Кіріспе

Жалпылау теориясы қоғам мен экономикаға қатысты әлеуметтік мінез-құлықты түсіндіреді. Әлеуметтік алмасу теориясы – екі тараптың өзара әрекеттесуіндегі әлеуметтік мінез-құлықты зерттейтін әлеуметтану және психологиялық теория. Бұл теория тәуекелдер мен пайдаларды анықтау үшін шығын-пайда талдауын қолданады. Теория экономикалық қатынастарды да қамтиды – шығын-пайда талдауы әр тараптың екінші тарапқа қажетті заттары болған кезде жүзеге асады. Әлеуметтік алмасу теориясы мұндай есептеулер романтикалық қарым-қатынастарда, достықта, кәсіби байланыстарда және тіпті кассада клиентпен сөз алмасу сияқты қарапайым жағдайларда да болады деп санайды. Егер қарым-қатынастың шығындары күтілетін пайдадан жоғары болса, мысалы, қарым-қатынасқа көп күш-жігер немесе қаржы жұмсалып, оған жауап келмесе, онда қарым-қатынас тоқтатылуы немесе тасталуы мүмкін. Әлеуметтік алмасу теориясының ең толыққанды түрлерін американдық әлеуметтік психологтар Джон В. Тибоут (1917–1986) және Гарольд Х. Келли (1921–2003), сондай-ақ американдық социологтар Джордж С. Хоманс (1910–1989), Питер М. Блау (1918–2002), Ричард Марк Эмерсон (1982 ж.с.) және Клод Леви-Стросс (1908–2009) жасаған. Гоманс бұл теорияны қалыптастырғаннан кейін, басқа теоретиктер де оны дамытуды жалғастырды, әсіресе Питер М. Блау мен Ричард М. Эмерсон. Олар Гоманспен бірге әлеуметтанудағы алмасу көзқарасын қалыптастырушылардың ішіндегі маңызды тұлғалар саналады. Гоманстың еңбектерінде актерлердің бір-бірімен өзара әрекеттесу кезіндегі жеке мінез-құлықтарына баса назар аударылды. Айырбастаудың түрлі жолдары болғанымен, Гоманс өзінің зерттеулерін диадтық алмасуға шоғырландырды. Джон Тибоут пен Гарольд Келли психологиялық ұғымдар, диада және шағын топтарға қатысты зерттеулерімен танымал. Леви-Стросс осы теориялық көзқарас пайда болуына, туыстық жүйелер мен сыйлық алмасу сияқты жалпыланған алмасу жүйелеріне арналған антропологиялық еңбектері арқылы үлес қосты. Блаудың пайдалылыққа бағытталған көзқарасы теоретиктерді болашаққа қарауға, келесі әлеуметтік өзара әрекеттесуде күтілетін сыйақыға үміттенуге итермеледі. Эмерсонның пікірінше, алмасу – жеке теория емес, басқа теорияларды біріктіріп, құрылымдық функционализммен салыстыруға мүмкіндік беретін құрылым.

Өз мүддесі мен өзара тәуелділік

Өз мүддесі және өзара тәуелділік әлеуметтік алмасудың орталық қасиеттері болып табылады. Бұл екі немесе одан көп қатысушылар бір-біріне құнды нәрсе иеленген кездегі өзара әрекеттесудің негізгі формалары, және олар алмасуға және қандай көлемде алмасуға шешім қабылдауы керек. Әлеуметтік алмасуда жеке мүдде жаман нәрсе емес; керісінше, жеке мүдде танылғанда, ол екі тараптың жеке мүддесін дамыту үшін жеке қарым-қатынастардың бағыттаушы күші ретінде әрекет етеді" – Майкл Ролофф (1981). Тибоут және Келли адамдардың өзара тәуелділігін әлеуметтік мінез-құлықты зерттеудің басты мәселесі деп қарастырады. Олар қатысушылардың өзара тәуелділігіне негізделген теориялық ая жасады. Сондай-ақ, олар өзара бақылау сияқты өзара тәуелділіктің әртүрлі формаларының әлеуметтік салдарларын атап көрсетті. Олардың өзара тәуелділік анықтамасына сәйкес, нәтижелер тараптардың күш-жігерінің және өзара толықтыратын келісімдердің үйлесіміне негізделеді. Әлеуметтік алмасу теориясы көбінесе адамдардың өзара әрекеттесуін нарықпен салыстыру арқылы талданады. Теорияны микроэкономикалық тұрғысынан зерттеу Блауға жатқызылады. Әлеуметтік алмасу процесі адамдар өз шығындарына лайықты сыйақы алғанда ғана қанағат әкеледі. Әлеуметтік және экономикалық алмасудың басты айырмашылығы – тараптар арасындағы алмасудың мәні. Неоклассикалық экономикалық теория актерді басқа актермен емес, нарықпен және нарықтық баға сияқты қоршаған орта параметрлерімен байланыстырады. Экономикалық алмасудан өзгеше, әлеуметтік алмасу элементтері өте алуан түрлі және оларды бір ғана сандық айырбас бағамына дейін тоғытуға болмайды. Стаффордтың сөзіне қарағанда, әлеуметтік алмасу басқа адаммен байланысты; сенімге негізделген, заңдық міндеттемелер емес; икемдірек; және көбінесе ашық сауда-саттыққа жатпайды.

