Кіріспе

Көне грек музыка теориясында музыкалық шкаланың немесе тональностьтың жіктелуі. Ежелгі Грецияның музыкалық жүйесінде ген (гр. γένος [genos], көпше. γένη [genē], лат. genus, көпше. genera "түр, сана") – тетрахордтың ішіндегі екі жылжымалы нотаның белгілі бір интонациялық топтарын сипаттау үшін қолданылатын термин. Тетрахордтық жүйе латын ортағасырлық шкалалар теориясымен және Византия музыкасының модальдық теориясымен байланысты; ол араб музыкасының джинс теориясының кейінгі көздерінің бірі болуы мүмкін. Сонымен қатар, Аристоксен (оның ырғақ туралы толыққанды жоқ трактатында) ырғақтың кейбір үлгілерін "текті" деп атайды.

Тетрахордтар

Аристоксен мен оның ізбасарлары – Клеонид, Бакхий, Гауденций, Алипий, Бриенний және Аристид Квинтилианның жүйесі бойынша, парадигматикалық тетрахордты гипате және месе тұрақты тонды шектеді. Бұл тонды төртінші интервал құрайды және бір түрден екіншісіне өзгермейді. Олардың арасында parhypate және lichanos деп аталатын екі жылжымалы нота бар. Жоғары тон, лиханос, бір бүтін тон диапазонында өзгере алады, ал төменгі нота, паргипат, тек төрттен бір тонға ғана шектелген. Дегенмен, олардың орналасуы пропорционалды болуы керек. Тұрақты гипате мен жылжымалы паргипат арасындағы интервал екі жылжымалы тон арасындағы интервалдан үлкен болмауы тиіс. Егер екі кіші интервалдың қосындысы қалған (құраспаған) интервалдан кем болса, онда үш ноталық топ пикнон (сығылған) деп аталады. Осы екі нотаның орналасуы үш түрді анықтады: диатоникалық, хроматикалық (сонымен қатар хрома, «түс») және энгармониялық (сонымен қатар ἁρμονία [гармония] деп аталады). Олардың алғашқы екеуі «көлеңкелер» (хроай) немесе «түрлер» (eidē) деп аталатын қосымша өзгерістерге ұшырады. Аристоксеннің өзі үшін бұл көлеңкелер динамикалық болды, яғни олар реттелген масштабта бекітілмеген, ал көлеңкелер белгілі бір шектерде икемді континуумды құрады. Оның орнына, ол интервалдардың ерекше функционалдық прогрессияларын сипаттады, оларды ол «жолдар» (ὁδοί) деп атады, олар әртүрлі көтерілу және түсу үлгілеріне ие болды, бірақ танылған болып қала берді. Бірақ оның ізбасарлары үшін түрлер тұрақты интервалдық тізбекке айналды, ал олардың көлеңкелері нақты анықталған кіші категорияларға айналды. Сонымен қатар, Пифагоршыларға қарастырғанда, Аристоксен сандық қатынастардан әдейі сақтанды. Оның орнына, ол бір бүтін тонды толық бесінші мен толық төртіншінің айырмашылығы ретінде анықтайды, содан кейін бұл тонды жартылай тонға, үштен бір тонға және төрттен бір тонға бөледі, сәйкесінше диатоникалық, хроматикалық және энгармониялық түрлерге сәйкес келеді.

Диатоникалық

Аристоксен диатоникалық туыс (διατονικὸν γένος) туыстардың ең ежелгісі және ең табиғисы деп сипаттайды. Ол қазіргі диатоникалық гамманың пайда болған тетрахордың бөлінісі болып табылады. Диатоникалық туыстың ерекше белгісі – оның ең үлкен интервалы шамамен үлкен секундының мөлшерінде болуы. Қалған екі интервал түрлі нұсқалардың мәнерлеуіне қарай өзгеріп отырады.

