Афғанстандағы ежелгі грек-бактрия қаласының қиратылысы

Кіріспе

Ауғанстандағы қираған ежелгі грек қаласы

Ай Ханом (/aɪ// /'/h//ɑː//nj//uː//m/, «Ай ханым» деген мағына береді) – Ауғанстанның Тахар провинциясындағы ежелгі грек қаласының археологиялық орны. Бастапқы атауы белгісіз қала, шамамен Селевкид әулетінің ерте билеушісінің құрылысы болып саналады және б.з.д. 145 жылға дейін грек-бактриялық патшалығының әскери және экономикалық орталығы қызметін атқарды. 1961 жылы қайта жаңғыртылған қаланың қираған жерлерін француз археологтар тобы Ауғанстандағы қақтығыстардың басталуына дейін, 1970 жылдардың соңына дейін зерттеді. Қаланың б.з.д. 300-285 жылдар аралығында Селевкид I Никатор немесе оның ұлы Антиох I Сотердің бұйрығымен лауазымды тұлға құрғандығы болжамдалады. Бұл жердің бұрынғы Ахеменид империясына белгілі болғандығы және жақын маңда шағын бекініс салынғандығы мүмкін. Ай Ханомды бастапқыда Ұлы Александрдың құрылысы, мүмкін Александрия Оксиана ретінде қарастырған, бірақ бұл теория қазір сенімсіз деп есептеледі. Амудария (Окс) және Кокча өзендерінің қосылған жерінде, суармалы жерлермен қоршалған қала төменгі қала мен акропольге бөлінген. Ірі сауда жолында орналаспағанымен, Ай Ханом Хиндукуш тауларындағы кен өндірісіне және стратегиялық маңызды өткелдерге бақылау жасады. Қаланы үнемі күтіліп, жаңартылып келген мықты қоршаулар қоршап тұрды. Ай Ханом, патшалық қолдау және қаладағы монетахананың болуына байланысты халық санының өскен болуы мүмкін, бірақ Диодот I (шамамен б.з.д. 250 ж.) билікке келгеннен кейін маңыздылығы төмендеді. Селевкидтердің құрылыс бағдарламалары тоқтатылып, қала негізінен әскери мақсатта қолданылды; Антиох III-нің (шамамен б.з.д. 209-205 ж.) жорығы кезінде қақтығыс ошағы болған болуы мүмкін. Ай Ханом Евтидем I және оның ізбасары Димитрий I тұсында қайтадан дамыды, олар Солтүстік-Батыс Үнді субконтинентіне бақылауды күшейтті. Қазіргі қираған ғимараттардың көп бөлігі Евкратид I заманына жатады, ол қаланы кеңінен қайта жаңғыртты және оны өзінің құрметіне Евкратидия деп атаған болуы мүмкін. Оның өлімінен кейін (шамамен б.з.д. 145 ж.) грек-бактриялық патшалық құлады – Ай Ханом сактардың шапқынына түсті және толығымен тасталып кетті, бірақ қаланың кейбір бөліктері б.з. 2 ғасырына дейін сирек-сирек пайдаланылып келді. Аймақтағы ежелгі грек мәдениеті тек Индо-грек патшалықтарында ғана ұзақ сақталды. 1961 жылы Ауғанстан корольі Мұхаммед Захир Шах аң аулау кезінде қаланы қайта ашты. Поль Бернар басқарыған археологиялық экспедиция төменгі қалада үлкен сарайдың қалдықтарын, үлкен гимназияны, 6000 көрерменге сыйымды театрды, қару-жарақ қоймасын және екі киелі орынды қазып шығарды. Жазулар, монеталар, заттар мен керамика да табылды. 1970 жылдардың соңында Совет-Ауған соғысының басталуы ғылыми зерттеулерді тоқтатты және Ауғанстандағы келесі қақтығыстар кезінде орны кеңінен тоналды.

Ai Khanoum (/aɪ// /'/h//ɑː//nj//uː//m/, meaning Lady Moon; ) is the archaeological site of a Hellenistic city in Takhar Province, Afghanistan. The city, whose original name is unknown, was likely founded by an early ruler of the Seleucid Empire and served as a military and economic centre for the rulers of the Greco Bactrian Kingdom until its destruction c. 145 BC. Rediscovered in 1961, the ruins of the city were excavated by a French team of archaeologists until the outbreak of conflict in Afghanistan in the late 1970s. The city was probably founded between 300 and 285 BC by an official acting on the orders of Seleucus I Nicator or his son Antiochus I Soter, the first two rulers of the Seleucid dynasty. There is a possibility that the site was known to the earlier Achaemenid Empire, who established a small fort nearby. Ai Khanoum was originally thought to have been a foundation of Alexander the Great, perhaps as Alexandria Oxiana, but this theory is now considered unlikely. Located at the confluence of the Amu Darya ( Oxus) and Kokcha rivers, surrounded by well irrigated farmland, the city itself was divided between a lower town and a acropolis. Although not situated on a major trade route, Ai Khanoum controlled access to both mining in the Hindu Kush and strategically important choke points. Extensive fortifications, which were continually maintained and improved, surrounded the city. Ai Khanoum, which may have initially grown in population because of royal patronage and the presence of a mint in the city, lost some importance through the secession of the Greco Bactrians under Diodotus I (c. 250 BC). Seleucid construction programmes were halted and the city probably became primarily military in function; it may have been a conflict zone during the invasion of Antiochus III (c. 209 – c. 205 BC). Ai Khanoum began to grow once more under Euthydemus I and his successor Demetrius I, who began to assert control over the northwest Indian subcontinent. Many of the present ruins date from the time of Eucratides I, who substantially redeveloped the city and who may have renamed it Eucratideia, after himself. Soon after his death c. 145 BC, the Greco Bactrian kingdom collapsed—Ai Khanoum was captured by Saka invaders and was generally abandoned, although parts of the city were sporadically occupied until the 2nd century AD. Hellenistic culture in the region would persist longer only in the Indo Greek kingdoms. While on a hunting trip in 1961, the King of Afghanistan, Mohammed Zahir Shah, rediscovered the city. An archaeological delegation, led by Paul Bernard, unearthed the remains of a huge palace in the lower town, along with a large gymnasium, a theatre capable of holding 6,000 spectators, an arsenal, and two sanctuaries. Several inscriptions were found, along with coins, artefacts, and ceramics. The onset of the Soviet Afghan War in the late 1970s halted scholarly progress and during the following conflicts in Afghanistan, the site was extensively looted.