Шығын мен пайда

Қарапайым әлеуметтік алмасу модельдері қарым-қатынас туралы шешімдерді сыйақылар мен шығындар анықтайды деп есептейді. (Шығындар уақыт, ақша, күш-жігер сияқты болуы мүмкін.) Сыйақы – қарым-қатынастағы оң құнды элементтер. (Сыйақыға қабылдау сезімі, қолдау, серіктестік және т.б. жатуы мүмкін.) Әлеуметтік алмасу теориясымен байланысты барлық жайттар сияқты, оның нәтижесі – қарым-қатынастарға қанағаттандыру мен тәуелділік. Әлеуметтік алмасу тұрғысынан қарағанда, адамдар белгілі бір қарым-қатынастың жалпы құнын оған берілген сыйақылардан шығындарын алып тастау арқылы есептейді. Егер құн оң сан болса, онда ол оң қарым-қатынас. Керісінше, теріс сан теріс қарым-қатынасты көрсетеді. Қарым-қатынастың құндылығы оның нәтижесіне ықпал етеді, яғни адамдар қарым-қатынасты жалғастыра ма, әлде тоқтата ма. Оң қарым-қатынастардың сақталуы күтіледі, ал теріс қарым-қатынастар ықтимал тоқтатылады. Өзара пайдалы алмасуда әр тарап екінші тараптың қажеттіліктерін өзіне тигізетін шығыннан артық құнды ресурстармен қамтамасыз етеді. Мұндай модельде өзара қарым-қатынасқа қанағаттандыру қарым-қатынастың тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

Әлеуметтік ену теориясы

Олтман мен Д. Тейлор әлеуметтік ену теориясын ұсынды, ол әлеуметтік алмасудың сипаты мен сапасын, сондай-ақ жақын қарым-қатынастарды зерттейді. Теорияға сәйкес, егер адамдар бір-біріне көбірек ресурстар жұмсаса, қарым-қатынастар үстіртен нәрсені алмасудан бастап, мағыналы алмасуларға қарай дамиды. Бұл даму "өзін ашу" деп аталатын сатыға жетеді, онда адамдар бір-бірімен ең құпия ойлары мен сезімдерін бөліседі. Бұл модельде қолдаудың бағыты да маңызды, яғни адамға және оның қолдау желісіндегі адамдарға берілетін қолдау арқылы да өзгерістер болады. Адам ала алатын қолдаудың түрлері (әлеуметтік қолдау) бар: материалдық емес, нақты, құралдық және ақпараттық. Материалдық емес қолдау – эмоционалдық немесе әлеуметтік сипатта болуы мүмкін, ол құнды қарым-қатынастармен байланысты махаббат, достық және алғырлық сезімдерін қамтиды. Нақты қолдау – жер, сыйлық, ақша, көлік құралы, тағам немесе шаруашылық жұмыстарын орындау сияқты материалдық заттарды беру болып табылады. Құралдық қолдау – қарым-қатынастағы адамға көрсетілетін қызметтер. Ал ақпараттық қолдау – адамға пайдалы ақпарат жеткізу.

Теориялық ұсыныстар

Иван Най алмасу теориясын түсінуге көмектесетін он екі теориялық қағиданы ұсынды.

Салыстыру деңгейлері

Әлеуметтік алмасу – "қарым-қатынас туралы түсінік пен екі тараптың бір-біріне жауапкершілік сезінетін ортақ міндеттеме туралы түсінікті қамтиды". Джон Тибо мен Гарольд Келли қарым-қатынасқа қанағаттану мен қарым-қатынастың тұрақтылығын ажырату үшін екі салыстыру өлшемін ұсынды. Бұл бағалау екі түрлі салыстыруға негізделген: салыстыру деңгейі (CL) және баламалы салыстыру деңгейі (CLalt). Тибо мен Келлидің пікірінше, салыстыру деңгейі (CL) – адамдардың нақты бір қарым-қатынастан қандай сыйақылар мен шығындар алуға тиіс екенін білдіретін өлшем. Жеке адамның салыстыру деңгейі – нәтиже осы адамды қанағаттандыра ма, жоқ па, соны анықтайтын өлшем саналады. Баламалы салыстыру деңгейі (CLalt) – "адамның басқа қарым-қатынастардан немесе жалғыздықтан алуға болатын сыйақыларды ескеріп, қабылдауға дайын болатын ең төменгі қарым-қатынастық сыйақылар деңгейі". Яғни, осы бағалау құралын қолданғанда, адам қазіргі қарым-қатынастан тыс, басқа мүмкіндіктерді де қарастырады.

