Кіріспе
Швейцарияның аспаздық дәстүрлері – ұлттық, аймақтық және жергілікті тағамдардың жиынтығы, Швейцарияда дамыған немесе басқа мәдениеттерден, әсіресе көрші елдерден алынған ингредиенттер, рецептер және пісіру әдістерінен тұрады. Швейцария гастрономиясының әртүрлілігі мен толықтығы тілдік, мәдени және географиялық әртүрлілікті көрсетеді. Швейцарияның климаты түрлі жерлерге мүмкіндік береді, сондықтан отандық тағамдардың кең ауқымы қарапайым дәнді дақылдардан бастап ірімшік және шарап сияқты жоғары сапалы өнімдерге дейін жетеді. Швейцария тарихи түрде ауыл шаруашылығымен айналысатын ел, көптеген аймақтары Альп тауларымен бір-бірінен оқшауланған. Сондықтан швейцариялық асхананың басты ерекшеліктерінің бірі – оның қарапайымдылығы, көптеген тағамдар аз, бірақ дәмді ингредиенттерден тұрады, көбінесе сүт өнімдерінен жасалады. Швейцария асханасы соңғы ғасырларда күрт өзгерді. Ең маңызды өзгерістер Американы отарлаудан кейін және картоп, жүгері және какао сияқты қазір кеңінен қолданылатын ингредиенттердің енгізілуімен болды. Сатып алу қабілетінің артуы және дәм талғамының біртектілігі, фондю және рости сияқты ұлттық тағамдардың пайда болуына жағдай жасады. Ірімшік, шарап және шоколад әлемге экспортталатын танымал өнімдер. Олардың көпшілігі географиялық көрсеткішпен (AOP) қорғалады. Шоколадпен байланысты қуатты азық-түлік индустриясы Швейцарияда соңғы ғасырларда дамыды.
Swiss cuisine (Schweizer Küche, , , ) is an ensemble of national, regional and local dishes, consisting of the ingredients, recipes and cooking techniques developed in Switzerland or assimilated from other cultures, particularly neighboring countries. The diversity and comprehensiveness of Swiss gastronomy reflects the linguistic, cultural and geographical diversity. The climate of Switzerland allows for a large variety of terroirs, and therefore a wide range of indigenous food, from simple cereals to refined products like cheese and wine. Switzerland is historically an agricultural country, with many regions being isolated from each other by the Alps. Therefore, one of the main characteristics of Swiss cuisine is its simplicity, with many dishes made up of few but hearty ingredients, often of dairy origin. Swiss cuisine evolved dramatically during the last centuries. Probably the most significant changes occurred after colonization of the Americas and the introduction of now widely used ingredients such as potatoes, maize and cocoa. The increase in purchasing power and a certain homogenization of taste have allowed the emergence of some emblematic national dishes such as fondue and rösti. Well known products exported worldwide include cheese, wine and chocolate. A large number of them are protected by a geographical indication (AOP). A strong food industry, often related to chocolate, has developed over the past centuries in Switzerland.
