Кіріспе
Шараға немесе жағдайға сәйкес киім талабы – бұл адамдар тобының қандай киім киюі керектігіне қатысты ережелер жиынтығы. Киім талаптары әлеуметтік қабылдаулар мен нормалар негізінде жасалады және мақсатына, жағдайларға және оқиғаларға байланысты өзгеріп отырады. Әртүрлі қоғамдар мен мәдениеттерде киім талаптары әртүрлі болуы мүмкін, ал батыс киім талаптары оның айқын мысалы болып табылады. Киім талаптары – әлеуметтік тап, мәдени сәйкестік, жайлылыққа қатысты көзқарас, дәстүр және саяси немесе діни байланыстар сияқты түрлі әлеуметтік идеялардың символдық көрсеткіштері. Киім талабы сондай-ақ адамдарға киім таңдауы арқылы өзін-өзі қалай көрсететініне қарай басқалардың мінез-құлқын жақсы немесе жаман деп бағалауға мүмкіндік береді. Әдетте, ақсүйектер қара халықтан ұзын көйлек киетін.
A dress code is a set of rules, often written, with regard to what clothing groups of people must wear. Dress codes are created out of social perceptions and norms, and vary based on purpose, circumstances, and occasions. Different societies and cultures are likely to have different dress codes, Western dress codes being a prominent example. Dress codes are symbolic indications of different social ideas, including social class, cultural identity, attitude towards comfort, tradition, and political or religious affiliations. Dress code also allows individuals to read others' behavior as good, or bad by the way they express themselves with their choice of apparel. The nobility tended to wear longer tunics than the lower social classes.
Америка
Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы жергілікті халықтардың құлдар, қарапайым адамдар және ақсүйектерден тұратын күрделі әлеуметтік иерархиясы болды, киім үлгілері осы әлеуметтік ерекшеліктерді көрсететін. 1802-1805 жылдары ну-ча-нулт халқының тұтқыны болған жылдары туралы естелік жазған ағылшын Джон Р. Джуитт, біраз уақыт сол жерде тұрғаннан кейін Маквинна мен басшылардың оны енді "өздерінің бірі деп санап, олардың әдет-ғұрыптарына бағыну керектігін" шешкенін айтады. Джуитт осы киім талабына наразы болды, бос, пішімделмеген киімдерді өте суық деп тапты және кейіннен өліп жаздаған ауруын осы киімдерге байланыстырды. Оған шашын қырқуға рұқсат берілмеді және оның беті мен денесін нутка халқы сияқты бояуға мәжбүр болды. 20 ғасырдың басында көптеген әлеуметтік орындарда, соның ішінде жұмыс орындарында, мейрамханаларда, саяхаттарда және кинотеатрларда бейресми киім кию қалыпты жағдай болды. 1950 жылдары осы орындардың көпшілігінде кездейсоқ киімдер кең таралды, бірақ жұмыс орындарында және шіркеулерде бейресми киімдер басым болды. 1980 жылдары Силикон алқабындағы технология компаниялары бизнес-кэжуал киім стилін жасады, ол тиімділікке басымдық беретін ұйымдық мәдениеттің бір бөлігі болды. Бүгінде технология саласында кездейсоқ киім кию қалыпты жағдай, мысалы, Стив Джобс және Марк Цукерберг сияқты технология жетекшілерінің киімдерінен көрініп тұрады. Солтүстік Американың орта мектептерінде қыздардың сәні 20 ғасырдың соңында көбірек ашыла бастады, оған төмен белді джинсы, ашық топтар, мини-юбкалар және спагетти тізбегі сияқты киімдер кірді.