Қолданбалар

Әлеуметтік алмасудың ең кең қолданылуы – адамдар арасындағы қарым-қатынастар саласында. Леви-Стросс алғашқы қоғамдарда сыйлық берудің кең таралғандығына негізделген туысқандық неке теориясын жасады. Бұл теорияның негізі – шектеулі алмасу мен жалпылама алмасу арасындағы айырмашылық. Шектеулі алмасу тек әлеуметтік топтардың жұптарын байланыстыра алады, ал жалпылама алмасу – шексіз көптеген топтарды біріктіреді. Жалпы алғанда, зерттеу әлеуметтік алмасу теориясының «адамдар оларға пайда әкелгендерге тартылады» деген ойын ұстанды. Олд, С. және Алан С. әлеуметтік демалыс кезіндегі қарым-қатынастарда қандай процестер жүзеге асатынын және қандай сезімдер туындайтынын анықтау үшін зерттеу жүргізді. Олар өздерінің нәтижелерін түсіну үшін өзаралық (reciprocity) ұғымын қолданды. Зерттеуде жаңа адамдармен кездесу бос уақытты өткізудің маңызды себебі екені және жаңа адамдармен кездесуді өзаралықтың бір түрі ретінде қарастыруға болатыны анықталды. Осы жағдайда, өзаралық жаңа әлеуметтік қарым-қатынастардың бастамасы ретінде қарастырылады, себебі адамдар басқалардан көмек алуға дайын және бұл көмектің ақырында қайтарылатынына сенімді. Бұл зерттеуде қарым-қатынастардың ұзақтығын анықтау үшін сенім (әлеуметтік ғылымдар) ұғымы да енгізілді.

Ұрпақ аралық неке

Расааралық некелердің үлгілері әлеуметтік алмасу теориясы арқылы түсіндірілді. Кальмийн этникалық статустың білім беру немесе қаржылық ресурстармен теңгерілетінін ұсынады. Бұл процестің көмегімен қара ерлер мен ақ әйелдер арасындағы некелердің, ақ ерлер мен қара әйелдер арасындағы некелерге қарағанда көп болу себебі түсіндіріледі. Неке үлгілеріндегі осы теңсіздік нәсілдік иерархия идеясын қолдау үшін пайдаланылды. Дегенмен, Льюис осы неке үлгілерін әртүрлі жыныстардың нәсілдік топтары бойынша қарапайым беткей тартымдылығының үлгілерімен түсіндіруге болады деп санайды. Соңғы өзгерістер қара әйелдердің ақ еркектерге үйленуінің көбеюін, ал қара әйелдерге қатысты расааралық некелердің жиілігінің төмендеуін көрсетті. Сондай-ақ, расааралық некелердің шоғырлануы негізінен төмен білімді адамдар арасында болғаннан, жоғары білімді адамдар арасында болуға қарай өзгерді.