Этимология

Диатоникалық сөз грек тіліндегі διατονικός сөзінен, ал ол өз кезегінде диатонос сөзінен шыққан. Этимологиясы даулы. Ең мүмкіндігі, бұл сөз сол настройкадағы интервалдардың "созылғандығын" білдіреді, ал қалған екі настройкадағы төменгі екі интервал πυκνόν деп аталған, ол πυκνός сөзінен шыққан. Бұл τόνος сөзінің "тондық интервал" мағынасында қолданылуын білдіреді; Лидделл мен Скотттың грек тілінің сөздігіне және Барскидің (екінші түсіндірмесіне) жүгініңіз. Басқаша айтқанда, бұл "тон арқылы" дегенді білдіруі мүмкін (OED-нің айтуынша), διά сөзі "арқылы" деп түсіндіріледі. Барскинің сөзін де қараңыз: "Грек термині 'диатоникалық' екі түрлі аударылуы мүмкін: 1) 'тон арқылы өту', яғни толық тон арқылы; немесе 2) ең кең интервалдармен толтырылған 'тетрахорд'". Екінші түсіндірме диатоникалық тетрахордтағы дыбықтардың таралуын ескергенде негізді, олар хроматикалық және энгармониялық тетрахордтарға қарағанда біркелкірек таратылған ("созылған") және екі өзгермелі ішектің күшті созылуының нәтижесі болып табылады. Бұл тілдік морфологиялық тұрғыдан да дұрыс болуы мүмкін. Диаметрді "ендік/қашықтық" ретінде салыстырыңыз. Диатоникалық терминінің шығу тегі туралы мүлдем бөлек түсіндірме диатоникалық гамманың "екі тоннан" пайда болуына сілтеме жасайды: "Музыкалық гамма толығымен октавалар мен квинталарға, яғни екі нотаға негізделгендіктен, оны 'диатоникалық гамма' деп атайды". Бірақ бұл di элементінің "екі" деген мағынасы бар екенін, ал dia элементінің мағыналарының бірі "арқылы" екенін ескермейді (Лидделл мен Скоттқа қараңыз). Грек тілінде екі тонға тең интервалды білдіретін δίτονος деген термин бар. Одан ағылшын тіліндегі дитон және дитоникалық сөздері шыққан (Пифагорлық команы қараңыз), бірақ ол диатоностан мүлдем өзгеше. Византиялық теоретик Георгий Пахимер бұл терминді "соңғы шегіне дейін созу" деген мағынаны білдіретін διατείνω сөзінен шыққан деп санайды, себебі "оның дауысы осымен ең көп созылады". Тағы бір түсіндірме диатонос үшін "тон арқылы" мағынасын қабылдайды, бірақ тонды гамманың жеке нотасы ретінде түсіндіреді: "Диатоникалық сөз 'тон арқылы' дегенді білдіреді (яғни, тональностьтың тон арқылы)" (Геркенс, 1914, қараңыз; сондай-ақ Проуттың цитаты, сол жерде). Бұл грек тіліндегі ешқандай қабылданған мағынаға сәйкес келмейді және грек теориясында басқа тетрахордтарды жоққа шығаруға мүмкіндік бермейді. Грек музыка теориясында τόνος сөзінің кем дегенде төрт түрлі мағынасы бар екендігі тіпті ежелгі авторлар арасында да διατονικός сөзінің нақты мағынасы мен шығу тегінің белгісіздігіне себеп болады: τόνος дыбықтың биіктігін, интервалды, "тональностьты" немесе регистрді немесе ладты білдіруі мүмкін.

Византия музыкасы

Византиялық музыкада октаэхостың көптеген ладтары екінші ладтан (түпкілікті және плагальды) басқа диатоникалық туысқа негізделген, ол хроматикалық туысқа негізделген. Византиялық музыка теориясы диатоникалық туыстың екі түрлі құрылымын ажыратады: үшінші лад пен екі гравистік лад негізделген, сонымен аталған "қатаң диатоника", және бірінші лад (түпкілікті және плагальды) мен төртінші лад (түпкілікті және плагальды) негізделген "жұмсақ диатоника". Византиялық музыкадағы диатоникалық туыстың қатаң құрылымы энармониялық туыс деп те аталуы мүмкін; бұл өкінішті атау, өйткені ол ежегі энармониялық туыспен шатастырылуы мүмкін, бірақ ол қолданылып келеді.

Түстер

Грек теоретиктері арасында хроматикалық родтың түрлерінің саны мен сипаты әртүрлі болды. Басты айырмашылық Аристоксеншілер мен Пифагоршылар арасында. Аристоксен мен Клеонид үш түрлі түрге келіседі: жұмсақ, гемиолиялық және тоникалық. Пифагорлық көзқарасты ұсынатын Птолемей бес түрлі бар деп санайды.

Византия музыкасы

Византиялық музыкада хроматикалық түр екінші лад пен екінші плагальдық ладтың негізі болып табылады. "Қосымша" лад – nenano да осы түрге негізделген.

Энахрмоникалық

Аристоксен энгармониялық туысты (; ) "сезім үшін ең жоғары және ең қиын" деп сипаттаған. Тарихи тұрғыдан алғанда, ол үш туыстың ішіндегі ең құпиялы және даулысы болды. Оның ерекше интервалы дитон (немесе қазіргі терминологияда үлкен үшінші), ал пикнон екі кішкентай интервалға бөлінеді, олар жарты тоннан кіші, dieses деп аталады (шамамен төрттен бір тон, бірақ оларды әртүрлі тәсілдермен есептеуге болады). Пифагорлық настройка немесе меандық темпераментте оңай көрсетілмейтіндіктен, Ренессанс дәуірінде оған зор қызығушылық болды. Қазіргі заманғы он екі тонды тең темперамент жүйесінде энгармониялық – бірдей дыбыстар, бірақ әртүрлі жазылған. Басқа настройка жүйелерінде C және D сияқты энгармониялық ноталар жақын, бірақ толықтай бірдей емес, олардың арасында үтір (диэзис сияқты жарты тоннан кіші интервал) болуы мүмкін.

Ритмдік тұқымдар

Ритмикалық түрлердің негізгі теоретигі Аристид Квинтилиан болды, ол үш түрді қарастырды: тең (дактильді немесе анапесттік), бір жарым еселік (паэондық) және екі еселік (иамбтық және трохаикалық), бірақ ол кейбір авторлар төртінші түр – бір жарым үш еселікті қосқанын да мойындады.