Мұсылман әлемі
VII ғасырда құрылған ислам діні ерлер мен әйелдердің қоғамдағы киім талаптарына қатысты ережелер белгіледі. Алтын әшекейлер мен жібек киімдер ерлерге тыйым салынған, себебі олар зәулім саналады, бірақ әйелдерге рұхсат етіледі. Ерлер хаж сапарында, яғни Меккеге жыл сайынғы қажылыққа бара жатқанда ихрам киюге міндетті. Хиджаб – мұсылман әйелдерінің кейбіреулері киетін әртүрлі бас киімдерді білдіреді, көбінесе шашты, мойын мен құлақтарды жабатын бас киім, бірақ беті ашық болады. Хиджабты кию 1970 жылдан бері әлемде кеңінен тарауда және көптеген мұсылмандар оны ұялылық пен имандылықтың белгісі деп есептейді.
Үндістан субконтиненті
Сикхизм, бұл дін он бесінші ғасырдың соңында Үндістан субконтинентінде пайда болған, сонымен қатар киім талаптарын қояды. Халсаның мүшелері саналатын сикх еркектері әрдайым тюрбан тағуға міндетті.
Заңдар мен әлеуметтік нормалар
Мәдени құндылықтар, нормалар және киімге қатысты заңдар географиялық орналасуына қарай өзгеруі мүмкін. Мысалы, жалаңаш болудың қабылданатын деңгейі орналасқан жерге байланысты өзгеріп отырады. Жаңа Гвинея мен Вануатуда ерлердің тек қана қаусырып киюі (пенис қапшығы) жұрт алдында қалыпты жағдай, ал әйелдер итар киім киеді. Балидің шалқар аймақтарында әйелдер көкірексіз жүруі мүмкін, бұл Батыс елдерінде сирек кездеседі. Көптеген дамыған елдерде көпшілік орындарда нақты киімге қатысты ережелер көбінесе жоқ.
Жеке киім үлгілері
Көптеген орындарда жеке киім талаптары болады; осы ұйымдар белгілі бір жағдайларда нақты киім талаптарын немесе стандарттарды міндеттей алады. Мысалы, тойлар, қорымға қошу рәсімдері, діни жиындар және т.б. АҚШ-та екі түрлі христиан мектебінде киім талаптарына қатысты зерттеу жүргізілді. Көптеген кәсіпорындар өз қызметкерлерінен қандай жұмыс киімін талап ететінін анықтау және белгілеу құқығына ие. Әдетте, мұқият жасалған және үнемі қолданылатын киім талаптары кемсітушілікке қарсы заңдарды бұзбайды. Егер киім талаптары бір жынысты екіншісінен артық бағаламаса, жұмыс берушілердің жеке киім талаптарын қолдануы заңмен рұқсат етіледі. АҚШ-та жұмыс берушілер әйелдерден макияж жасауды талап етуге және ерлерге оны тыйым салуға құқылы. Кейбір пікірлер бойынша, мұндай киім талаптарындағы айырмашылық дискриминациялық емес, өйткені екі жыныстың да сыртқы түріне қатысты ережелері бар. АҚШ-та өткен маңызды сот ісі – Джесперсенге қарсы Харраның операциялық компаниясы, ол жұмыс орнында әйел қызметкерлерге макияж жасауды міндеттеуге, ал ерлерге тыйым салуға рұқсат берді. Дарлин Джесперсен Харра казиносында 20 жылдан астам жұмыс істеді және макияж пен киім талаптарының орындалуы мүмкін емес, сонымен қатар қорлаушылық екенін анықтады. Джесперсен «Жеке үздік» саясатының өзінің табиғи келбетіне сай емес екенін, себебі ол толық макияж жасауды, оның ішінде тон, пудра, румяна, тушь және ерітінді тартуды талап ететінін анықтады. 2016 жылы Жоғарғы сот судьясы Нельсон Джонсон талаптарды қабылдамады, өйткені сыртқы түріне қойылатын талаптар заңды болды. Сондай-ақ, ол әйелдердің басшылық тарапынан жауыздық орта жасалғаны туралы талаптарымен сотқа қайта орала алатынын белгіледі. Жұмыс орнында киім мен сыртқы түріне қойылатын талаптар АҚШ-та екі жынысқа да бірдей талаптар қойылғанша заңды болып табылады.
