Кіріспе
Киттер мен дельфиндердің жағаға шығуы
Киттер мен дельфиндердің жағаға шығуы, көбінесе жағажайға тірелу деп аталады, – киттер мен дельфиндердің әдетте жағажайда, құрлыққа өздері тіреліп қалу құбылысы. Жағаға шыққан киттер көбінесе сусызданудан, өз салмағынан құлаудан немесе толқын көтерілген кезде демік тесігі суға батқаннан өледі. Киттердің жағаға шығуы тарих бойында болған. Киттердің эхолокациясының белгілі бір ортадағы ерекшеліктері бар болғанымен, жағаға шығудың көпшілігі өлімге алып келеді, бірақ бұл құбылыс түрлердің жалпы санына қауіп төндірмейді. Жаппай жағаға шығуды жиі көрсететін шамамен он кит түрі бар, ал тағы он түрі сирек кездеседі. Жиі қатысатын барлық түрлер – қаңқалы киттер (Mysticeti) емес, тісті киттер (Odontoceti) тобына жатады. Бұл түрлердің ортақ белгілері бар, олар жағаға шығу себебін түсіндіруге көмектеседі. Дене мөлшері жиілікті әдетте әсер етпейді, бірақ жануарлардың табиғи мекені мен әлеуметтік ұйымы жағаға көптеп шығу мүмкіндігіне әсер ететіні байқалады. Көбінесе терең суларда мекендейтін және үлкен, тығыз топтарда өмір сүретін тісті киттер ең осал. Бұған сперма киті, мұхит дельфиндері (әдетте пилот дельфиндері мен косаткалар), сондай-ақ бірнеше тұмсықты киттер жатады. Ұлыбританияда ең көп кездесетін түр – порттық дельфин, екінші орында – жалпы дельфин (Delphinus delphis), ал одан кейін ұзын қанатты пилот дельфині (Globicephala melas) тұрады. Жалғыз өмір сүретін түрлер табиғатынан жаппай жағаға шықпайды. Уақытының көп бөлігін жағалаудың жақын, терең емес суларында өткізетін киттер сирек жаппай жағаға шығады.
Себептер
Киттердің жағаға шығуын бірнеше түрге бөлуге болады. Ең айқын айырмашылық – жеке және көптеген киттердің жағаға шығуы. Киттердің жағаға шығуын түсіндіру үшін көптеген теориялар, олардың кейбіреулері даулы, ұсынылды, бірақ мәселе әлі де шешілмеген. Теңіздегі табиғи өлім. Өлген киттердің денелері ерте не кеш су бетіне шығады; осы уақытта ағымдар немесе желдер оларды жағалауға жеткізуі мүмкін. Жыл сайын мыңдаған кит өліп жатқандықтан, олардың көптегені өліп кейін жағаға шығады. Жағалауда бірнеше киттің өлімі бірнеше киттің жағаға шығуына себеп болмайды, себебі желдер мен ағымдар өзгермелі және денелерді шашыратады. Көптеген денелер жағалауға жетпейді, олар желінеді немесе мұхит түбіне батып, онда кит денесінен ерекше жергілікті экожүйе пайда болады. Жеке киттердің жағаға шығуы. Жеке киттердің жағаға шығуы көбінесе жеке ауру немесе жарақаттың салдарынан болады; адамның араласуы болмаған жағдайда, бұл жағдай әдетте өліммен аяқталады. Көптеген киттердің жағаға шығуы. Бір жерде көптеген киттердің жағаға шығуы сирек кездеседі және көбінесе бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланып, құтқару жұмыстарына әкеледі. Тісті киттердің топтарының күшті әлеуметтік байланысы көптеген жағдайларда жағаға шығудың басты факторы болып табылады: егер біреуі қиын жағдайға түссе, оның дабыл сигналы топтың қалғанын оны іздеп, жағаға шығуына себеп болуы мүмкін.
Қоршаған орта
Киттер адамзат тарихы бойы жағаға шығып келді, оңтүстік Испанияда 14 000 жыл бұрынғы Жоғарғы Магдален дәуірінде адамдардың құтқарылған спермацетов киттерінен асыл заттар алғаны туралы мәліметтер бар. Бұл теория мұхит жағалауы, Тасмания және Батыс Австралиядағы Географ шығанағы сияқты киттердің жаппай жағаға шығу ошақтарын түсіндіреді, онда еңіс шамамен жарты градусқа тең (теңіздің тереңдігі). Батыс Австралия университетінің биоакустикалық тобының пікірінше, беткей және теңіз түбіндегі қайталама шағылысулардың нәтижесінде, көлбеу жағажайлардағы аздап терең суларда дыбыс әлсіреп, киттер үшін эхо естілмей қалуы мүмкін. Көтерілген құм және жаңбырдан пайда болған ұзақ өмір сүретін микрокөпіршіктер бұл әсерді күшейте түседі. 2017 жылы Германияның Киль университетінің ғалымдары жүргізген зерттеуде күн дауылдарынан туындаған Жердің магнит өрісінің күрт геомагниттік өзгерістері киттердің жағаға шығуының тағы бір себебі болуы мүмкін екендігі көрсетілді. Авторлар киттердің Жердің магнит өрісін пайдаланып, өрістің күшіндегі айырмашылықтарды анықтау арқылы бағыт табуға қабілетті деп болжайды. Күн дауылдары өрісте аномалия тудырады, бұл киттердің навигациялық қабілетін бұзып, оларды жағаға жақын суларға жіберіп, тұтқындауы мүмкін.
