Кіріспе

Сауд Арабиясының Гуантанамо тұтқыны Мұхаммед Мани Ахмад әл-Қахтани (محمد ماني احمد القحطاني; кейде әл-Қахтани деп аударылады; 1975 жылдың 19 қарашасында туған) – Кубадағы АҚШ-тың Гуантанамо шығанағындағы тұтқындау лагерьлерінде 20 жыл бойы «әл-Қаида» жедел адамы ретінде ұсталған Сауд Арабиясының азаматы. Қахтани 11 қыркүйекке жасалған шабуылдарға 20-шы қатысушы ретінде қатысу үшін АҚШ-қа кіруге тырысқан және тағы төрт қатысушымен бірге United Airlines 93 рейсімен бірге болуы тиіс еді. Оған заңсыз көшіп кетуге тырысқан деген күдікпен кіруге рұқсат берілмеді. Кейін ол 2001 жылдың желтоқсан айында Ауғанстандағы Тора-Бора шайқасында тұтқындалды. Конгресс әскери комиссияларды бекіткеннен кейін, 2008 жылдың ақпан айында Қахтаниге көптеген айыптар тағылды. Мамыр айында айыптаулар тоқтатылды. Оған қарсы жаңа айыптаулар 2008 жылдың қараша айында қойылды және 2009 жылдың қаңтар айында алынып тасталды, өйткені дәлелдер азаптау арқылы алынған және сотта қабылдауға болмайтын еді. Бұл Буш әкімшілігінің өкілі Гуантанамодағы тұтқындарды азаптағандығын мойындаған алғашқы рет болды. 2009 жылдың қаңтар айында «Вашингтон Пост» газетіне берген сұхбатында Қорғаныс министрлігінің Сьюзан Кроуфорд «Біз Қахтаниді азаптадық» деді, АҚШ үкіметі Қахтаниді оқшаулау, ұйқыдан айыру, күштеп жалаңаш ету және суыққа ұшырату арқылы оның «өміріне қауіп төндіретін» жағдайға жеткізгенін айтты. 2022 жылдың 6 наурызында Қахтани Гуантанамодан АҚШ әскерімен әуе көлігімен Сауд Арабиясына психикалық денсаулықты қалпына келтіру орталығына 20 жылдық американдық қамауда болғаннан кейін жеткізілді. Оның босатылуы туралы АҚШ Қорғаныс министрлігі келесі күні хабарлады.

Ерте өмір

Мұхаммед әл Қахтани 1975 жылдың 19 қарашасында Сауд Арабиясының Хардж қаласында дүниеге келген. Ол үлкен сүннит отбасынан шыққан саудиялық азамат. Оның әкесі 28 жыл бойы полиция қызметінде болған. Анасы үйде қалып, он екі баласын тәрбиелеген. Оның жеті бауыры мен төрт қарындасы бар.

Сұрау салу журналы

2006 жылғы 3 наурызда Time журналы 2002 жылдың қараша айының соңынан 2003 жылдың қаңтарының басына дейін Гуантанамодағы Қаттаниге тәулігіне 20 сағат бойы жүргізілген тергеудің 49 күндік құпия журналын жариялады. Бұл ақпарат баспасөзге сіңіп кеткен. Журналда Қаттаниге күшпен тамырға сұйықтық, дәрі-дәрмек және клизма жасалғаны, осылайша оның денесі тергеуді жалғастыру үшін жеткілікті деңгейде жұмыс істеуі үшін жасалғаны сипатталған. Ол адвокатына "күшейтілген тергеуді" тоқтату үшін жалған мойындауға және басқаларды айтуға мәжбүр болғанын айтты. Қаттани және тағы бес адам 2008 жылғы 11 ақпанда соғыс қылмыстары мен кісі өлтіруге айыпталды, егер кінәлі деп табылса, оларға өлім жазасы берілуі мүмкін еді.

Өзін-өзі өлтіруге әрекеті

Оның адвокатының мәлімдемесінше, 2008 жылдың сәуір айының басында әл-Қахтани өлім жазасын көруі мүмкін айыптаулар туралы білген соң, өзін-өзі өлтіруге әрекеттенген. Ол кем дегенде үш рет жарақаттандырып, көп қан кеткендіктен ауруханаға жатқызу қажет болды.

Қылмыстық іс қозғалмады

2008 жылдың 11 мамырында әл-Қахтаниға қарсы үкімет тарапынан қойылған айыптаулар түсірілді. Пентагон өкілі, командир Джеффри Гордон журналистерге бұл айыптаулар кейін қайта қаралуы мүмкін екенін, себебі олар "қарсылықсыз" (немесе "сотқа берілмеу шартымен") түсірілгенін мәлімдеді.

Жаңа айыппұлдар жарияланды

2008 жылдың 18 қарашасында Бас прокурор Лоуренс Моррис Қахтаниға қарсы жаңа айыптамалар қойғанын хабарлады. Жаңа айыптамалар туралы мәлімдеме жасағанда Моррис, жаңа айыптамалардың "тәуелсіз және сенімді куәліктерге" негізделгенін айтты. Ол: "Оның жасаған ісі соншалықты маңызды, оның нәтижесінде сотқа тартылып, жауапкершілікке тартылуға тиіс адамдардың қатарына кіреді", - деді.