Ежелгі

Ай Ханомның құрылған күні белгісіз. Инд өркениетінің ең солтүстік бекеті Шортугай б.з.д. үшінші мыңжылдықтың соңында, Ай Ханомнан шамамен солтүстікке қарай орналасқан еді. Бірнеше ғасыр бойы өмір сүрген Шортугай оңтүстік көршілерімен сауда жасап, аймақтағы алғашқы суару жүйелерін салды. Мың жыл өткен соң, бұл аймақ парсы Ахеменидтерінің бақылауына түсті. Олар Бактрада (қазіргі Балх) сатрапия (әкімшілік провинция) құрып, Инд өзенін жаулап алып, шығысқа қарай кеңейді. Жергілікті аймақты бақылау үшін олар Окс өзенінің бір саласында Кохна Кала атты бекініс салды, бұл бекініс кейінгі қаладан шамамен солтүстікке қарай орналасқан еді. Ғалымдар Ахеменидтердің шағын гарнизоны осы жерге орналасқан болуы мүмкін деп болжаса да, б.з.д. 328 жыл шамасында Ұлы Александр басқарған грек-македониялықтар келгенге дейін Ай Ханомда қоныс тебу туралы бір пікірге келген жоқ. Тарихшылар осы шағын елді мекенді үлкен қалаға айналдыруға кімнің бұйрық бергенін таластырып келеді. Бастапқыда Ай Ханом Александрдың құрған қалаларының бірі – Александрия Оксиана деп аталды. Бұл қалаларды анықтауда қиындықтар көп, себебі көздер келіспейді және авторлар бір Александрияны екі түрлі қала деп қате айтқан болуы мүмкін. Ай Ханом сияқты Александрия Оксиана да Согдианадағы Александрия, Бактра маңындағы Александрия немесе Термез деп түрліше түсіндірілді. Александрдың қаламен байланысты нақты белгілері (суреттер, мүсіндер немесе жазулар) болмағандықтан, ол бұл жердегі Ахеменид гарнизонын грек гарнизонымен ауыстырғаннан басқа ештеңе істемегені мүмкін. Жер бетінде табылған керамикалық деректерге сүйенсек, Ай Ханом кезең-кезеңмен кеңейтілген болуы мүмкін. Бірінші кезең Селевкид империясының алғашқы билеушілерінің бірі – империяның негізін қалаушы Селевк I Никатор немесе оның ұлы және мұрагері Антиох I Сотер кезінде басталған. Тарихшы Франк Холттың айтуынша, Селевк Орталық Азия саясатын «Александрдың шектеулі, арнайы әскери және саяси мақсаттарынан асып түсетін» біріктірілген саясатқа айналдырды. Селевкидтер мен Маурлар соғысынан кейін Селевк Инд өзенін Чандрагупта Мауряға достық келісім мен 500 соғыс піліне алмастырды. Осылайша ол Бактрияның тұрақты экономикалық және әскери дамуын көздеді, ол енді Шығыстағы Селевкидтердің бас штабы болды. Антиох, оның анасы Апама, соғди әскербасы Спитаменнің қызы арқылы аймақпен жеке байланысы болды және әкесінің саясатын жалғастырды. Ай Ханомның бірнеше маңызды ғимараттары, соның ішінде героон (батырдың қасиетті орны), солтүстік бекіністері және киелі орын оның тұсында салынды. Шамамен б.з.д. 285 жылы металл кендеріне жақын болғандықтан және Селевкидтердің шығыс Бактрияға қызығушылығы артқандықтан, Ай Ханомда монетахана ашылған болуы мүмкін, бұл монетахана қаланың патшалық негіз ретінде өсуіне түрткі болды. Қаладан табылған қола монеталардың үштен бірі Антиохтың 281 жылы билікке келгеннен кейінгі кезеңде шығарылған, бұл оның қалаға ақша жұмсауды жалғастырғанын көрсетеді. Оның мұрагері Антиох II 261 жылы таққа отырғаннан кейін монетахана бағалы монеталарды соғуды жалғастырды және қамалдар бекіністермен және кірпішпен нығайтылды. Қаланың дамуы шығыс провинцияларының әкімі Диодот I Селевкидтерден бөлініп, Грек-Бактрия патшалығын құрғаннан кейін баяулады. Ай Ханомдағы ғибадатхана мен киелі орын Диодот тұсында қайта салынғанмен, мүмкін діни заңдылықты арттыру үшін, Селевкидтердің құрылыс бағдарламаларының көпшілігі жалғастырылмады. Бертиль Лионне осы уақытта Ай Ханом тек «әкімшілік функциялары бар әскери бекініс» болған деп болжайды. Селевкид императоры Антиох III б.з.д. 209 жылы Грек-Бактрия патшалығын жаулап алды, оның билеушісі I Эвтидемді Арий шайқасында жеңіп, Эвтидемнің астанасы Бактраны сәтсіз қоршауға алды. Ай Ханомның өзіне шабуыл жасалғанына ешқандай дәлел болмаса да, Антиох қала маңында операция жүргізген немесе тіпті өз ақшасын сонда шығарған болуы мүмкін. Сондай-ақ, ол осы аймаққа жаңа қоныстанушыларды әкелген болуы мүмкін. Кейінгі Эвтидем мен оның орнын басқан Димитрий I-нің жаулап алулары да қала үшін пайдалы болды, өйткені халық саны өсті және көптеген қоғамдық ғимараттар қайта салынды. Қаланың табысының жақсарғанын керамика өндірісі мен жетілдірілуіндегі жаңалықтар арқылы көруге болады. Ахеменидтік стильдер әртүрлі пішіндермен алмастырылды, олардың кейбіреулері Мегария сақиналарын еске түсіреді. Қаланың ең биік шағы б.з.д. II ғасырдың ортасында Эукратид I билігінде болды, ол қаланың астанасы етіп, оны Эукратидейя деп атады. Оның тұсында сарай мен спорт залы салынды, басты ғибадатхана мен героон қайта салынды және театр әрине жұмыс істеді. Ол өзін басқа елдің патшаларымен теңестіру үшін Жерорта теңізінен келген суретшілерді шақыртқан болуы мүмкін, осылайша оның астанасы Александрия, Антиохия немесе Пергам сияқты қалалармен салыстырылатын мәртебеге ие болды. Қазынадан Үндістандағы грек патшасы Менандрға қарсы жорықтарынан алынған көптеген олжалар табылған. Эукратид б.з.д. 144 жыл шамасында өлтірілген кезде Ай Ханомға көшпелі тайпалар шабуыл жасаған болуы мүмкін. Бұл шабуылды, шамамен б.з.д. 130 жылы, Юэчжи тайпалары оңтүстіске қарай ығыстырған сак тайпалары жасаған болуы мүмкін. Қазына кешені екі шабуылдан, арасында он бес жыл болған, тоналғанын көрсетеді. Бірінші шабуыл қаладағы грек үкімдігінің аяқталуына әкелсе де, Ай Ханомда өмір жалғасты. Бұл қайта қоныстану Грек-Бактрия қалдықтарымен немесе көшпелі шабуылшылармен жүзеге асырылғаны белгісіз. Осы уақытта сарай мен киелі орын сияқты қоғамдық ғимараттар тұрғын үйлерге айналдырылды және қала белгілі бір деңгейде қалыпты өмірді сақтап қалды: бір түрлі діни сипаттағы билік, қаланың енді қол жетімді құрылыс материалдарын өздерінің мақсаттары үшін, құрылыс немесе сауда үшін пайдалануға ынталандырды. Қазына бөлмесінде руналық әріптермен жазылған күміс қоры табылды, бұл сактардың қаланы басып алғанын көрсетеді, сонымен қатар акрополь мен спорт залында көшпелі зираттардың әдеттегі заттары бар қабірлер қазылған. Қаланың қайта қоныстануы үлкен өрттен кейін аяқталды. Ай Ханомның соңғы тұрғындары қашан тастап кеткені белгісіз. Қаладағы соңғы тұру белгілері б.з. 2 ғасырына дейін сақталып қалған, осы кезде сарайда бір метрден астам топырақ жиналған.