Қасақана уақытша батып кеткен киіктер
Қасқыр киттердің тобы – дельфин мен порпоизаларды жыртқыштай жейтін – өте сирек құрлыққа шығады. Мүмкін, қасқыр киттер жағалау суларынан қашықтап үйренген шығар, ал жағалауға жақындау кішкентай жануарларды жыртқыштардан қорғайды. Дегенмен, Аргентинаның Вальдес түбегіндегі және Үнді мұхитындағы Крозет аралдарындағы қасқыр киттер жағалау суларында қалай әрекет етуді үйренген, әсіресе теңіз түлендерін қуғанда. Қасқыр киттер өздерінің шеберлігін үнемі көрсетіп, теңіз түлендерін жағалаудағы қиыршық тасты жағажайларда, судың жиегіне дейін қуып жетеді. Қуалайтын киттердің кейде өз инерциясы мен судың шегінуі салдарынан теңізден жартылай шығып қалады, ал келесі толқын оларды қайтадан көтеріп, теңізге қайтарып әкететінін күтуге мәжбүр болады. Аргентинада қасқыр киттер қасақана құрлыққа шығып, жақын маңдағы теңіз түлендеріне шабуыл жасап, содан кейін келесі толқынмен қауіпсіз түрде терең суға қайта оралып, жағада аң аулайтыны белгілі. Бұл алғаш рет 1970 жылдардың басында байқалды, содан бері осы топта жүздеген рет қайталанды. Бұл мінез-құлық бір ұрпақтан екінші ұрпаққа үйретіледі, мұны үлкен киттердің жас киттерді жағалауға итеруі растайды, және кейде бұл ойыншылдық әрекет те болуы мүмкін.
Сонар
Белсенді сонардың жағаға шығуына себеп болатынына дәлелдер бар. Кейбір жағдайларда, әскери сонар аймақта қолданылғаннан кейін сүтқоректілер жағаға шығып қалған, бұл байланысқа нұсқайды. Жағаға шыққан сүтқоректілердің денесін зерттеу кезінде ішкі жарақаттар табылғаннан кейін, сонардың киттердің өліміне қалай әкелуі мүмкін екенін түсіндіретін теориялар да ұсынылды. Алайда, көрінетін табиғи себептермен жағаға шыққандардың көпшілігі жағаға дейін дені сау болып келеді.
Тікелей зақым
Дауыс қатты сонардың тудыратын үлкен және жылдам қысым өзгерістері қан кетуге себеп болуы мүмкін. 2000 жылдың наурыз айында Багам аралдарында АҚШ Әскери-теңіз күштерінің сонарлық жаттығуынан кейін 17 кит құрлыққа шығарылғаннан кейін бұл туралы мәліметтер пайда болды. Әскери-теңіз күштері өлген киттердің құлақтарының маңында акустикалық салдарынан қан кетулер болғанын мойындады. Ол осы киттердің құрлыққа шығу жағдайларын зерттеді және күшті сонар импульстары дельфиндердің денесіндегі ауа қуыстарымен резонансқа түсіп, құлақтары мен миының тіндерін жарып жібергенін айтады. Көрініпкел, барлық түрлер сонардың әсеріне ұшырамайды.
Қауіпті кездегі жарақат
Сонардың тағы бір зиянды әсері – декомпрессиялық ауру. Бұл мәселе алғаш рет Канар аралдарында құрлыққа шығып қалған 14 тұмсықты киттің өліміне байланысты зерттеулерде көтерілді. Оқиға 2002 жылдың 24 қыркүйегінде, халықаралық теңіз жаттығулары Neo Tapon операциясы жүргізіліп жатқан аймаққа жақын жерде, орта жиілікті сонар іске қосылғаннан кейін шамамен төрт сағаттан соң болды. Ғалымдар тобы газ көпіршіктерінен зақымданған тіндерді анықтады, бұл декомпрессиялық аурудың белгісі.