Доу Boeing корпорациясына қарсы (1993)
Трансгендерлік адам, гендерлік ауысуды бастаған Доу, инженерлік компания Боинг корпорациясындағы басшыларының әйел сияқты киім киіп жұмысқа келу тілегіне қарсылық көрсеткенін байқады. Оған "көзге түсетіндей әйелдік киім, мысалы, көйлектер, юбкалар немесе әсем блузкалар" киюден және әйелдер дәретханасын пайдаланудан ауыз салған. Мұның бәрі оның кеңесшісі әйелдік киім киюі оның ауысу процесіне көмектесетінін ұсынғаннан кейін де болды. Басшыларының бірнеше ескертуінен кейін Доу жұмысқа қызғылт түсті костюммен келді және нәтижесінде киім талаптарын бұзғаны үшін жұмыстан босатылды. Бұл Доуды заңдық шараларға көтеруге мәжбүр етті. Вашингтон штатының Жоғарғы соты Боинг компаниясының шешімін қолдап, компанияның жұмыс орындасында әйел бейнесінің қандай болуын анықтауға құқығы бар екенін мәлімдеді.
Тең жұмыспен қамту мүмкіндігі жөніндегі комиссия R.G. & G.R. Harris Funeral Homes, Inc.
Айм Стивенс, трансгендер әйел, R. G. & G. R Harris Funeral Homes компаниясында жұмыс істеген. Бастапқыда ол жерлеу үйінің талабына сәйкес еркек киімін киген, бірақ Стивенс өзінің гендерлік идентитігіне сай әйел киімін киюді жоспарлаған. Жерлеу үйінің иесі Томас Рост Стивенсті еркек ретінде ұсынбағаны және әйел сияқты киінгені үшін жұмыстан шығарды. Стивенс Тең мүмкіндіктер жөніндегі комиссияға жыныс және гендер негізінде кемсітушілікке байланысты шағым түсірді, бірақ аудандық сот «трансгендерлік статусы VII тарау бойынша қорғалатын белгі емес» деп шешім шығарып, жерлеу үйінің жағын қолдады. 2020 жылы АҚШ Жоғарғы Соты гомосексуалды немесе трансгендер болғандықтан адамды жұмыстан шығаруды жыныс бойынша кемсітушілік деп таныды.
КОРОНА Актісі
CROWN актісі, "табиғи шашты құрметтейтін және ашық әлем құру" дегенді білдіреді, – Калифорния штатының мектептер мен жұмыс орындарында шаштың түрі мен текстурасына қатысты кемсітушілікке тыйым салатын заңы. Аталған акт 2019 жылы Dove және CROWN Coalition ұйымдары Калифорния штатының сенаторы Холли Дж. Митчелмен бірлесіп жасады. Dove компаниясы қара нәсілді әйелдерге жұмыс орнындағы кемсітушіліктің деңгейін анықтау үшін зерттеу жүргізгеннен кейін, алынған деректер актінің қабылдануына ықпал ету және осы мәселенің жұртшылыққа таралуын қамтамасыз ету үшін пайдаланылды. CROWN осы мақсаттағы күресін жалғастыруда, соңғы 2023 жылғы зерттеу шаштың текстурасына қатысты кемсітушілік әлі де кең таралғанын көрсетті. 2023 жылдың маусым айына дейін АҚШ-тың 23 штаты CROWN актісін заңға енгізді.