The precise date of Ai Khanoum's founding is unknown. The northernmost outpost of the Indus Valley Civilization had been established at Shortugai, around north of Ai Khanoum, during the late third millennium BC. Shortugai, which existed for several centuries, traded with its southern neighbours and constructed the first irrigation systems in the area. A thousand years later, the area fell under the control of the Persian Achaemenids, who established a satrapy (administrative province) centred on Bactra (present day Balkh) and expanded eastwards by conquering the Indus Valley. To assert control over the local region, they founded a fort named Kohna Qala on a ford of the Oxus, around north of the later city. Although scholars have speculated that a small Achaemenid garrison may have been placed at the confluence, there is no consensus that a settlement was established at Ai Khanoum prior to the arrival of the Greco Macedonians under Alexander the Great c. 328 BC. Historians have disputed who ordered the transformation of this small settlement into the major city it became. Initially, Ai Khanoum was identified as Alexandria Oxiana, one of the cities founded by Alexander. There are considerable difficulties with identifying these cities, as the sources disagree; and the authors may have inadvertently referred to the same Alexandria as being at two different cities. As well as Ai Khanoum, Alexandria Oxiana has been variously interpreted as being Alexandria in Sogdiana, Alexandria near Bactra, or as Termez. As there is a lack of distinct identifying features (such as artwork, sculpture, or inscriptions) associating Alexander with the city, it remains unlikely that he did more than replace an Achaemenid garrison on the site, if it existed, with a Greek one. Based on ceramic data gathered at the site, it is likely that Ai Khanoum was expanded in stages. The first stage would have begun under one of the first rulers of the Seleucid Empire—either the empire's founder Seleucus I Nicator or his son and successor Antiochus I Soter. Seleucus established a cohesive Central Asian policy, which "went beyond the limited, ad hoc military and political aims of Alexander", according to historian Frank Holt. After the Seleucid–Mauryan war, Seleucus ceded the Indus Valley to Chandragupta Maurya, in return for a pact of friendship and 500 war elephants; he thus sought the sustained economic and military development of Bactria, which was now the headquarters of the Seleucids in the East. Antiochus, who had a personal connection to the region through his mother, Apama, the daughter of the Sogdian warlord Spitamenes, continued the policies of his father. Several of Ai Khanoum's key buildings, including the heroön (hero's shrine), the northern fortifications, and a shrine, were constructed under his reign. It is likely that a mint was opened in Ai Khanoum in around 285 BC, both because of the metal deposits near the city and a growing Seleucid interest in eastern Bactria, which suggests that this mint spurred the growth of the city as a royal foundation. Around one third of the bronze coins found in the city were issued in the period following Antiochus' accession in 281 BC, an indication that he continued to spend money on the city. Under his successor Antiochus II, who came to the throne in 261 BC, the mint continued to strike valuable coins and the ramparts were bolstered with a buttress and brick linings. The city's development was greatly slowed when Diodotus I, governor of the eastern provinces, seceded from the Seleucids and founded the Greco Bactrian Kingdom. Although Ai Khanoum's temple and sanctuary were reconstructed under Diodotus, possibly to enhance religious legitimacy, most Seleucid construction programmes were not continued. Bertille Lyonnet theorises that during this time Ai Khanoum was merely "a military stronghold with administrative functions". The Seleucid emperor Antiochus III invaded the Greco Bactrian Kingdom in 209 BC, defeating its ruler Euthydemus I at the Battle of the Arius and unsuccessfully besieging Bactra, Euthydemus' capital. Although there is no evidence that Ai Khanoum was itself attacked by the invaders, Antiochus may have conducted operations near the city, or even minted his currency there. He may have also brought new settlers to the region. The later conquests of Euthydemus and his successor Demetrius I were also beneficial for the city, as the population increased and many public buildings were reconstructed. The improvement in the city's fortunes can be seen through innovations in the manufacturing and sophistication of pottery—Achaemenid styles were replaced with more varied shapes, some of which were reminiscent of Megarian bowls. The city's zenith came during the rule of Eucratides I in the mid second century BC, who probably made it his capital, naming it Eucratideia. During his reign, the palace and gymnasium were constructed, the main sanctuary and heroön were rebuilt, and the theatre was certainly active. He probably sponsored Mediterranean artists to place himself on a par with other major Hellenistic kings, the status of his capital city thus being comparable to that of Alexandria, Antioch, or Pergamum. The treasury was found to house substantial quantities of the loot from his campaigns in India against the Indo Greek King Menander. It is likely that Ai Khanoum was already under attack by nomadic tribes when Eucratides was assassinated in around 144 BC. This invasion was probably carried out by Saka tribes driven south by the Yuezhi peoples, who in turn formed a second wave of invaders, in around 130 BC. The treasury complex shows signs of having been plundered in two assaults, fifteen years apart. Although the first assault led to the end of Hellenistic rule in the city, Ai Khanoum continued to be inhabited; it remains unknown whether this reoccupation was effected by Greco Bactrian survivors or nomadic invaders. During this time, public buildings such as the palace and sanctuary were repurposed as residential dwellings and the city maintained some semblance of normality: some sort of authority, possibly cultish in origin, encouraged the inhabitants to reuse the raw building materials now freely available in the city for their own ends, whether for construction or trade. A silver ingot engraved with runic letters and buried in a treasury room provides support for the theory that the Saka occupied the city, with tombs containing typical nomadic grave goods also being dug into the acropolis and the gymnasium. The reoccupation of the city was soon terminated by a huge fire. It is unknown when the final occupants of Ai Khanoum abandoned the city. The final signs of any habitation date from the 2nd century AD; by this time, more than of earth had accumulated in the palace.

Орналасуы мен орналасуы

Ай Ханом қаласы Бактрия аймағындағы жазықтың оңтүстік-батыс бұрышында, Окс (қазіргі Аму-Дарья) және Кокча өзендерінің қосылған жерінде салынған. Аумағы шамамен 1500 км² болатын бұл жазық үшбұрышты пішіндес, екі жағында өзендер, үшінші жағында шығыс Хиндукуш таулары шектелген. Жазықтың құнарлы топырағы егіншілікке өте қолайлы болды, өзендерге жақындығы суару арналарын салуға мүмкіндік берді, ал жақын маңдағы биік жайлаулар малшыларға жазғы жайылымдық кең аумақтарды ұсынды. Аймақ минералдарға да бай болды: Бадахшандағы Жоғарғы Кокчадағы кен орындары әлемдегі лазуриттің жалғыз көзі болатын, сонымен қатар мыс, темір, қорғасын және рубин өндірілді. Қала Окс және Қызылсу өзендерінің қосылған жерінен төмен орналасқан, Қызылсу аңғары минералға бай Батыс Памир және Қытай Түркістанына жол ашты, сонымен қатар солтүстік шабуылшылар үшін табиғи дәліз қызметін атқарды. Осы себепті, Ай Ханом Окс өзенінің немесе басқа да маңызды сауда жолдарының өткелін бақыламай тұрса да, стратегиялық маңызды бекініс болды. Қаланың стратегиялық маңызын ескере отырып, негізін қалаушылар Ай Ханомды жоғары қорғаныс стандартына сай салды. Оңтүстік және батыс жағында Көкша және Окс өзендері орналасқан, екі жағалауында да 30 метрден биік тік жартастар болды, бұл кез келген десанттық шабуылға үлкен қиындық туғызды. Ал шығыс бағытынан келген шабуылды Көкшадан солтүстікке қарай созылған табиғи акрополь қорғады. Бұл жазықтағы биік жартастармен қоршалған оңтүстік-шығыс бұрышында шағын цитадель орналасқан, ал үшінші жағында кішкентай ор бекінісі салынған. Бұл бекініс Ай Ханомның қорғаныс штабы ретінде пайдаланылды. Бұл табиғи қорғаныстар Ай Ханом қаласын және акрополын толығымен қоршаған қабырғалармен нығайтылды. Табиғи ерекшеліктерге сүйенбеген солтүстік қамалдар ерекше берік болу үшін салынды: 6 метр биіктігі мен 3 метр қалыңдығы бар қабырғалар қатты саз кірпіштерден тұрғызылды және үлкен мұнаралармен, тік ормен қоршалған. Мұндай қамалдардың өлшемі қорғаушылардың азат күштерімен қоршау машиналарын жоюға және шабуылдаушыларға қарсы тұруға мүмкіндік берді, сонымен қатар қабырғалардың саз кірпіштен салынғандығына байланысты грек сәулетшілерінің сенімсіздігін көрсетті. Қаланың басты қақпасы солтүстік қамалға орналастырылған, ол қаланың орталығына су жеткізетін каналды да күзетті. Басты қақпадан оңтүстікке қарай акропольдің іргесі бойымен түзу көше жүреді және төменгі қала арқылы оңтүстік өзен жағалауына дейін созылды – бұл арақашықтық шамамен 3 километрді құрады. Оңтүстік аймақта үш блокқа бөлінген үлкен тұрғын үйлер орналасқан, ал төменгі қала жоспарланбаған еді, бұл Ай Ханомды Тигр өзеніндегі Селеукия сияқты Таяу Шығыстың басқа эллиндік қалаларынан ерекшелендірді, олар Гипподамиялық тор жоспары бойынша салынған. Бұл қала б.з.б. екінші ғасырдың басында үлкен қайта құрылымға ұшырады, нәтижесінде кейбір ірі ғимараттардың бағыттарында шағын үйлесімсіздіктер пайда болды (мысалы, сарай ескі басты көшеге бұрышта орналасқан). Ай Ханом негізінен пісірілмеген кірпіштерден салынған, ал пісірілген кірпіштер мен тас көбінесе қолданылмады.