Кувье тұмсықты киттердің суға секіру үлгілері
Сонарға байланысты жағаға шығу оқиғаларына қатысқан киттердің басым көпшілігі – Кувье тұмсықты киттері (Ziphius cavirostrus). Бұл түрдің жеке өкілдері жиі жағаға шығады, бірақ жаппай жағаға шығу сирек кездеседі. Кувье тұмсықты киттері ашық мұхиттың түрі, олар жағалауға сирек жақындайды, сондықтан оларды табиғатта зерттеу қиын. Сонарлық дау туындағанға дейін олар туралы ақпараттың көп бөлігі жағаға шыққан жануарлардан алынды. Жағаға шығуды теңіз әрекетімен байланыстырған алғашқы зерттеушілер 1991 жылы Симмондс және Лопес Хурадо болды. Олар соңғы он жылда Канар аралдарында тұмсықты киттердің жаппай жағаға шығу оқиғалары болғанын және әр жолы испан теңіз күштері жаттығулар өткізгенін атап өтті. Керісінше, басқа уақытта жаппай жағаға шығу оқиғалары болған жоқ. Олар жағаға шығу себептері туралы теория ұсынбады. Фернандес және авторлар 2013 жылы Nature журналына жазған хатында Испания үкіметі 2004 жылы аталған аймақтағы әскери жаттығуларды тоқтатқаннан кейін, сол аймақта жаппай жағаға шығу оқиғалары қайталанбағанын хабарлады. 1996 жылдың мамыр айында Грекияның Батыс Пелопоннес аймағында тағы бір жаппай жағаға шығу оқиғасы болды. Ол кезде бұл оқиға ерекше деп есептелді, себебі тұмсықты киттердің жаппай жағаға шығуы сирек, сондай-ақ жағаға шыққан киттер жағалаудың үлкен бөлігіне таралып, әр кит екіншісінен қашық жерде болды. Оқиға кезінде белсенді сонармен байланыс орнатылмады. Оқиғаны зерттеген теңіз биологы А. Францис сынақ туралы теңізшілерге берілген хабарламаны тапқандықтан, сонармен байланыс жасады. Оның есебі 1998 жылдың наурыз айында жарияланды. Вудс-Холл океанографиялық институтының ғалымы Питер Тьяк 1970 жылдан бері шудың теңіз сүтқоректілеріне тигізетін әсерін зерттеп келеді. Ол соңғы кезде тұмсықты киттер (әсіресе Кувье тұмсықты киттері) туралы көптеген зерттеулерге жетекшілік етеді. Деректер көрсеткендей, Кувье киттері бұрын ойлағаннан гөрі тереңге түседі және қазіргі таңдағы теңіз сүтқоректілерінің ең тереңге түсетін түрі болып табылады. Аз тереңдікте Кувье киттері дауыс шығаруды тоқтатады, себебі олар жыртқыштардан қорқуы мүмкін немесе жарық жеткілікті болғандықтан бір-бірін көру үшін дауыс қажет болмайды. Олардың су бетіне көтерілу әрекеті өте ерекше, себебі олар балық тұқымдас киттер сияқты пассивті түрде су бетіне көтерілудің орнына, бақыланатын көтерілу арқылы су бетіне көтерілу үшін көп күш жұмсайды. Әр терең суға түсуден кейін үш-төрт рет аз тереңдікте суға түседі. Бұл күрделі суға түсу үлгілері қан ағынындағы газдардың таралуын бақылау үшін қажет деп есептеледі. Бірде-бір дерек тұмсықты киттің бақыланбай көтерілгенін немесе бірден-бірге аз тереңдікте суға түспегенін көрсетпейді. Бұл мінез-құлық Кувье киттерінің терең суға түскеннен кейін осал күйде екенін көрсетеді, мүмкін декомпрессиялық аурудың алдында тұр және қалпына келу үшін уақыт пен, мүмкін, аз тереңдікте суға түсу қажет.
Қорытынды қарау
Де Кирос және басқалар. (2019)
Тарату
Егер кит адамдар тұратын жерге жақын жағаға шығып қалса, шіріген денесі зиян келтіріп, денсаулыққа қауіп тудыруы мүмкін. Мұндай өте ірі денелерді жылжыту қиын. Киттерді көбінесе теңізге қайта сүйреп, кеме жолынан алысқа шығарып, табиғи түрде шіруіне рұқсат береді немесе жарылғыш заттармен жарып жібереді. Оңтүстік Африка, Исландия, Австралия және АҚШ-та мемлекеттік рұқсатпен жарылыстар жасалған. Денесі ескі болса, жер көміледі. Жаңа Зеландияда, киттердің көп жағаға шығатын жері, жергілікті маори халқымен жасалған келісімдер, жағаға шығып өлген кез келген киттің сүйегін тайпалық жиынға алып, дәстүрлі қолдануға мүмкіндік береді. Киттер "таонга" (рухани құндылық) деп есептеледі, олар мұхит құдайы Тангароаның ұрпақтары саналады және оларға зор құрмет көрсетіледі. Киттердің жағаға шыққан жерлері мен олардың денелері "тапу" деп белгіленеді, яғни қасиетті жерлер саналады.