Бизнес

Әлеуметтік алмасу теориясы бизнес-практикадағы түрлі жағдайларды түсіндіру үшін теориялық негіз ретінде қызмет етті. Ол ұйымдық мүдделі тараптар арақатынастарын және қарым-қатынас маркетингін зерттеуге үлкен үлес қосты. Кэрил Русбулт ұсынған инвестициялық модель – әлеуметтік алмасу теориясының тиімді нұсқасы. Бұл модельге сәйкес, инвестициялар қарым-қатынастарды тұрақтандыруға көмектеседі. Адамның белгілі бір қарым-қатынастағы ауыстыруға келмейтін инвестициялары неғұрлым көп болса, қарым-қатынас соғұрлым тұрақты болады. Осындай инвестициялық тұжырымдама қарым-қатынас маркетингінде де қолданылады. Деректер базасы – ұйымдар мен клиенттер арасында ерекшеленген қарым-қатынастар құрудың басты құралы. Ақпараттық процестер арқылы компаниялар клиенттің жеке қажеттіліктерін анықтайды. Осы тұрғыдан алғанда, клиент – инвестицияға айналады. Егер клиент басқа бәсекелесті таңдаса, инвестиция жоғалады. М. ван Хоутеннің кәсіптік білім беру ұйымдарында жүргізген зерттеуі мұғалімдер арасындағы әлеуметтік алмасу қарым-қатынастарында өзаралық, меншік сезімі, құрмет және жеке қауіпсіздіктің мамандардың кіммен ақпарат бөлісуге қатысты шешімдеріне қалай әсер ететінін көрсетті. "Қайтарым жасамайтын" және нақты алмасуды іске асырмайтын (яғни, өндіріп, бөлісудің орнына тұтынатын) әріптестер шеттетілу қаупіне тап болады. Зерттеу сонымен қатар "теріс сыйлықтар" мүмкіндігін де көрсетті: біреудің білімі, материалдары немесе басқа да игіліктері бөліскен нәрсенің дұрыс пайдаланылмауына және/немесе команданың немесе ұйымның бір бөлігінде есімдерінің аталуына мүмкіндік беруі мүмкін. Осылайша, жеке қарым-қатынастар мен "әділ" алмасу маңызды болып көрінеді, сондай-ақ сыйақылар мен алғыс білдірудің бір түрі (мүмкін, ұйымдық деңгейде) де маңызды, өйткені бұл жеке кәсіби шешімдерге және алмасудың деңгейі мен табысына әсер етеді.

Азаматтық мінез-құлық

Әлеуметтік алмасу теориясы – ұйымдық азаматтық мінез-құлықты түсіндіретін теориялық негіз. Осы зерттеуде мектеп басшысы мен мұғалімдер арасындағы айқын басшылық пен қарым-қатынас орнатудың моделі, сондай-ақ мұғалім мен мектеп арасындағы алмасудың нәтижесінде туындайтын ұйымдық азаматтық мінез-құлық қарастырылады. Азаматтық мінез-құлық қызметкерлер мен олардың жұмыс берушілері арасында да байқалуы мүмкін. Бұл ұйымдық идентификация арқылы көрінеді, ол ұйымдық азаматтық мінез-құлықта маңызды рөл атқарады. Қызметкердің жұмыс берушімен идентификациясы ұйымдасқан азаматтық мінез-құлықты қолдауға және дамытуға ықпал етеді, сонымен қатар әлеуметтік алмасу және әлеуметтік идентификация теорияларына сүйенген азаматтық мінез-құлық, ұйымдық әділдік және ұйымдық қолдау арасында делдалдық механизм ретінде танылады.

Онлайн әлеуметтік желілер мен өзін-өзі ашу

Онлайн әлеуметтік желідегі адамдар арасындағы жеке мәліметтерді ашуды түсіну – әлеуметтік желі теориясын қолданудың өте жақсы мысалы. Зерттеушілер француз және британдық жұмыс істейтін мамандардың мәдени ортасында өзін-өзі ашуды түсіндіру үшін SET теориясын қолданды. Олар өзаралық қарым-қатынас – өзін-өзі ашудың басты артықшылығы екенін, ал тәуекел – өзін-өзі ашудың негізгі кемшілігі екенін анықтады. Онлайн қоғамдастықты пайдалануға ықпал етудің оң әсері онлайн қоғамдастықта өзін-өзі ашуды арттырады, өзаралық қарым-қатынас өзін-өзі ашуды арттырады, онлайн қоғамдастықтың сенімділігі өзін-өзі ашуды арттырады, ал жеке өмірге қатысты тәуекел сезімі өзін-өзі ашуды азайтады. Сонымен қатар, ұжымдыққа бейімділік өзін-өзі ашуды арттырады. Ұқсас зерттеулер SET теориясын жеке өмірге қатысты алаңдаушылықтар мен дереу хабар алмасу контекстінде өзін-өзі ашу технологияларын пайдалануға байланысты адамдардың бір-бірін білуге деген құштарлығын зерттеу үшін де қолданды. Бұл зерттеу де мәдени аралық зерттеу болды, бірақ АҚШ және Қытай қатысушыларын салыстырды.

Аффект теориясы

Әлеуметтік алмасуға қатысушылар көбінесе ақпаратқа ие, оны танымдық тұрғыдан өңдейтін және басқалармен алмасудың нысаны мен мәніне қатысты шешімдер қабылдайтын, сезімдерден мүлдем хабарсыз жандар ретінде қарастырылады. Осы сезімге қатысты жасалған тұжырымдар өз кезегінде адамдардың өз серіктестерімен немесе топтарымен қаншалықты байланыста екенін анықтайды, соның нәтижесінде ұжымдыққа бағытталған мінез-құлық пен қарым-қатынасқа адалдық туындайды.