The city of Ai Khanoum was founded at the southwest corner of a plain in the region of Bactria, at the confluence of the Oxus (modern Amu Darya) and Kokcha rivers. The plain, which covered an area of around , was triangular, being bounded by the rivers on two sides and the mountains of the eastern Hindu Kush on the third. The loess soil of the plain was naturally suitable for agriculture; the proximity to the rivers allowed for the construction of irrigation canals; and the nearby highlands provided herders with large areas of summer pasturage. The area was also rich in minerals: mines on the upper Kokcha in Badakshan were the only sources of lapis lazuli in the world, also producing copper, iron, lead, and rubies. The city was downstream from the confluence of the Oxus and Qizilsu, a tributary whose valley provided access to the mineral rich Western Pamirs and Chinese Turkestan, but which also formed a natural corridor for any potential northern invaders. Ai Khanoum therefore served as a strategically important bulwark, despite not controlling a major crossing of the Oxus or any other large trade route. Reflecting the city's strategic importance, its founders built Ai Khanoum to a high defensive standard. To the south and west lay the Kokcha and Oxus, respectively—both riverbanks were steep cliffs more than high, which presented a challenge to any amphibious assault. Meanwhile, any eastward approach was protected by a natural acropolis, around in height, which stretched about north from the Kokcha. This plateau also included a small citadel at its southeast corner—protected by the high cliffs on two sides and a small moat on the third, this fort served as the defensive headquarters of Ai Khanoum. These natural defences were reinforced by walls that completely enclosed Ai Khanoum's city and acropolis. The northern ramparts, which were not assisted by any natural features, were built to be particularly strong: the high and thick walls were built out of solid mud bricks and protected by large towers and a steep ditch. The size of these ramparts allowed a few defending soldiers to nullify siege engines and engage an attacking force with minimal casualties; the large scale also reflects the low confidence of the Greek architects in the strength of mud brick walls. The main gate of the city was set in the northern rampart, which also guarded the canal that supplied water to the city's centre. From the main gate, a street ran southwards in a straight line along the base of the acropolis and continued through the lower city to the southern riverbank—a distance of about Apart from the southern zone, which housed large dwellings organised in three blocks, the lower town was unplanned; this distinguishes Ai Khanoum from other Hellenistic foundations of the Near East, such as Seleucia on the Tigris, which tended to be built according to the Hippodamian grid plan. It was also the subject of a major redevelopment during the early second century BC, which resulted in slight disunity in the orientations of some major buildings (the palace, for example, is at an angle to the older main street). Ai Khanoum was built predominantly using unbaked bricks, with baked bricks and stone used much less often.

Сарай кешені

Сарай кешені үлкен болды, төменгі қаланың үштен бір бөлігін алып тұрды. Евкратид I-нің бұйрығымен салынған кешеннің көлемі мен күрделілігі билеушінің билігі мен байлығын көрсету үшін қызмет еткен болар еді; Бернард "бір мезгілде үш функцияны орындады: ол мемлекеттік құрылым, тұрғын үй және қазына болды" деп түсіндірді. Сарайдың оңтүстігінде орналасқан үлкен алаң әскери парадтар, жаттығулар немесе жай ғана гарнизондық бөлмелер ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Сарайға негізгі көшенің батыс жағында ашылған Басты пропилея деп аталатын қақпа арқылы кіруге болады; пропилеяның өзін бұрынғы билеуші салған және Евкратид кезінде қайта құрылған. Екі іргелес веранданың арасында кең портик орналасқан ғимараттың төбесінде палметтер орнатылған. Бұл ғимарат сарай ауласына қарай созылып жатқан қисық жолға шығатын жол еді. Бұл төртбұрышты аула сарайдың негізгі кіреберісі ретінде қызмет етіп, оған басқа бір пропилей арқылы қисық жолдан кіргізілетін. Ауланың сыртын 118 қорынттық бағана қоршап тұрды. Солтүстіктегі, шығыстағы және батыстағы бағаналар биік болса, оңтүстік бағаналар одан да биік болып, Рода перистилін құрады. Сарайға оңтүстік портиктің артындағы гипостиль арқылы кіргізілді; бұл персиялық иванға ұқсас стильдегі вестибюльді ауладағылардан сәл өзгеше безендірілген он сегіз бағана қолдады. Гипостильдің оңтүстік жағында ағаш шамдар, арыстандардың суреттелген протомы және геометриялық өнер сияқты безендірілген үлкен қабылдау бөлмесіне есік ашылды; бұл бөлме, мүмкін, жабық болған, өйткені онда дренаж жүйесі жоқ еді, және ол сарайдың басқа аймақтарына әр жақтағы есіктер арқылы кіруге мүмкіндік берді. Сарай үш аймаққа бөлінді, әрқайсысы әртүрлі функцияларды атқарады және аулалар мен ұзын дәліздер желісімен байланысты, олар мұқият орналастырылды, бұл патшалық пен жоғары лауазымды лауазымды адамдарға оқшаулануға және оңай қол жеткізуге мүмкіндік берді. Қабылдау аймағының оңтүстігінде әкімшілік бөлмелер ретінде қызмет еткен бөлмелер жиынтығы орналасқан, олар бір-бірінен тік бұрышта кездесетін дәліздермен бөлінген екі жұп бөлмеден тұратын төртбұрышты блоктан тұрады; шығыс жұп аудитория залдары ретінде пайдаланылды, ал батыс жұп мүмкін канцлерлер ретінде қызмет етті. Камераларға кіретін жолдар қоршаудағы дәліздерден ауыстырылды, яғни теория бойынша екі бөлек топ кешенге кіре алады, аудиторияға рұқсат етіледі, шешім қабылданады және бір-бірін көрместен кетеді. Әкімшілік тоқсанның батысында, сарайдың оңтүстік-батыс жағында, ванна бөлмелерінің болуымен, тұрғын үй ретінде белгіленген екі блок орналасқан. Құрылыстары қалада қазылған басқа тұрғын үйлерге ұқсас, солтүстігінде шағын ауласы және оңтүстігінде тұрғын бөлмелері бар. Ауланың артында шағын иван сияқты басқа да ерекшеліктері бар үлкен бөлме батысқа қарай орналасқан және кішігірім көршісінен оқшаулау дәліз арқылы бөлінген. Үш бөлмелі ванна бөлмелері бірліктердің артқы жағында орналасқан және әк тас тақталарымен және палметтер мен теңіз жануарларының қиыршықты мозаикаларымен қапталған, грек өнерінің дәстүрін жалғастыра отырып. Батыс бөлменің жеке сипатына сүйене отырып, ғалымдар оның монархтың өзіне және оның жақын серіктеріне арналған шығыс бөлмеден айырмашылығы ретінде, ол монархтың отбасына арналған деп болжады. Тұрғын үйлердің солтүстігінде қазынадағы кішкентай кітапханамен байланысты шағын аула орналасқан.

