Кіріспе

Қоғамды жақсартуға бағытталған институционалдық агенттіктердің қызметі. Кейбір мамандар мен университеттер әлеуметтік саясатты мемлекеттік саясаттың бір бөлігі деп қарастырса, ал басқа мамандар әлеуметтік саясат пен мемлекеттік саясатты бірдей қоғамдық мүддеге қол жеткізудің екі бөлек, бәсекелес тәсілі ретінде сипаттайды (денсаулық сақтаудағы дәрігер-терапевт және дәрігер-хирург сияқты), әлеуметтік саясат мемлекеттік саясаттан көбірек интегралды деп есептеледі. Университет қай тұжырымға ұмтылса да, әлеуметтік саясат әл-ауқат мемлекеті мен әлеуметтік қызметтерді зерттеуден басталады. Ол адам өмірінің сапасын арттыратын, адамның тұру жағдайларына әсер ететін нұсқаулар, принциптер, заңнама және осыған байланысты шаралардан тұрады. Лондон экономика мектебінің әлеуметтік саясат кафедрасы әлеуметтік саясатты "қоғамның әлеуметтік қажеттіліктерге жауап беруін талдаумен айналысатын пәнаралық және қолданбалы ғылым" деп анықтайды, ол студенттерде теорияны және экономика, социология, психология, география, тарих, құқық, философия және саяси ғылымдар сияқты әлеуметтік ғылымдардың кең ауқымынан алынған дәлелдерді түсіну қабілетін дамытуға ұмтылады. Гарвард университетінің Малкольм Винер әлеуметтік саясат орталығы әлеуметтік саясатты "денсаулық сақтау, әлеуметтік қызметтер, қылмыстық әділет, теңсіздік, білім беру және еңбек салаларындағы мемлекеттік саясат және практика" деп сипаттайды. Әлеуметтік саясат қоғам мүшелерінің әл-ауқатына әсер ететін, сол қоғамдағы тауарлар мен ресурстардың таралуын және қолжетімділігін қалыптастыратын шаралар ретінде де қарастырылуы мүмкін. Әлеуметтік саясат көбінесе шешімі қиын мәселелермен айналысады. АҚШ және Канададағы "әлеуметтік саясат" талқылауы расизмге қарсы күрес, ЛГБТ мәселелері (мысалы, бір жынысты неке), аборт, қару, эвтаназия, есірткі және проституцияның құқықтық мәртебесі сияқты әлеуметтік мәселелер бойынша үкіметтік саясатқа да қатысты болуы мүмкін. Басқа елдерде бұл мәселелер денсаулық сақтау және ішкі саясатқа жатқызылады. Әлеуметтік саясатты зерттеуді Бірмингем университеті, Йорк университеті, Оксфорд университеті және Пенсильвания университеті сияқты оқу орындарында жеке мамандық ретінде оқуға болады, сондай-ақ МакГилл университеті, Балсилли халықаралық қатынастар мектебі, Харис қоғамдық саясат мектебі және Герти басқару мектебі сияқты оқу орындарында мемлекеттік саясат бағдарламасының бір бөлігі ретінде мамандануға болады, немесе әлеуметтік жұмыс немесе қоғамдық денсаулық сақтау сияқты ұқсас саламен бірге біріктірілген мамандық алуға болады, мысалы Вашингтон университетіндегі Джордж Уоррен Браун әлеуметтік жұмыс мектебінде. Әлемнің дамып келе жатқан елдерінде әлеуметтік саясат мемлекеттік саясат бағдарламасымен бірге ұсынылады, мысалы Бангалор қаласындағы Үндістанның Ұлттық құқық мектебінің Мемлекеттік саясат институтында даму саясатымен біріктірілген.