Денсаулыққа қауіп төндіреді
Жағаға шыққан кит өлексесін жеуге болмайды. 2002 жылы 14 аляскалық жағаға шыққан киттің майынан (муктуқтан) жеп, сегізі ботулизмге шалдықты, ал екеуіне жасанды тыныс алу аппараты қажет болды. Мұндай жағдай кез келген сақталмаған өлекседен алынған ет үшін туындауы мүмкін.
Үлкен жіпсіз қалған
Бұл ірі кит тұқымдастарының (200 немесе одан көп) тізімі. Өлім саны, аман қалғандар, оқиғаның күні мен орны 1,000 1,000 0 1918 Жылдардағы ең ірі кашалот жағаға шығу оқиғасы. Чатэм аралдары, Жаңа Зеландия 656 335 32 1 2017 Оңтүстік аралдың солтүстігіне шамамен 650 кашалот жағаға шығып, 335-і өлді. Қалғандары үлкен толқын кезінде жүзіп кетті немесе еріктілердің күшімен қайта суға жіберілді. Оңтүстік арал, Жаңа Зеландия 500+ 500+ 0 1897 Тил шығанағында 500-ден астам кашалот өліп қалды. Тил шығанағы, Фолкленд аралдары 470 362 108 2020 21 қыркүйекте Маккуари Хедс-тен (Macquarie Heads) 270-ке жуық кашалот табылды, екі күннен кейін оңтүстікке қарай 10 шақырым жерде 200 өлі кит табылғаннан кейін жалпы саны 470-ке жетті. 108-і ғана құтқарылды. Тасмания, Австралия ±300 ±75 ±225 1985 Ұлы Барьер аралына 300-ге жуық кашалот жағаға шығып, олардың шамамен төрттен бірі өлді. Өткен жылы осындай оқиғадан кейін құтқару бойынша оқыған жергілікті тұрғындар үлкен толқын кезінде 200-ден астам китті құтқаруға көмектесті. Ұлы Барьер аралы, Жаңа Зеландия 294 245 49+ 1935 Тасманиядағы Стенлиде 300-ге жуық кашалот жағаға шықты. Нақты өлім саны немесе қатысқан киттердің саны белгісіз, бір газетте кем дегенде 245 адамның өлімі расталды, ал екінші газет 1936 жылы жағаға шыққаннан кейін бір күні үлкен толқын кезінде 70 киттің қашқандығы туралы хабарлады. Тасмания, Австралия 253 253 0 1978 Пукекохе маңында 250-ден астам жалған қасқыр кит жағаға шығып, өлді. Солтүстік арал, Жаңа Зеландия 240 240 0 2022 Питт аралындағы Уолхер шығанағына 240-қа жуық кашалот жағаға шығып, жақын орналасқан Чатэм аралында 240 кашалот жағаға шыққаннан кейін 3 күн өткен соң оқиға орын алды. Питт аралы, Жаңа Зеландия 240 240 0 2022 Чатэм аралының солтүстік-батысына шамамен 240 кашалот жағаға шығып, 3 күн бұрын жақын маңдағы Питт аралында 240 кит жағаға шықты. Тасмания, Австралия
Басқалар
2015 жылдың 23 маусымында Чилидің оңтүстігіндегі Патагониядағы шалқар фиордтан 337 өлі кит табылды. Оңтүстік Американың оңтүстік ұшына жақын Пэнас шығанағы мен Пуэрто-Наталес аралығындағы әуе және спутниктік суреттер арқылы 305 дене және 32 қаңқа анықталды. Олар сии киттері болуы мүмкін. Бұл соңғы жүз жылдағы балейн киттерінің жаппай жағаға шығуының екі-үш оқиғасының бірі. Балейн киттері көбінесе жалғыз жағаға шығады, ал бұл Патагониядағы жағаға шығулар уытты балдырларды жұту сияқты ерекше себептерге байланысты болуы мүмкін. 2018 жылдың қараша айында Жаңа Зеландияның шалқар жағалауында 140-тан астам кит табылды, олардың денсаулығы нашарлағандықтан эвтаназияланды. 2019 жылдың шілдесінде Исландияның Снефеллснес түбегінде 50-ге жуық ұзын қанатты пилот киттері жағаға шығып қалды. Алайда, олар табылған кезде өлі болды. 2020 жылдың 2 қарашасының кешкісін Шри-Ланканың батыс жағалауындағы Панадура жағасында 100-ден астам қысқа қанатты пилот киттері жағаға шықты. Төрт кит өлді, ал қалғандары құтқарылды.