The palace complex was large, measuring about and occupying around a third of the lower town. The size and intricacy of the complex, which was built on the order of Eucratides I, would have served as a demonstration of the ruler's power and wealth; Bernard commented that it "simultaneously served three functions: it was a state structure, a residence, and a treasury". A huge plaza, in area, lay to the south of the palace and may have been used for military parades, drills, or simply as garrison quarters. The palace itself was accessed through a gateway known as the Main Propylaea, which opened on the west side of the main street; the propylaea itself had been built by an earlier ruler and was reconstructed under Eucratides. Encompassing a wide portico in between two adjoining porches, the roof of the structure was noted for its palmette antefixes. It allowed access to a curved road that ran towards the palace's courtyard. This rectangular courtyard, which measured and served as the main entrance to the palace, was entered from the curved road through another propylaeum. The courtyard was bordered by 118 Corinthian columns. The columns of the north, east, and west colonnades were high, while those of the south colonnade were almost tall, forming a Rhodian peristyle. The palace was entered through a hypostyle behind the southern portico; this vestibule, similar in style to a Persian iwan, was supported by eighteen columns, ornamented slightly differently from those in the courtyard. On the southern side of the hypostyle, a door opened onto a large reception room ornamented with decorations including wooden sconces, painted protomes of lions, and geometrical art; this room was probably enclosed, as it had no drainage system, and it allowed access to the other areas of the palace through doors on every side. The palace was divided into three zones, each serving different functions and linked by a network of courtyards and long corridors, which were carefully placed, allowing both seclusion and easy access for royalty and highly ranked officials. South of the reception area lay a suite of rooms that would have served as the administrative quarters, consisting of a quadrangular block of two pairs of units separated from each other by corridors meeting at right angles; the eastern pair were used as audience halls, while the western pair possibly functioned as chancelleries. The entrances to the chambers from the encircling corridors were offset, meaning that, in theory, two separate groups could have entered the complex, been allowed an audience, received a decision, and left, without seeing each other. West of the administrative quarter, on the southwestern side of the palace, lay two units that were identified, by the presence of bathrooms, as residential in purpose. In layout, the structures were similar to other residences excavated in the city, with a small courtyard to the north and living quarters to the south. The larger of the units, which contained other features such as a small iwan behind the courtyard, lay to the west and was separated from its smaller neighbour by an isolating corridor. The three room bathrooms lay to the rear of the units and were tiled with limestone slabs and pebble mosaics of palmettes and marine animals, continuing an existing tradition of Hellenistic art. Based on the more private nature of the western unit, scholars have speculated that it was intended for the sovereign's family, as contrasted with the eastern unit, which was probably intended for the monarch himself and his intimate companions. North of the residential units lay a small courtyard, which was connected to a small library in the treasury.

Қазынашылық

Үшінші аймақты сарай ауласының батыс жағындағы қазына ғимараты құрады. Бұл ғимарат салынысы жағынан соңғы болды, себебі қазынаның өзі бұрын ауланың шығысындағы ғимараттарда орналасқан болуы мүмкін. Соңғы күйінде қазына ғимараты жиырма бір бөлмеден тұрады, олар шамамен төртбұрышты ауланың төңірегіне топтастырылған. Оңтүстік, шығыс және батыс жақтағы он үш бөлме тікелей осы аулаға ашылатын, ал солтүстік жақтағы сегіз қоймаға шығыс-батыс дәлізіндегі есіктер арқылы кіруге болады. Бұл кешенде грек тілінде жазылған вазаларда сарайдың инвентары сақталған, олардың ішінде Бадахшан кенінен алынған қымбат тастар мен лазурит, азу, зәйтүн майы, құрбандыққа шалынатын хош иіс заттар, ақша қоры және басқа да құнды заттар бар еді. Вазалардағы көптеген жазулар, қаламмен жазылған немесе өртеуден кейін ойылған, ақша операцияларын сипаттайды: мысалы, біреуі Зенон есімді шенеунік 500 драхманы Оксибоакес және Оксибазос есімді екі қызметкерге бергенін куәландырады, олар осы соманы вазаға салып, оны мөрлеуге жауапты болды. Кейбір вазалар Орта Шығыстан хош иіс заттарының немесе Жерорта теңізінен зәйтүн майының тасымалдануын көрсетеді. Оның ішіндегі майдың тез бұзылуына байланысты, бір вазаға монархтың билік жылдары (24 жыл) жазылған. Қазынадағы басқа жазулармен және биліктегі монархтың Евкратид I екендігі анықталғандықтан, Ай Ханоумның құлауы шамамен б.з.д. 145 жылға дараланады. Қазынадағы бірнеше заттар Эвкратидтің үнділік жорықтарынан әкелген олжасы болуы мүмкін: олардың ішінде үнді ағаты мен зергерлік бұйымдар, буддалық ступалардан сыйлықтар және индуист мифологиясынан бір көріністі бейнелейтін аналық перленең тақташалары бар. Бұл дискі көп түсті шыны пастамен және алтын жіппен безендірілген, ол Дүйшянта мен Шакұнталаның кездесуін бейнелейді. Кітапхана қазына ғимаратының оңтүстігінде, тұрғын үйлерге жақын орналасқан. Оның функциясы екі әдеби фрагменттің табылуы арқылы анықталды, бірі папируста, екіншісі пергаментте; органикалық жазу материалы ыдырап кеткен, бірақ декалькоманияға ұқсас әдіс арқылы әріптер саз кірпіштердің ыдырауынан пайда болған ұсақ топыраққа қашалған. Пергамент белгісіз театрлық шығарманы құрады, көбінесе триметриялық трагедия, мүмкін Диониспен байланысты, ол Үндістан мен Шығысқа саяхат жасаған тұлға. Ал папирус Платонның формалар теориясын талқылайтын философиялық диалог болды, оны кейбіреулер Аристотельдің жоғалған еңбегі деп санайды. Алайда, мәтінді Ай Ханоумдағы грек-бактриялық философ жазған болуы да мүмкін.

The treasury building, on the western side of the palace courtyard, from which it could be entered, constituted the third zone. This building was of late construction, as the treasury itself was likely previously located in buildings east of the courtyard. In its latest form, the treasury building was composed of twenty one rooms grouped around a square courtyard of approximately on a side. The thirteen rooms on the southern, eastern, and western sides opened directly onto this courtyard, while the eight storage rooms to the north were accessed from doors on an east–west corridor. The complex housed the inventory of the palace in vases labelled in Greek, including gemstones and lapis lazuli from the Badakshan mines, ivory, olive oil, incense, a cash reserve, and other valuables. Many of the vase labels, which were either written with ink or inscribed post firing, describe monetary transactions: for example, one attests that an official named Zenon had transferred 500 drachmas to two employees named Oxèboakès and Oxybazos, who were responsible for depositing the sum in the vase and sealing it. Some of the other vases indicate transportation of luxury goods, such as incense from the Middle East, or olive oil from the Mediterranean. Because of the perishable nature of the oil inside it, one of these vases is inscribed with the regnal year of the monarch (Year 24). Combined with other inscriptions in the treasury and the identification of the ruling monarch as Eucratides I, the date of Ai Khanoum's fall has been dated with fair certainty to around 145 BC. Several items in the treasury are likely to have been loot brought back by Eucratides from his Indian conquests: these include Indian agates and jewellery, offerings from Buddhist stupas, and a disc of mother of pearl plates depicting a scene from Hindu mythology. This disc, which was decorated with polychrome glass paste and gold thread, most probably represents the meeting of Dushyanta and Shakuntala. The library was located at the south of the treasury near the residential quarters. Its function was identified through the discovery of two literary fragments, one on papyrus and the other on parchment; the organic writing material had decomposed, but through a process similar to decalcomania, the letters had been engraved on fine earth formed from mudbrick decomposition. The parchment constituted an unknown theatrical work, most probably a trimetrical tragedy, possibly involving Dionysus, a figure known for travelling to India and the East. On the other hand, the papyrus was a philosophical dialogue discussing the theory of forms of Plato, which some have considered a lost work by Aristotle. It is also possible, conversely, that the text was written by a Greco Bactrian philosopher in Ai Khanoum.