Салтанатты киім
Батыс елдерінде "формалды" киім үлгісі ерлерге пальто, әйелдерге кешкі көйлектерді білдіреді. Ең ресми киім – әйелдер үшін толық бойлы кешкі немесе балға арналған көйлектер, сондай-ақ кешкі қолғаптар, ал ерлер үшін ақ галстук пен тальян (coat) жиынтығы. "Жартылай формалды" түсінігінің нақты анықтамасы жоқ, бірақ көбінесе ерлер үшін кешкі жакет және галстук (қара галстук деп аталады), ал әйелдер үшін көйлек дегенді білдіреді. "Бизнес-казуал" стилінде әдетте галстук немесе костюм киілмейді, олардың орнына жағасы бар көйлектер мен шалбар (қара түс емес, көбірек серпіліс беруші, мысалы, қада шалбар) киіледі. "Күнделікті" киім дегеніміз – дене, аяқ және аяқ киім. "Тойға арналған күнделікті" киім – қонақтардың сыйлы, бірақ міндетті түрде әсем киінуі.
Кәсіптік демалыс
Бизнес-кəдімгі киім – 1990 жылдары Батыс елдерінде, әсіресе АҚШ және Канадада кеңселерде пайда болған танымал киім талабы. Силикон алқабындағы көптеген ақпараттық технология компаниялары осы киім стилін ерте қабылдады. Бизнес-кəдімгі киімнің жалпыға қабылданған нақты анықтамасы жоқ; оның түсіндірмесі ұйымдар арасында кеңінен өзгешеленеді және көбінесе қызметкерлердің киім таңдауында шатасу тудырады. Жұмыс іздеу платформасы Monster.com былай деп түсіндіреді: "Жалпы алғанда, бизнес-кəдімгі киім дегеніңіз – кәсіби түрде киініп, бірқатар сергек, бірақ шақтырмас және жинақы болу". Практикалық тұрғыдан алғанда, бизнес-кəдімгі киім – формальды бизнес киім мен күнделікті киімнің арасындағы жарты жол. Әдетте, галстук бизнес-кəдімгі киімге жатпайды, егер оны дәстүрден тыс жолмен тақпаса. Джинс пен джинс матадан жасалған киімдердің қабылдануы әртүрлі – кейбір компаниялар оларды салғышты және ресми емес деп санайды.
Білім беру жүйесі
Әлемдегі көптеген мектептер оқушылардың мектепке лайықсыз киім киюіне жол бермеу мақсатында мектеп жүйесінде киім талаптарын енгізеді, сондай-ақ қауіпсіз және кәсіби орта құруға көмектеседі деп санайды.
АҚШ-тағы білім беру
1996 жылы АҚШ-тың бұрынғы президенті Билл Клинтон мектеп формасын қолдау туралы мәлімдеме жасап, былай деді: "Мектеп формасы – жас оқушыларға не нәрсе маңызды екенін түсінуге көмектесу арқылы зорлық-зомбылық, сабақтан қалу және тәртіпсіздік айналымын тоқтатуға көмектесетін бір қадам". АҚШ-тағы көптеген мектеп округтері осы идеяны қабылдады. Барлығы 70 мектеп, шамамен 60 000 оқушыны құрайтын, мектеп формасына көшті. Мектеп формасы бірнеше мектепте оқушыларды дұрыс киінуге үйрету үшін пайдаланылды, және кейбір жағдайларда нәтиже берді, білім беру жүйелеріндегі алаңдатушылықтарды азайтты. Білім беру жүйесінде Федерация барлық мұғалімдер үшін кәсіби киім талаптарын қолдайды.
Киім үлгісін бұзу
"Коммуникативтік емес" киім-шешім ережелерін бұзу – бұл киімнің жеккөрушілік, зорлық-зомбылық, бандалық байланыс сияқты мағыналар білдіруі. Егер мемлекеттік мектептерде киім-шешім ережелері коммуникативтік емес киім арқылы бұзылған жағдайларда, соттар жыныс негізіндегі киім-шешімге қатысты кемсітушілікті жиі заңдастырып келеді. Трансгендер адамдар арасында жынысқа байланысты киім-шешім ережелері көбінесе әлі өзгенің назарына түспеген адамдарға қатысты күшінде болады. Көптеген мектеп оқушылары киім-шешім ережелерін қолданудағы жыныстық кемсітушілікке қарсы наразылық білдірді.