Кроуфорд айыптауды алып тастауды бұйырады

Сюзан Кроуфорд, әскери комиссиялар кеңсесінің бас шенеунігі, айыптамалар қойылуына қатысты соңғы шешімді қабылдау құқығына ие болды. 2009 жылдың 14 қаңтарында, басшылық ауысқаннан кейін, Кроуфорд Қахтаниға қарсы қудалауды тоқтатуға бұйырды, өйткені ол Гуантанамодағы тергеу кезінде түршіктіруге жететін әдістерге ұшыраған. Қорғаныс министрлігінің өкілі Брайан Уитман Әділет министрлігінің заңдық қорытындыларына сәйкес, бұл әдістер қолданылған кезде заңмен рұқсат етілгенін мәлімдеді.

Қахтаниге қатысты сот үкімі қайта қабылданды

Мұхаммед әл-Қахтанидің habeas corpus ісі 2008 жылдың шілдесінде «Бумедиен Бушқа қарсы» ісі бойынша Жоғарғы Соттың шешімінен кейін қайта жаңартылды, онда Гуантанамо тұтқындарының habeas corpus құқығы және федералды соттарға шағымдану құқығы конституциялық түрде қорғалатыны айтылды.

Бірлескен тексеру жөніндегі жұмыс тобы

2009 жылдың қаңтар айында президент Барак Обама билікке келген кезде Гуантанамоның болашағы туралы бірқатар уәделер берді. Ол лагерьде азаптау тоқтатылатынына уәде берді. Ол тұтқындар туралы материалдарды тексеру үшін алты агенттіктің өкілдерінен тұратын арнайы топты шақырып, жаңа тексеру жүйесін құруға уәде берді, ал OARDEC тексерулерін Қорғаныс министрлігі толыққанды жүргізетін. Бір жыл өткен соң, Бірлескен тексеру тобы 53 тұтқынды босатуға және елдеріне қайтаруға ұсынды. Басқа адамдар Гуантанамодан көшіруге тым қауіпті деп танылды, бірақ оларды қылмыс жасады деп айыптауға жеткілікті дәлелдер болмады. 2013 жылдың 9 сәуірінде бұл құжат ақпараттық бостандық туралы заңға сәйкес жасалған сұраныс бойынша жарияланды. 71 тұтқынның босатылу мүмкіндігін анықтау үшін, шартты түрде босату комиссиясына ұқсас, мерзімді тексеру комиссиясының бағалауын жүргізу қажет екендігі анықталды. Мохаммед әл-Қахтани 71 адамның ішінде айыптауға жеткілікті дәлелдер жоқ, бірақ босатуға тым қауіпті деп танылғандардың бірі болды. Обама айыптауға жеткілікті дәлелдер жоқ, бірақ босатуға тым қауіпті деп танылғандар мерзімді тексеру комиссиясынан тексеруден өтетінін уәде берді. Қахтаниді Сауд Арабиясына жіберу туралы ұсыныс 2021 жылдың 9 маусымында жасалды.

Қахтанидің 2014 жылғы сот шешімі

2014 жылдың 2 қыркүйегінде Нью-Йорктегі АҚШ-тың екінші апелляциялық сотының сот алқасы Қахтанидің қамауда болған кезде түсірілген суреттері мен бейнелерінің құпия сақталуын қажет етті. Мұхаммед әл-Қахтаниді осы федералдық сот процесінде қорғаған Конституциялық құқықтар орталығы, ақпарат алу құқығы заңына сәйкес, осы аудиовизуалды материалдарды жариялауға тырысты. Сот судьялары бұл суреттер мен бейнелерді жариялау "ұлттық қауіпсіздікке логикалық және ықтимал зиян келтіруі мүмкін, себебі бұл бейнелер антиамерикандық экстремистердің АҚШ мүдделеріне қарсы зорлық-зомбылықты қоздыру үшін, ішкі және шетелдегі пропаганда ретінде пайдалануына ерекше бейім" деп шешім қабылдады. 2015 жылдың 9 наурызында Жоғарғы Сот оның ісі бойынша кассациялық шағымды қараудан бас тартты.

Халықтық мәдениеттегі бейнелеу

Ұлттық қауіпсіздік сарапшысы Питер Берген Осама бен Ладенді іздеу туралы "Зеро Дарк Тридцать" (2012) драмалық фильмін қарап, Аммардың кейіпкерін және азаптау мәселесін Қахтанидің қамаудағы жағдайымен салыстырды. Фильмдегі даулы эпизодта Аммар азаптау арқылы сұраққа тартылып, бен Ладеннің байланыс адамын таниды. Берген атап көрсетеді, Қахтани азаптау арқылы есім бергенімен, АҚШ сарапшылары жоғары технологиядан бастап "жердегі адамдарға" дейін барлық барлау әдістерін пайдаланып, үкіметке Осама бен Ладенді анықтап өлтіру үшін тағы сегіз жыл уақыт керек болды. Кейінірек басқа дереккөздер Аммар кейіпкері Аммар әл-Баллучиге негізделгенін болжады. "The Path to 9/11" телесериалында әл-Қахтани рөлін Эли Гемель ойнады, ол "Нуль сағатында" 9/11 қаптауыштарының бірі Мохаммед Атта рөлін де сомдаған.