Ауыл шаруашылығы және азық-түлік
Швейцарияның климаттық және мәдени әртүрлілігі оның тағамдық өнімдерінің әртүрлілігінде көрініс табады. Төменгі аймақтарда түрлі дәнді дақылдар мен жемістер өсіріледі, ал оңтүстіктегі ең жылы және күн сәулесі мол аймақтар жүзім, каштан, тіпті зәйтүн өсіруге қолайлы. Швейцарияда өсірілетін басқа да кең таралған жемістер – алма, алмұрт, абрикос, вишня, шафран және клубника. Таулы және суық аймақтарда Швейцарияның ең көрнекті шаруашылық практикасы – сүт шаруашылығы және альпілік мал көшіру. Швейцария асханасында әртүрлі негізгі тағамдар бар. Оларға әдетте нан, картоп, макарон, күріш және полиента жатады. Картоп швейцариялық асханада кеңінен қолданылады, бірақ ол тек 18-ші ғасырдың соңынан бастап кеңінен таралды. Ол әсіресе бүкіл Швейцарияда жемілген ростиде қолданылады, ол бастапқыда таңғы ас ретінде дайындалған. Нан мен дәнді дақылдар Швейцарияда күнделікті тамақтанады. Таңғы асқа жемілетін мюсли «Бирхермюсли» (кейбір аймақтарда «Бирхермисли») деп аталады. Көптеген швейцариялықтар таңғы асқа май мен джеммен кесілген нан жейді, сондай-ақ нан көптеген тағамдармен бірге беріледі. Швейцарияда pain de seigle-ден Zopf-ке дейін әртүрлі нан түрлері жасалады. Тарт және киш – швейцариялықтардың дәстүрлі тағамдары. Әсіресе тарттар түрлі топпингтермен дайындалады, мысалы, тәтті алмадан бастап пиязға дейін. Шошқа еті, құс еті және сиыр еті – Швейцарияда ең көп тұтынылатын ет түрлері. Шошқа еті швейцариялық асханада кеңінен таралған, оны пісірілген және консервіленген ет түрінде де жейді. Швейцарияның ет өнімдері өте әртүрлі: барлық түрдегі шошқа шұжықтары, шұжықтар, түтінді шунка, салями, прошутто және т.б. Белгілі ет өнімдеріне Гризонның кептірілген сиыр еті және «ұлттық шұжық» – сервелат жатады. Балықты шамамен жейді, дәстүр бойынша аптасына бір рет. Швейцарияның көлдері мен өзендері елде тұтынылатын балық пен теңіз өнімдерінің шағын бөлігін қамтамасыз етеді. Оларға көл жағалауындағы мейрамханаларда ұсынылатын, көпшілікке танымал балық пен фера жатады. Швейцариямен байланысты тағамдар көбінесе сүтті негізгі ингредиент ретінде пайдаланады, сары май мен қаймақ – швейцариялық асхананың классикалық ингредиенттері. Олардың ішінде қатты сырлар мен шоколад бар. Швейцария сырлары, әсіресе Эмменталь, Грюйер, Вашерин және Аппенцеллер – Швейцарияның танымал өнімдері. Швейцарияда ең танымал тағамдар – фондю мен раклет, олар негізінен нан немесе картоппен бірге балқытылған сырдан тұрады. Шоколад та сүт шоколадының пайда болуынан бері Швейцариямен тығыз байланысты, содан бері Швейцарияның шоколад өнеркәсібі гүлденіп келеді. Тағамдық қалаулар Швейцария ішінде әртүрлі, көбінесе тілдерге байланысты: неміс тілінде сөйлейтін солтүстік және шығыс (басым тілдік аймақ) Орталық Еуропамен тығыз байланыста, ал француз тілінде сөйлейтін батыс және итальян тілінде сөйлейтін оңтүстік Батыс және Жерорта теңізі Еуропасымен көбірек байланысты. Керісінше, неміс тілді аймақтарда қаймақ пен сары май сияқты майлар көбірек жейді. Балық француз және итальян тілінде сөйлейтін Швейцарияда көбірек жейді. Бұл айырмашылықтар шарап және сыра ішу әдеттерінде де байқалады.
Тарих
Орта ғасырдың соңында аграрлық аймақтар мамандануды бастады, осылайша өзіндік тамақ үлгісін қалыптастырды: Альпілік аймақтарда мал өсірушілер сүт өнімдерімен, ірімшікпен, жаңғақтармен, жидектермен, саңырауқұлақтармен, көкөністермен және жемістермен қоректенді; жазықта егіншілер қамыр, сорпа, нан, бұршақ, көкөністер және кейде шарап жеді. Тамақтану маусымға қарай күрт өзгерді. Жаздағы таза бақша көкөністерінің орнына қыста құрғақ жемістер мен қызанақ пайда болды. Сирек кездесетін ашаршылықтар халықты көбірек емен жемісін, қызылшаны, тамыр өсімдіктерін және алмастырылған нанды тұтынуға мәжбүр етті. Ерте заманауи дәуірде халық санының өсуі, ал ауыл шаруашылығы өнімділігінің тоқырауы, тамақтанудың кедейлеуіне (негізінен қамырға негізделген) және ет тұтынудың азаюына алып келді. Жағдай тұрақсыз болды, жиі тапшылықтар мен бағаның өсуі байқалды. Бірақ Еуропаның Американы жаулап алуы қант, әртүрлі жемістер мен көкөністер сияқты жаңа тағамдардың енгізілуіне әкелді. XVIII ғасырда тамақ революциясы болды, оның нәтижесінде картоп, жүгері және какао танымал болды. Жүгері Тичиноға, Сент-Галлен Рейнталіна және Граубюнденнің бірнеше аңғарларына тарады, онда оны таңғы асқа полиента ретінде пайдаланды. Ал картоп елдің көптеген аймақтарында негізгі тағам ретінде қабылданып, Швейцария шегінен тыс жерлерде де кең таралды.
