киелі кітапта келмеген ережелер мен әдет-ғұрыптарды ұстанғанымен, көптеген ауызша дәстүрлерді мойындамады.

Самариялықтар

Самариялықтар – қазіргі күнге дейін шағын топта сақталған ежелгі діни ағым. Олардың өзіндік бай түсіндіру дәстүрі бар, ол ортағасырлық самариялық заң жинағы – Хиллухта көрініс тапқан. Хиллух сөзі этимологиялық жағынан Халаха сөзімен байланысты. Дегенмен, Құдайдан берілген, жазба заңымен тең дәрежедегі ауызша заң туралы ұғым самариялық теологиясына жат.

Қарақайлар

Караиттік иудаизм немесе Караизм – сегізінші ғасырда Бағдадта пайда болған, Ауызша Тора мен Талмудты мойынламаған, тек Танахты қасиетті жазу ретінде қабылдаған жеке яһуди дін тобы. Тора ғалымдарының қателесуі мүмкін екенін ескеру маңызды, дәл сияқты, Синедрион да қателік жіберуі мүмкін (Леуіліктер 4:13).

Реформалық иудаизм

Реформалық иудаизм, әдетте, Ауызша заңды Вавилония мен Палестинадағы раввиндер тобының Тораға жасаған интерпретациялары мен көзқарастарының жиынтығы деп қарастырады. Бұл интерпретациялар еврей ғалымдарының, философтарының немесе діни лидерлерінің кез келген уақыттағы пікірлерінен кем беделді емес, тіпті қазіргі заманда да емес. Еврей ғалымы және философы Исмар Шорш консервативтік иудаизмнің "Торада да, Ауызша заңда да құдайлықты сезінумен" байланысты екенін, бірақ бұл байланыс сөздік мағынада емес екенін айтқан. Консервативтік иудаизмнің интеллектуалды негізін қалаушы саналатын раввин Захария Франкель көптеген ортодокстар тарапынан құрметтелген. Бірақ 1859 жылы ол "Синайдағы Мұсаға берілген заң" деген талмудтық терминнің әрқашан қабылданған ежелгі дәстүрлерді білдіргенін жазғаннан кейін оның қарсыластары одан Ауызша заңның толық құдайлық екеніне сенетінін анық мәлімдеуін талап етті. Ол бұдан бас тартты және салдарынан бірнеше билік органдары тарапынан жазаланды және діннен тайып кеткен деп жарияланды.