Жеке тұрғын үй

Сарай кешенінің оңтүстігінде тұрғын үй аймағы орналасқан. Бұл үлкен аристократиялық үйлердің қатарлап орналасқан блоктарынан тұрады, оларды негізгі солтүстік-оңтүстік жолға тік бұрышпен кесетін көшелер бөліп тұрады. DAFA археологтары сарайдан төртінші қатардың соңында, екі өзеннің қосылған жеріне жақын жердегі үйді қазу жұмыстарын жүргізуді жөн көрді. Бұл үйдің ауданы бойынша зерттеулер б.з.д. 200 жылға дейін жарты ғасырға созылатын үш архитектуралық кезеңнің іздерін көрсетті; ол солтүстік жағында үлкен ауласымен және оңтүстік жағында негізгі ғимаратымен, екі бағанасы бар үлкен вестибюльмен бөлінген. Негізгі ғимараттың ортасында қабылдау бөлмесі орналасқан, оның айналасында дәліз жүреді, ол ванна кешеніне, ас үйге және басқа бөлмелерге жол ашады. 1973 жылы солтүстік қамалдан тыс жерде табылған тағы бір үйдің ішінара қазу жұмыстары жүргізілді; археологтар негізгі ғимараттың орталық бөлігін және батыс жағының бір бөлігін ғана егжей-тегжейлі зерттей алды. Бұл қаладан тыс жердегі тұрғын үй қала ішіндегі үйден әлдеқайда үлкен болды, оның ауданы 1500 м² құрады. Солтүстік жағында үлкен аула және оңтүстік жағындағы ғимараттармен, қалалық үйге ұқсас орналасуы болды, бірақ оның негізгі ғимараты шығыс-батыс дәлізбен екі бөлікке бөлінген – солтүстік бөлігі орталық қабылдау бөлмесімен бірге тұрғын жайды құрады, ал оңтүстік бөлігінде қызметтік бөлмелер мен ванна кешені орналасқан. Қазу орнынан табылған бағана фрагменттері шамамен 6 метрлік биіктікті көрсетеді. Ай Ханомдағы үлкен тұрғын үйлер, оның ішінде сарайдағылар да, дәстүрлі грек оикосымен көп ортақ емес болғандықтан, ғалымдар олардың шығу тегі туралы әртүрлі теориялар ұсынады. Басым гипотеза олардың ирандық шығу тегін көрсетеді, ұқсас стильдер Парфян Нисасында және Кушан империясы кезіндегі Дилберджин Тепеде байқалады. Қалада басқа да тұрғын үйлер де болды, оның ішінде төмен дәрежелі адамдарға арналған кішкентай үйлер.

Діни құрылымдар

Қазба жұмыстары барысында Ай Ханомда үш ғибадатхана табылды – сарайдың жанындағы басты көшедегі ірі ғибадатхана, солтүстік қабырғасының сыртындағы ұқсас стильдегі кішірек ғибадатхана және акропольдегі ашық алаңдағы подиум. Көбінесе «Нишалары ойыс ғибадатхана» деп аталатын ірі киелі орын төменгі қалада, басты көше мен сарайдың арасында орналасқан. Оны ертедегі Диодотидтер қаланың негізі қаланғаннан кейін көп ұзамай салынған өте ертедегі Селевкид құрылысының орнында тұрғызған. Есімдік ойыс нишалар ғибадатхананың биік қабырғаларында орналасқан – кіреберістің алдындағы әр жағында біреуден, ал қалған әр жағында төрттен ойылып жасалған. Аула үш жағынан ғимараттармен қоршалған. Оңтүстік-батысында шығыс тіректері бар ағаш бағаналы галерея орналасқан; оңтүстік-шығысында негізгі көшеден кіреберіс қызметін атқаратын дистильді антистиль бағаналары бар портикке іргелес шағын бөлмелер мен портиктер болған; ал солтүстік-шығыс қабырғасында құрбандық алаңы орналасқан. Қазба жұмысы басталғаннан бері ғибадатхана архитектурасының парсы және Ахеменид элементтері байқалды. «Ойыс нишалар» және құрылыстың үш сатылы платформасы Месопотамия архитектурасының және одан кейінгі стильдердің ерекше белгілері болды. Ғибадатханадан көптеген артефакттар табылды, оның ішінде грек және Орталық Азия діни практикаларында қолданылатын құмыралар, піл сүйегінен жасалған жиһаз және мүсіндер, терракоталар және ерекше медальон (суретте). Бұл дискіде грек құдайы Кибела мен Нике атты құдайдың арыстан тарқан күймеде отырған бейнесі бейнеленген. Күмістен жасалған дискіде грек мәдениетінің элементтері, мысалы, барлық құдайлар киетін хламида, және шығыс дизайны мотивтері, мысалы, фигуралардың бекітілген позы және ай тәрізді жарты ай біріктірілген. Ғибадатхананың ортасында орналасқан құлшылық мүсінінің қалған шағын бөліктері оның грек дәстүрінде жасалғанын көрсетеді; сол аяғының кішкентай бөлігі сақталған және Зевстің кең таралған символы – найзағай бейнеленген. Грек мүсіні мен шығыс ғибадатханасы арасындағы айқын қарама-қайшылыққа сүйене отырып, ғалымдар Зевстің және Ахура Мазда, Митра немесе Окс өзенін бейнелейтін Бактрия құдайының синкретизмі туралы болжам жасады. Найзағай Артемида, Афина және тіпті Кибела сияқты құдайлардың атрибуты ретінде де қолданылған; ол тіпті символдық мағынаға да ие болуы мүмкін. DAFA археологтары қалған екі діни құрылысты тек беткей зерттеулерден өтті. Солтүстік қабырғасының сыртындағы ғибадатхана, бұл жерде бұрын қарапайым және кішірек құрылыс болған, архитектуралық жағынан қабырғаларындағы нишалары бар үлкен орталық киелі орынға ұқсас болды, бірақ құлшылық мүсінінің орнына үш шіркеу орналасқан. Акропольдегі подиум шығысқа қарай бағытталған, бұл аймақта осындай платформалар табылғандықтан, ол күн шығуға құлшылық ету үшін құрбандық алаңы ретінде пайдаланылған деген болжамдарға әкелді. Акрополь негізінен әскери мақсатта болғандықтан, онда тек бірнеше шағын тұрғын үйлер болған, сондықтан ғалымдар оның жергілікті Бактрия сарбаздарының геттосы ретінде пайдаланылғанын ұсынды; бұл сегрегациялық гипотезаның дұрыстығы әлі де талқыланып жатыр.

The excavators discovered three temples at Ai Khanoum—a large sanctuary on the main street near the palace, a smaller temple in a similar style outside the northern wall, and an open air podium on the acropolis. The large sanctuary, often called the Temple with Indented Niches, was located prominently in the lower city, between the main street and the palace, and it consisted of a square edifice upon a high podium, surrounded by an open area. It was constructed by the early Diodotids on the site of a very early Seleucid structure, which had been established shortly after the city's foundation. The eponymous indented niches were situated on the high temple walls—one was on each side of the front entrance, while each of the other sides was sculpted with four more. The courtyard was enclosed on three sides by buildings. To the southwest, there was a wooden colonnade with Oriental pedestals; to the southeast was a series of small rooms and porticoes adjoining a porch with columns of the distyle in antis style, which formed the entrance from the main street; and an altar was situated in the northeast wall. From the beginning of the excavation, the Persian and Achaemenid elements of the temple's architecture were remarked upon. The identifying "indented niches", along with the building's three stepped platform, were common features of Mesopotamian architecture and successor styles. Many artefacts were found at the temple, including libation vessels (common to both Greek and Central Asian religious practices), ivory furniture and figurines, terracottas, and a singular medallion (pictured). This disc, which depicts the Greek goddess Cybele accompanied by Nike in a chariot drawn by lions, was described as "remarkable" by the Metropolitan Museum of Art on account of its "hybrid Greek and Oriental imagery". Made of silver, the disk combines components of Greek culture, such as the chlamys all the deities wear, with Oriental design motifs such as the fixed pose of the figures and the crescent moon. The small fragments that remain of the cult statue, which would have stood at the centre of the temple, show that it was sculpted according to the Greek tradition; a small portion of the left foot has survived and displays a thunderbolt, a common motif of Zeus. Based on the apparent dissonance between the Greek statue and the Oriental temple it was located in, scholars have posited the syncretism of Zeus and a Bactrian deity such as Ahura Mazda, Mithra, or a deity representing the Oxus. The thunderbolt has also been used as an attribute for the goddesses Artemis, Athena, or even Cybele; it could even be purely symbolic. The DAFA archaeologists were only able to perform superficial studies of the other two religious structures. The temple outside the northern wall, which had succeeded a simpler and smaller structure on the site, somewhat resembled the grand central sanctuary in architecture with niches in the walls, but featured, instead of a cult image, three chapels for worship. The podium on the acropolis was oriented towards the east, provoking suggestions that it was used as a sacrificial platform for worship of the rising sun, as similar platforms have been found in the region. As the acropolis was primarily military, with only a few small residences, scholars have suggested that it was used as a ghetto quarter for native Bactrian soldiers; the validity of this segregationary hypothesis continues to be debated.