Мусли
Мюсли, Швейцарияда Бичермюсли деп аталады, бұл таңғы ас немесе жеңіл тамақ, ол жаңбырлы (дәнді) кесектер, кесілген жемістер және сүттен тұрады. Мюслиді дайындаудың көптеген тәсілдері бар, мысалы, бал, йогурт және жаңғақтар қосып. Мюслиді 20-шы ғасырдың басында швейцариялық диетолог Макс Бирчер Беннер ойлап тапқан. Оның шикі тамақ диетасының бөлігі ретінде жасалған "алма диеталық тағамы" бастапқыда санаториядағы науқастарға оңай қорытылатын кешкі астың орнына берілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, үй шаруашылығы курстарының және әскерге берілуінің арқасында мюсли Швейцарияда кеңінен танымал болды. Бүгінде мюсли батыстың таңғы ас мәдениетіндегі негізгі тағамға айналды және әсіресе спортшылардың тамақтануын толықтыру үшін танымал.
Шұжық
Rösti – негізгі тағам немесе гарнир ретінде берілетін қуырылған картоптан жасалған дөңгелек немесе кесек. Негізгі тағам ретінде рёсти көбінесе ірімшік, пияз және суық ет немесе жұмыртқамен бірге тағымдалады. Бұл тағамның алғашқы нұсқасы Цюрихте пайда болған, онда жармаланған шикі картопты табада қуырып дайындаған. Кейін ол Бернге тарады, онда оны қайнатылған картоптан жасауды бастады. Содан бері ол Rösti деп аталатын болды. Швейцарияда және одан тыс жерлерде осы тағамның көптеген түрлері бар. Бұл ас шеберлігінің ерекшелігі елдегі неміс және француз тілдерінде сөйлейтін аймақтар арасындағы мәдени айырмашылықты көрсететін "ростиграбен" атауын алды.
Фондю және ракет
Фондю – әдетте Грюер және Вахер сияқты бірнеше қатты ірімшіктерден тұратын тағам, олар ақ шараппен ерітіліп, нанмен ыстық күйде желінеді. Ол арнайы шанышқымен нанның бір бөлігін малып алуға арналған какелонға салынады. Фондю ыдысының түбінде жылу көзі (пеш немесе шамдар) орналасқан. Фондю алғаш рет 1699 жылы Альберт Хаузердің Цюрих қолжазбасында сипатталған. Ол «Шараппен ірімшік пісіру» деп аталады және бүгінгі рецептке ұқсас. Фондюді 20-ғасырдың басында Швейцарияның ірімшік одағы да насихаттаған. Бүгінде ол ұлттық тағам деп есептеледі. Ракель – Вале аймағынан шыққан, ерітілген ірімшіктен жасалған тағам. Дәстүр бойынша, жарты сыр дөңгелегі кесілген жағынан қыздырылады, еріген кезде ірімшік тақтаға қасырылады. Қазір бұл көбінесе электр құрылғысы арқылы жасалады. Ракель қабықтарымен пісірілген картоп пен тұздалған көкөністермен беріледі және көбінесе Fendant сусындарымен ішеді. Оттың алдында ірімшік еріту туралы мәліметтер 16 ғасырда кездеседі. 1875 жылдан бері бұл тағамды француз тілінде «раклет» деп атайды. 1909 жылғы Сион кантондық көрмесінде ракель Вале аймағының ұлттық тағамы ретінде танымал болды. Ракель 1964 жылғы Ұлттық көрмеден бастап ұлттық (және халықаралық) деңгейде танымалдылыққа ие болды. Мюсли мен ростиден айырмашылығы, фондю мен ракель күнделікті тағам емес, ерекше жағдайларға арналған мерекелік тағамдар болып табылады. Екі тағам да, әсіресе суық ауа райында өте танымал және тау мәдениетімен, қысқы спорт түрлерімен байланысты.