Киім үлгісіне қарсылық
Солтүстік Америка мектептеріндегі кейбір киім талаптары сексистік стандарттарды қалыптастырып отыр деген айыптаулар бар. 2014 жылдың наурызында Иллинойс штатының Эванстон қаласындағы орта мектептің қыздары мектептегі киім талаптарына қарсы наразылық білдірді. Мектептегі киім талаптары "ұлдарға тым көңіл бөлдіреді" деген сылтаумен қыздарға легинстер киюге тыйым салған. Он үш жасар оқушы Софи Хасти Эванстон Review басылымына берген сұхбатында: "Егер бізге «ұлдарға тым көңіл бөлдіреді» деген себеппен легинстер киюге рұқсат бермесе, онда біз жігіттердің іс-әрекеттері үшін кінәлі екеніміз туралы ойға келеміз", - деді. Осы оқиғаға арналған Time журналындағы мақаласында Элиана Доктерман мектеп мұғалімдері мен әкімшілігі «киім талаптарын сақтау мен әйелдерді артық көрсету арасындағы жұқа сызықты басып өтеді» деп мәлімдеді. Мектептегі киім талаптары көбінесе жас қыздарға қатысты әділ емес. «Жас қыздардың объективтендірілуі» атты зерттеу мақаласында орта мектеп қыздарымен сұхбаттасылды, олардың бірі: «Егер олар [ұлдар] жеңсіз баскетбол жейдесін кисе, иықтары толық жабылмайды. Оларды көбінесе сөкпейді. Олар қыздардың киімдеріне көңіл бөледі, соның арқасында ұлдар алаңдамайды. Бірақ қыздар ұлдардың иығына да көңіл бөледі деп ойламайды», - деді. 2014 жылдың 22 қыркүйегінде «Юта штатының Оңтүстік Джордан қаласындағы Бингем орта мектебінен 100-ге жуық оқушы сыртқа шықты», себебі оннан астам қыз киім талаптарын бұзғандықтан мерекелік кешке қабылдаудан бас тартты. Бірнеше студенттер киім талаптарына байланысты мәселелерге тап болды, мысалы, Эдмонтон орта мектебінде оқыған 15 жастағы қыз шашын көк түспен бояғандықтан мектепке баруына тыйым салынды, нәтижесінде ол мектеп директорына кемсітушілік үшін шағымдануға мәжбүр болды. Тағы бір жағдайда 16 жастағы қыз қасбегіне таққан жүзікшесін шешіп тастамағандықтан үйіне қайтарылды.
Киім үлгісіне қарсылық
Канадалық жасөспірім Лорен Виггинс 2015 жылдың мамыр айында еденге дейін жететін, мойынға таңғышталған көйлек кигені үшін тәртіптік жаза алды. Бұл жаза Виггинсті Нью-Брансуик провинциясының Монктон қаласындағы Харрисон Тримбл орта мектебінің директордың орынбасарына ашық хат жазуға итермеледі. Хатта Виггинс әйелдерді еркектердің әрекеттері үшін көбінесе кінәлауды атап өтіп, егер ұл бала "менің арқам мен иығыма қызықса, оны үйге жіберіп, өзін-өзі бақылауға үйрету керек" деді. Осы хатты жазып, тапсырғаннан кейін ол бір күндік уақытша шеттетілді. Онтарио провинциясында, Канадада, тым қысқа шорты кигені үшін қыздарды үйлеріне қайтарудың бірнеше жағдайы болды. Британдық Колумбияда студенттерге әдемі және іскерлік стильде киім киюге ұсынылды. Британдық Колумбияда болған тағы бір жағдайда, мектеп директорының айтуынша, қыздың көйлегі тым ашық болғандықтан, оны мектептен үйіне жіберді. Бұл киім талаптарына қарсы наразылық тудырған көптеген жағдайлардың тек бірнешеуі ғана.