Кинеас қаласының Герооны

Қаладағы ең көп зерттелген ескерткіштердің бірі – төменгі қаладағы сарайдың солтүстігінде орналасқан шағын героон. Бұл қасиетті орын үш сатылы платформада салынған және антис-пронаос пен тар камерадан тұрды. Платформаның астынан төрт сандық – екі ағаш, екі тас сандық табылды. Грек қалаларының қабырғалары ішінде жерлеуге көбінесе рұқсат берілмейтін, сондықтан Ай Ханом некрополі солтүстік қамалдан тыс жерде орналасқан, бірақ көрнекті азаматтарға, әсіресе қаланың негізін қалаушыларға ерекше рұқсаттар жасалды. Қасиетті орын төменгі қаладағы барлық басқа құрылымдардан бұрын салынғандықтан, героон құрметке ие болу үшін салынған адам қаланың негізін қалаушы немесе өте маңызды ерте азамат болған деп болжауға болады. Сандықтардың ең көрнектісі және ең көнесі жоғарғы бөлмемен байланысты болды, арқылы құрбандықтарды төгуге арналған ашық жол мен құбыр болды. Құрылысшылар басқа саркофагтардың ешқайсысын мұндай мүмкіндікпен жарақтандырмағандықтан, осы сандықта сол көрнекті азаматтың сүйегі сақталған болуы мүмкін, ал қалғандары отбасы мүшелеріне арналған. Жалпы ғалымдардың пікірінше, жазуда аталған Кинеас, Селевкидтің эпистаты немесе оикисті болған, ол Ай Ханомның алғашқы қоныстанушыларын басқарған. Археологтар мұнараның бір бөлігінде орналасқан стеланың негізін қазып шығарды. Оған түпнұсқада Дельфидегі Аполлон ғибадатханасында көрсетілген максималардың соңғы бес жолы ойылып жазылған. Стеланың тік бөлігінің кішкентай және жақсы оқылмайтын фрагменттері ғана сақталған, олар алғашқы 145 максимамен бірге жазылған. Максималардың жанына, максималарды Дельфи ғибадатханасынан көшірген Клеарх есімді адамды еске алатын эпиграмма жазылған: 1968 жылы француз тарихшысы Луи Роберт, жазуда аталған Клеархтың Солилік философ Клеарх болғанын ұсынды. Бұл сәйкестендіру философ Клеархтың варварлық және шығыс мәдениеттерінің моралі мен мәдениеті туралы кеңінен жазғандығына негізделген. Роберт болжады, әдеби тақырыптарын тереңірек зерттеу үшін саяхат жасағанда Клеарх Ай Ханомда тоқтаған және сол жерде стеласын орнатқан. Бұл теория шындық ретінде қабылданды және Ай Ханомның таза грек сипаты мен эллинистік әлемнің өзара байланыстылығының мысалы ретінде жиі келтірілді. Кейінгі тарихшылар Роберттің гипотезасын жоққа шығарды: Джеффри Лернер Клеархтың зерттеу үшін шығыс аймақтарына саяхаттағанына дәлел жоқ екенін атап өтті, қарапайым анықтамалық көзді пайдаланғанмен салыстырғанда; Лернерден кейін Рейчел Мейрс философтың шамамен қайтыс болған күнін ескере отырып, стеланың ғибадатханаға орналастырылуы болжамды саяхаттан кейін бір ұрпақтан соң болғанын байқады; Шейн Уоллес, бұл арада Клеархтың сирек кездесетін есім емес екенін және Роберттің сәйкестендіруі ең жақсы жағдайда күмәнді екенін атап өтті. Үшеуі де осы Клеарх Ай Ханомның тұрғыны болғанын ұсынады. Роберттің теориясы жоққа шығарылғанына қарамастан, стела қазіргі талдауларда маңыздылығын сақтайды. Эпиграмманың мәтіні өзінің құрамы мен сөздік қоры бойынша поэтикалық, Гомердің "Одиссеясы", Пиндардың "Одалары" және мүмкін Аполлонийдің "Аргонавтикасы" сияқты белгілі грек шығармаларын еске түсіреді. Мейрс пен Уоллес стеланың жазуы мен орналасуын б.з.д. орта немесе екінші ғасырдың аяғында "бірінші Бактриялық ұрпаққа" жатқызады; олар бұл ұрпақтың Ай Ханомға Дельфидегі беделін беріп, өздерін кең грек әлемінің бөлігі ретінде көрсетуге тырысқанын ұсынады. Поэма сондай-ақ буддалық Ашока жарлықтарымен (260–232 ж.б.д. жазылған) тақырыптық элементтерді бөліседі; және Валери Яйленко олар оны шабыттандырған болуы мүмкін деп ұсынады, бұл буддалық моральдық принциптерді дамытуға эллинистік философияның үлесін көрсетеді.

One of the most studied monuments in the city is a small heroön, located just north of the palace in the lower town. This shrine, which was constructed on a three stepped platform, consisted of a distyle in antis pronaos and a narrow cella. Four coffins—two wooden and two stone—were found underneath the platform. Burials were generally not allowed within the walls of Greek cities—hence Ai Khanoum's necropolis being located outside the northern ramparts—but special exemptions were made for prominent citizens, especially city founders. Since the shrine predated every other structure in the lower city, it reasonably may be supposed that the person the heroön was built to honour was either the city's founder or an extremely notable early citizen. The most prominent of the coffins, which was also the earliest, was linked to the upper temple by an opening and conduit down which offerings could be poured. As the builders had not endowed any of the other sarcophagi with such a feature, this coffin would likely have housed the remains of that eminent citizen, while the others were reserved for family members. The general scholarly consensus is thus that this man, known from an inscription to have been named Kineas, was the Seleucid epistates or oikistes who governed the first settlers of Ai Khanoum. The archaeologists unearthed the base of a stele placed in a prominent position in the pronaos. Engraved upon it were the last five lines of a series of maxims, originally displayed at the Temple of Apollo in Delphi—only small and barely legible fragments of the upright portion of the stele, which would have been inscribed with the first 145 maxims, survive. An epigram was inscribed adjacent to the maxims, commemorating a man named Klearchos, who had copied the maxims from the Delphic sanctuary:

In 1968, Louis Robert, a French historian, proposed that the Klearchos named in the inscription was the philosopher Clearchus of Soli. This identification was founded on the fact that the philosopher Clearchus had written extensively on the morals and cultures of barbarian and Oriental cultures. Robert proposed that on a journey to research his literary subjects in more detail, Clearchus had stopped at Ai Khanoum and set up his stele there. This theory was accepted as fact, and was often cited as an example of the purely Greek nature of Ai Khanoum and of the interconnected nature of the Hellenistic world. Later historians have dismissed Robert's hypothesis: Jeffrey Lerner noted that there is no evidence to support the assumption that Clearchus travelled to the eastern regions for research, as opposed to simply using a reference source; following Lerner, Rachel Mairs observed, knowing the philosopher's approximate date of death, that the placement of the stele in the sanctuary would have been a generation after the presumed journey; Shane Wallace, meanwhile, has noted that Klearchus was not an uncommon name and thus Robert's identification was improbable at best. All three propose instead that this Klearchus was a resident of Ai Khanoum. Despite the refutation of Robert's theory, the stele still maintains its importance in modern analyses. The text of the epigram is poetic in its composition and vocabulary, echoing well known Greek works such as Homer's Odyssey, Pindar's odes, and possibly even Apollonius' Argonautica. Mairs and Wallace have attributed the inscription and placing of the stele to "the first Bactrian born generation" in the middle or late second century BC; they propose that this generation sought to define themselves as part of the wider Greek world by giving Ai Khanoum legitimacy in the eyes of Delphi, itself a symbol of Hellenic unity. The poem also shares thematic elements with the Buddhist Edicts of Ashoka (inscribed in 260–232 BC); and Valeri Yailenko has proposed that it may have inspired them, suggesting a contribution of Hellenistic philosophy to the development of Buddhist moral precepts.