Швейцарияның итальян тілінде сөйлейтін бөлігінен
Швейцарияның итальян тілінде сөйлейтін бөлігі негізінен Тичиномен, сондай-ақ Граубюнденнің оңтүстік аңғарларымен келіседі. Халыққа ең ұнайтын тағамдар – полиента мен ризотто, олар көбінесе Луганиге мен Луганигеттамен бірге беріледі, бұл қолөнер шеберлері жасаған шұжықтың бір түрі. Тичиноның дәстүрлі тағамдарын Grotto – жергілікті мейрамхана түрінде табуға болады. Қаштан да Оңтүстік Швейцарияның тарихи негізгі тағамы болған. 2000 жыл бұрын осы жерге әкелінген қаштан ағашын «нан ағашы» деп атаған. Тичиноның тағы бір ерекше өнімі – зәйтүн майы, зәйтүн өсіру 20-ғасырдың соңында қайта жандандырылды. Полента: Ғасырлар бойы полиента кедейлердің тағамы деп есептелген. Жүгері алғаш рет 17-ғасырдың басында қазіргі Тичиноның оңтүстігіне әкелінді, бұл сол кездегі бірқалыпты тағамдарға өзгеріс енгізді. Бірақ полиента, бастапқыда аралас ұннан жасалған, кейін таза жүгері ұнынан жасалған, аймақтың негізгі тағамына айналуына тағы 200 жыл кетті. Ризотто – Тичинода тағы бір кең таралған тағам. Ол саңырауқұлақтармен, шафранмен немесе ірімшікпен дайындалады. Көбінесе пісірілген шошқа шұжығымен (Luganighe) немесе салам, коппа және прошутто сияқты басқа да аймақтық өңделген ет өнімдерімен бірге беріледі. Пиццоккери – қысқа тальятелле, жалпақ таспа тәрізді макарон, қара бидай ұны мен бидай ұнының қоспасынан жасалады. Оның Италияның солтүстігіндегі Ломбардия аймағындағы Валтеллина аңғарында пайда болғанына сенімді. Олар сондай-ақ Вал Пошьяво аңғарында да танымал, ол Швейцарияның Гризон кантонына қарасты Валтеллинаның қосалқы аңғары. Брушитти – Ломбардия, Пьемонт және Тичино асүйлерінің итальяндық және швейцариялық бір тағамдық тағамы. Бұл тағамның басқа ингредиенттері – сары май, шошқа майы, сарымсақ, панчетта және фенхель тұқымы. Пісіру аяқталғаннан кейін олар Барбера, Бароло немесе Гаттинара сияқты жақсы құрылымдалған қызыл шараптармен араластырылады. Бұл тағам полиентамен беріледі.
Ресторандар мен жоғары асхана
Швейцарияда әртүрлі мейрамханалардың көптеген түрлерін кездестіруге болады. Stube, Stübli немесе Stiva (неміс және романш тілдерінде), Brasserie (француз тілінде) және Osteria (итальян тілінде) әдетте қарапайым және дәстүрлі тағамдар ұсынады. Бұл, әсіресе таулы мейрамханаларда және тау шатырларында одан да жиі кездеседі. Тичино аймағында ерекше тамақтану орны бар: Grotto. Grotto – дәстүрлі тағамдар, мысалы, полента ұсынатын, қарапайым тамақханалар. Нағыз Grotto – бұрынғы шарап шұңқырлары, кейін мейрамханаға айналған. Олар табиғаты бойынша көбінесе орман ішінде немесе оның жанында, тасты беткейге жапсырылып салынған. Әдетте, қасбеті гранит блоктарынан жасалған, ал сыртқы үстелдер мен орындықтар да сол тастан құрылған. Grotto мейрамханалары жергілікті тұрғындардың да, туристердің де арасында, әсіресе ыстық жаз айларында үлкен танымалдылыққа ие. Швейцарияда жоғары деңгейлі, сәнді мейрамханалардың саны көп. Сондай-ақ, елде қонақжайлылық дәстүрі ұзақ жылдардан бері қалыптасқан, ол көптеген елді мекендердегі сарай-қонақүйлерде көрініс тапқан. 2018 жылғы Michelin Guide бойынша Швейцария адам басына шаққандағы Michelin жұлдызы бар мейрамханалар саны бойынша әлемде бірінші орынға ие болды. 2022 жылдың мәліметі бойынша төрт мейрамхана 3 жұлдызбен марапатталды: Криссиердегі Restaurant de l'Hôtel de Ville, Фюрстенаудағы Schloss Schauenstein, Базельдегі Cheval Blanc және Бад-Рагастағы Memories. Швейцарияның белгілі шеф-аспаздарының қатарында Фреди Жирарет және Антон Мозиман бар.
