Кіріспе

Әлеуметтік-экономикалық және саяси философия

Прогрессивті пайдалану теориясы (PROUT) – үнді философы және рухани көшбасшы Прабхат Ранджан Саркар жасаған әлеуметтік-экономикалық және саяси философия. Ол PROUT-ты алғаш рет 1959 жылы ұсынды.

Нарық

Проуттың құндылықтары мен мақсаттары капитализм мен коммунизмнен өзгеше болғандықтан, оның экономикалық құрылымы да солай. Екі жүйені жан-жақты талдағаннан кейін, Проуттың негізін қалаушысы бұл философиялардың "адамгершілікке қайшы" екенін айтады, себебі олар адамдарды атақ-даңқ сияқты материалдық игіліктерді қанағаттандыруға тырысуға итермелейді. Неолиберализм мен капитализмді сынаған тағы бір мәселе – экономикалық биліктің байлар қолына шоғырлануы халықты қанауға алып келіп, әрі қоғамның құлдырауына себеп болады. Проут капитализм мен коммунизмнің де тұрақсыз негізде салынғанын, жаңа нарық жүйесінің қажеттігін көрсететін кемшіліктерін анықтайды. Дегенмен, Саркар нарықты жоспарлаудың денсаулықты экономиканы құру мен сақтаудағы пайдалы аспектілерін байқады. Қорыта айтқанда, проутистік ой-пікір нарықты неолибералдық экономиканың теріс әсерлерінен қорғау үшін жоспарлауға мүмкіндік береді, онда пайда табу мотиві басым. Алайда, ол ұлттық деңгейдегі жоспарлау комитеті экономикалық дамудың жалпы бағыттарын ғана белгілеуі керек екенін, ал егжей-тегжейлі мәселелерді жергілікті деңгейдегі жоспарлау органдары шешуі тиіс екенін атап өтеді, себебі олар мәселені жақсы түсініп, оңай шеше алады (масштабтың экономикалық зияндарына қараңыз). Осылайша, жоғарыдан төменге қарайғы жоспарлау қауымдастықтарға, кәсіпорындарға және, әрі қарай, жұмысшыларға өздерінің экономикалық болашағын анықтауда маңызды еркіндік береді (орталықтандырылмаған жоспарлауға қараңыз). Бірақ, кейбір салалар "пайдасыз, шығынсыз" принципі бойынша жұмыс істейтін мемлекеттік меншікке берілуі керек. Халық арасындағы байлықты бөлу мәселесінде Саркар "оптималды теңсіздік" тұжырымын ұсынады, онда қоғамның ең бай топтары арасындағы жалақы айырмашылығы айтарлықтай төмендеуі керек. Дегенмен, Проут толық табыс теңдігін жақтамайды, себебі еңбекке материалдық ынтасы жоқ қоғамда азаматтардың қаржылық жетістікке ұмтылуы мен өнеркәсіп пен қоғамның шығармашылық дамуына ықыласы жоғалады. Сондықтан, бұл теория қоғамға ең көп пайда әкелетін адамдарға қосымша жеңілдіктер беруді көздейтін саясатты енгізуді ұсынады. Осыған байланысты, коммунистердің "әркім қабілетіне қарай берсін, әркім қажеттілігіне қарай алсын" деген ұраны нақты өмірде іске аспайтыны айтылады. Проут әрбір адамның еңбегінің қоғамға тигізетін пайдасына сәйкес минималды және максималды жалақы белгілеуді ұсынады. Осыған ұқсас әрекеттерді Мондрагон және Whole Foods сияқты компанияларда көруге болады. Неолиберализмге келсек, Саркар Адам Смиттің "көрінбейтін қолы" тұжырымына жаңаша көзқарас ұсынады, онда өзімшілдікпен әрекет ететін жеке өндірушілердің іс-әрекеті қоғамның игілігіне жарайды. Проут, егер қоғамның экономикалық элитасы бақыланбаса, материалдық байлықтың қоғам ішіндегі әділ айналымын бұзатынын мәлімдейді. Сондықтан, нарыққа тиімді экономикалық жүйе құру үшін реттеу шаралары қажет.

Экономикалық демократия

Демократияға қатысты Прут саяси демократияның қоғамды қанағаттандырудан және оның күрт табыс теңсіздігінен азат ету үшін жеткіліксіз екенін айтады. Бірінші және ең маңызды талап – қоғамның барлық мүшелеріне тіршілік етудің ең төменгі қажеттіліктерін кепілдік ету. Екіншіден, және бес негізгі принциптің біріне сәйкес, Прут әрбір адамның сатып алу мүмкіндігін арттыру қажет деп санайды, сондай-ақ жергілікті халықтың өз әлеуметтік-экономикалық аймағында экономикалық билікке ие болуы керек екенін мәлімдейді. Ол үшін аймақтың дамуына жергілікті ресурстарды (шикізат және басқа да табиғи ресурстарды) пайдалану керек, оларды тек экспортқа жұмсамай. Неогуманистік көзқарас бойынша, барлық адамдар өздерінің экономикалық мүдделерін жергілікті халықтың мүдделерімен үйлестірген жағдайда, қайда тұрғысы келетінін еркін таңдай алады.

Әлеуметтік-экономикалық бірліктер

Әлеуметтік-экономикалық бірлік, немесе санскрит тілінде самаджа, – күшті және тұрақты жергілікті қоғам құруға бағытталған ұжымдық күш-жігердің проутистік көрінісі, ол бірлік пен өзіндік сана сезіміне негізделген. Ұлттық және федералдық нұсқаулар мен заңдарға басшылық етсе де, олар өздерінің экономикалық жоспарын әзірлеуі керек. Жергілікті ресурстарды ең тиімді пайдалану мақсатында, олар шекаралық сауданы теңгерімді және өзара тиімді етуді ұсынады. Олардың пікірінше, қазіргі қоғам түсінігіндегі прогресс өз пайдаларын берсе де, бақыланбаса, зияны пайдадан артық болуы мүмкін. "Дамудың жаңа парадигмасы" атты кітаптың авторы Рональд Логан оқырмандарына автокөлік және әуе көлігі жылдамдықты арттырып, саяхатшылар мен жұмыскерлерге үлкен қолайлылық әкелгенімен, сонымен бірге ауаның ластануына, шуға, жол апаттарына, табиғаттан алшақтауға және тағы басқа да мәселелерге әкелетінін еске салады. Дене және жанға әсер ететін көптеген аурулар бар, тіпті олардан құтылсақ та, уақыт өте келе барлық физикалық және ақыл-ой қабілеттеріміз күшін жояды. Саркар адам өмірінің уақыт өте келе өзгермейтін жалғыз жағы – оның трансценденттік табиғаты, адам санасына ішкі "эмоционалдық құндылықтары" және адамның көпқырлы өмір сүруін күшейтетінін айтады. Маслоулық көзқарас бойынша, Прут әлемнің трансценденттік табиғатын іздеуге кіріспес бұрын, физикалық және рухани қажеттіліктерді қанағаттандыру қажеттігін қорғайды.