Басқа ғимараттар

Батыс қамалдың бойында спорт залы орналасқан. Соңғы архитектуралық кезеңінде ол оңтүстік аула мен солтүстік кешенге бөлінген, ал сарай ауданынан және өзен жағалауындағы бекіністердің артында жүретін көшеден қол жетімді болды. Ауладан басты кешенді айналдыра қоршап тұрған дәлізге кіруге мүмкіндік беретін үш есігі болды. Бұл кешен төртбұрышты орталық ауланы қоршап тұрған ұзын тіктөртбұрышты бөлмелерден тұрды, оған әр жағынан төрт экседр арқылы кіруге болады; солтүстік жақтанғы экседрда жазуы бар арнаулы тақта мен мүсіні орналасқан шағын тұғыр болды. Жазу грек гимназиясының екі қамқоршы құдайы Гермес пен Гераклге, Трибалос пен Стратон есімді екі бауыр, сондай-ақ олардың әкесі Стратон атынан жолдаған; үлкен Стратон мүсінмен бейнеленген болуы мүмкін. Толық қазылған емес қару қоймасы акрополистің түбіне қараған оңтүстік басты көшенің шығыс жағында орналасқан. Ғимараттың ауласында табылған шлактың көп мөлшері ғимаратта теміршілердің шеберханалары болғандығын көрсетеді. Табылған қару-жарақ түрлі болғанымен, олардың саны аз болды, бұл қала алынғанда негізгі әскер далада болған деген болжамға әкелді; бұл теория арсеналдың өту жолдарындағы кірпішпен жабылған жолдармен расталды, бұл қорғаушылардың саны шектеулі екенін көрсетеді. Табылған заттардың ішінде жебе ұштары, найзалар, сүңгілер, атты әскерді тоқтатуға арналған тікенді дөңгелек және біркелкі әшекейлер болды. Ең қызығушылық тудырған – темірден жасалған катафракт бронясы, ол осыған дейін табылған ең ерте үлгі болды. Театр да акрополистің солтүстік бөлігінде, негізгі көше бойында салынған. Шамамен бес-алты мың көрерменге арналған, бұл қалада тұратын халқынан әлдеқайда көп, оның диаметрі және диазомадан төмен орналасқан үш лоджиясы бар, олар, әдетте, мәртебелі адамдар үшін пайдаланылған. Көрермендер қаламен қатар айналасындағы аудандардан да келген болуы мүмкін, мүмкін діни мерекелерге қатысу үшін. Қазба жұмыстары жүргізушілер оркестрде шамамен 120 адамның сүйектерін тапты, олар б.з.д. 145 жылы қала құлаған кезде қаза болған болуы мүмкін.

A gymnasium was located along the western ramparts. In its final architectural phase, it covered an area of , divided between a southern courtyard and a northern complex, and was accessible from both the palace district and a street running behind the riverside fortifications. There were three doors allowing entrance from the courtyard to a corridor which encircled the main complex. This comprised long rectangular rooms surrounding a square central courtyard, entered through four exedrae, one on each side; the exedra on the northern side contained a small plinth bearing an inscribed dedication and a statue. The inscription was addressed to Hermes and Heracles, the two patron deities of the Greek gymnasium, by two brothers named Triballos and Straton, on behalf of their father, also named Straton; it is probable that the elder Straton was represented by the statue. The arsenal, which was not fully excavated, was on the eastern side of the southern main street, against the base of the acropolis. Substantial quantities of slag found in the building's courtyard suggest that the building housed the workshops of blacksmiths. Although the recovered weapons were diverse, they were few in number, leading to speculation that the main army was in the field when the city was taken; this theory was supported by brick blockages in the arsenal's passages, suggesting a limited number of defenders. Of the pieces found, which included arrowheads, spears, javelins, a caltrop intended to stop mounted animals, and uniform ornaments, the most interest was paid to iron cataphract armour—the earliest example yet found. The theatre was also built into the side of the acropolis, on the northern part of the main street. Seating between five and six thousand spectators—considerably more than would have lived in the city—it was in diameter and contained three loggia, just below the diazoma, which were probably used for dignitaries. It is clear that the audience was expected to come from the surrounding districts as well as the city, possibly for religious festivals. The excavators found the bones of around 120 individuals in the orchestra, probably dating from the fall of the city in 145 BC.

Кеңейтілген ықпал

Ай Ханоумда табылған кейбір заттар, мысалы қазынадағы грек зәйтүн майы немесе Греко-Бактрия өнеріндегі Жерорта теңізінің табақшалары, кең ауқымды сауда желілерінің болғанын көрсетеді, бірақ мұндай табыстар аз, ал қазынадағы үнді өнері жай ғана тоналған сияқты көрінеді. Сондықтан тарихшылар Греко-Бактрия сауда жағынан оқшауланған, бірақ экономикалық әртүрлілігі жоғары дамыған басқару жүйесіне ие болған деген қорытындыға келді. Бұл басқару грек атақтары мен монеталарын пайдалану, сондай-ақ эллиндік сандық және күнтізбе жүйелерін бейімдеу арқылы Юэчжи және Кушан тайпаларына берілді. Өнер тарихшысы Джон Бордман Ай Ханоум грек өнерінің ежелгі Үндістан өнеріне әсер еткен жолдардың бірі болуы мүмкін екенін атап өтті; Ашоканың бағаналарындағы мүсіндер Греко-Бактрия ғимараттарының суреттерінен шабыттанған болуы мүмкін, олар Маурьян империясына елшілер әкелген. Бұл шабыттың Ай Ханоумнан келгені ме, әлде басқа эллиндік орталықтардан ба, анықтау мүмкін емес. Ай Ханоумның өнер туындылары инновациялық және ерекше шеберлікті көрсетеді, мысалы эллиндік әлемде табылған ең ірі фаянс мүсіні, ол шығыстың өндіріс тәсілдерін грек акролиттік мүсіндерінің дәстүрімен үйлестірді. Бұл жерде табылған Геракл мүсіні кейінірек шыққан Индо-Грек монеталарындағы көркемдік байланысты көрсетеді, онда Ваджрапани жартылай құдай және Зевс ретінде бейнеленген.

Қазіргі заманғы ғылым

Ай Ханомның табылуы, тіпті жақын орналасқан Тахт-и-Сангин ғибадатханасынан да, Греко-Бактрия патшалығын зерттеуде шешуші маңызға ие болды. Оның ашылуына дейін Альфред Фучер сияқты археологтар Орталық Азияда эллинистік мәдениеттің болуын физикалық тұрғыдан дәлелдеуге өмірін арнаған, бірақ үздіксіз сәтсіздікке ұшырады. Бұл теорияны қолдайтын нақты дәлелдердің жоқтығын классикалық мәтіндердегі фрагменттер мен аймақ бойынша табылған грек жазулары бар түрлі монеталар ғана көрсетеді. Фучер Балхта 18 айлық қиын қазба жұмыстарында ештеңе таба алмады, соңында үмітін жоғалтып, бұл гипотезаны "Греко-Бактриялық саяхат" деп атады. Ай Ханомның табылуы осы салаға жаңа серпіліс берді және содан бері Орталық Азияда бірнеше эллинистік орындары табылды. Мейрс Ай Ханомның табылуы эллинистік Қашық Шығысты зерттеуде белгілі бір "шешімді моментті" білдіргенін, тіпті қазба жұмыстары аяқталғаннан кейін де бастапқы сұрақтар қойыла бергенін атап өтті.