Ішкіштер
Шарап Швейцарияның көптеген аймақтарында, әсіресе Вале, Вод, Женева, Тичино, Нойшатель және Цюрих кантондарында өндіріледі. Шарап шаруашылығы Вале және Лаво аймақтарының ландшафтын қалыптастырды, онда ең көп шарап өсіріледі. Riesling X Sylvaner – елдің неміс тілді бөліктерінде кең таралған ақ шарап, ал Chasselas – француз тілді бөліктердегі ең көп таралған ақ шарап, онда ол Fendant (Валеде) және Perlan (Женевада) деп те аталады. Пино-нуар француз және неміс тілді аймақтардағы ең танымал қызыл жүзім, ал итальян тілді бөлігінде бұл орынды Мерло иеленеді. Швейцарияда сыра тұтыну жөнінен шараптан кейін екінші орында тұрады. Елде сыра қайнатудың ұзақ тарихы бар, ішкі сыра өндірісі және қолөнер сыра жасау секторы дамып келеді. Ірі сыра зауыттарының көпшілігі неміс тілді Швейцарияда орналасқан. Рейнфельдендегі Feldschlösschen сыра зауыты елдегі барлық зауыттардан ірілеу. Чурдағы Каланда сыра зауыты Граубюндендегі ең ірі зауыт. Цюрих жыл сайын елдегі ең ірі сыра фестивалын қабылдайды және онда көптеген микро сыра зауыттары бар. Абессент – швейцарияның ең танымал спирттік ішімдігі. Ол Юра аймағындағы Вал-де-Траверс өндіріс орнында заңды түрде қайта дестилденеді. Швейцария Федералды Конституциясындағы абсентке қарсы арнайы бап бойынша ұзақ уақытқа дейін тыйым салынған, бірақ 2005 жылы жаңа конституция қабылданып, қайта заңдастырылды. Швейцариялық абсент көптеген елдерге экспортталады, Kübler және La Clandestine Absinthe – алғашқы жаңа брендтердің бірі. 16 және одан жоғары жастағы жастар шарап пен сыраны заңды түрде сатып ала алады. Спирттік ішімдіктер мен дистилленген спирт құрамындағы сусындар (Bacardi Breezer сияқты шарап суытқыштары да) 18 жастан бастап қол жетімді. Дамассин – Дамассин ағашының шөпінен жасалған ликер, ол Юра кантонында өндіріледі. Бон-Пьер-Вильям – 43% спиртті құрамы бар швейцариялық атақты алмұрт брендисі. Ол әдетте фондю немесе раклет тағамдарымен бірге немесе кешкі астан кейін ішіледі, кейде десертпен бірге кофеге қосылады. Кейбір бөтелкелерде толық піскен алмұрт болады, олар бөтелкеде өсірілген. Жергілікті жемістерден жасалған көптеген басқа да брендилер бар, ең танымал – вишня (kirschwasser). Ривелла – лактозаға негізделген газдалған швейцариялық сусындардың бірі. Алма шырыны, тұнба және газдалған түрлері Швейцарияның көптеген аймақтарында танымал. Шоколадты Ovomaltine (немесе "Ovaltine") Швейцарияда шыққан және әсіресе жастар арасында танымал. Оны ішімдік ретінде ғана емес, май жағылған нанның үстіне сеуіп жеуге болады. Швейцария әлемде адам басына шаққандағы кофе тұтынуы бойынша жетінші орында тұрады.