Тарих

Әлеуметтік саясат – қоғамды жақсарту немесе реформалау мақсатындағы үкіметтік немесе институционалдық органдардың жоспары немесе әрекеттері. Әлеуметтік саясат тұңғыш рет 1940 жылдары Ұлыбританиядағы әлеуметтік басқару саласында Ричард Титмусспен қалыптасты. Титмустың 1955 жылғы «Әлеуметтік игіліктердің бөлінісі» атты мақаласы әлеуметтік саясаттың әлеуметтік басқаруды біртіндеп сіңіруіне негіз салды. Титмусс – нарықтың кемшіліктері, таңдап алынған әлеуметтік қызметтердің жеткіліксіздігі, коллективизм мен жалпыға ортақ көзқарастардың басымдығы туралы жазған эссеші. Кейбір ғалымдар әлеуметтік саясатты пәнаралық тәжірибе саласы деп сипаттайды, ал Фиона Уильямс және Пит Алкок сияқты ғалымдар оны жеке ғылым саласы деп санайды. Адамдардың әл-ауқатына тікелей араласудың ең алғашқы мысалдары б.з.д. 123 жылы Римде құрылған Кура Аннона (астық тарату) мен VI ғасырда Исламның екінші халифасы болған Омар ибн әл-Хаттабтың билігіне дейін барады: ол зекет қаражатын және басқа да мемлекеттік ресурстарды зейнетақы, табысқа көмектесу, балаларға жәрдемақы беру және мұсылман емес қауым өкілдеріне стипендия тағайындау үшін пайдаланды. Англияның кедейлер заңдарының қабылдануы кедейлікті және қылмыстың қайталануын азайтуға көмектесті. Осы заңдар Беркшир судьяларына Спиенхэмленд жүйесін енгізуге ықпал етті, ол сөздің қазіргі мағынасындағы алғашқы әлеуметтік бағдарлама болды. Қазіргі Батыста Огюст Конт сияқты ғылыми әлеуметтік жоспарлауды қолдаушылар мен Чарльз Бут сияқты әлеуметтік зерттеушілер өнеркәсіптік революциядан кейін алғашқы индустриалды елдерде әлеуметтік саясатты қалыптастыруға үлкен үлес қосты. Викториялық Англияның қалалық аймақтарындағы жағдайды көрсеткен кедейлік туралы зерттеулер кедейлер заңдары жүйесінің күрт төмендеуіне және жойылуына, сондай-ақ либералдық әлеуметтік реформаларға әкелді. Әлеуметтік саясаттың дамуындағы маңызды мысалдардың бірі – 19 ғасыр Германиясындағы Бисмарк жүйесіндегі әлеуметтік қамтамасыз ету, 1933-1935 жылдар аралығында АҚШ-та «Жаңа саясат» аясында енгізілген әлеуметтік сақтандыру саясаты, сондай-ақ Ұлыбританиядағы Беверидж есебі және 1946 жылғы Ұлттық денсаулық сақтау заңы. Осылайша, практикада әлеуметтік сақтандырудың екі негізгі моделі пайда болды: Германиядан Бисмарк моделі және Ұлыбританиядан Беверидж моделі. 21 ғасырдағы әлеуметтік саясат күрделі және әр мемлекетте жергілікті және ұлттық үкіметтердің, сондай-ақ жоғарырақ деңгейдегі саяси ықпалдың әсеріне жатады. Мысалы, Еуропалық Одаққа мүшелік мүше мемлекеттердің Еуропалық Одақ заңнамасының әлеуметтік тарауына сәйкес келуіне байланысты.

Түрлері

Әлеуметтік саясат адамның әл-ауқатын жақсартуға және білім, денсаулық сақтау, тұрғын үй және экономикалық қауіпсіздік сияқты қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған. Әлеуметтік саясаттың маңызды салалары – әл-ауқат, кедейлікті азайту, әлеуметтік қамсыздандыру, әділеттілік, жұмыссыздыққа байланысты төлемдер, тұру жағдайлары, жануарлар құқықтары, зейнетақы, денсаулық сақтау, әлеуметтік тұрғын үй, отбасылық саясат, әлеуметтік қамқорлық, балаларды қорғау, әлеуметтік оқшаулану, білім беру саясаты, қылмыс пен қылмыстық әділет, қала құрылысы және еңбек мәселелері болып табылады.

АҚШ-тың әлеуметтік саясаты

Америка Құрама Штаттары салыстырмалы елдерге қарағанда жомарт әлеуметтік шығындар жасаудың алғашқы қадамдарын жасады, өйткені ол Азамат соғысының ардагерлері мен олардың отбасыларына айтарлықтай әлеуметтік көмек көрсетті. Дегенмен, АҚШ басқа дамыған өнеркәсіптік демократиялармен салыстырғанда әлеуметтік шығындар жөнінен артта қалды. Діни, нәсілдік, идеологиялық, ғылыми және философиялық қозғалыстар мен идеялар американдық әлеуметтік саясатқа тарихи түрде әсер етіп келді, мысалы, Джон Кальвиннің алдын ала тағдыр туралы идеясы және протестанттық құндылықтар – қажырлы еңбек және жеке басқа құрмет. Сонымен қатар, әлеуметтік дарвинизм Американың капитализм туралы түсініктерін қалыптастыруға және «күштінің тірі қалуы» санасын қалыптастыруға көмектесті. Католик шіркеуінің әлеуметтік тұжырымы да әлеуметтік саясаттың дамуына елеулі үлес қосты. Президент Франклин Д. Рузвельттің «Жаңа келісім» бағдарламасы – әлеуметтік саясаттың көрнекті үлгісі болып табылады, ол негізінен жұмыс орындарын ұйымдастыру және мемлекеттік шығындар арқылы экономиканы жандандыруға бағытталған, ақшалай төлемдерге емес, жобаларға инвестиция жасауға басымдық берді. Бұл бағдарламалар 1930 жылдары АҚШ-қа әсер еткен Ұлы депрессияға жауап ретінде әзірленді. Әлеуметтік саясатқа мемлекеттік араласуды күшейтуді жақтаған АҚШ саясаткерлері өз ұсыныстарын әдетте әл-ауқат немесе жеңілдіктер туралы дәстүрлі түсініктерге сүйенбейді. Мысалы, Medicare және Medicaid бағдарламаларын ұсынып, президент Линдон Б. Джонсон кедейлік пен өмір сапасын қамтитын кең көрініс ұсынған «Ұлы қоғам» атты пакетті таныстырды. Президент Линдон Б. Джонсон «Ұлы қоғам» бағдарламасы аясында білім беру саясатын жүзеге асыруға тырысты, бірнеше бағдарламалар мен заңдарды енгізді, соның ішінде 1965 жылғы бастауыш және орта білім беру туралы заң (ESEA), 1965 жылғы жоғары білім беру туралы заң (HEA) және 1967 жылғы екі тілді білім беру туралы заң (BEA) және тағы да басқалары. Бұл заңдар республикалық президент Джордж Буш әкімшілігі кезінде екі партияның қолдауымен қабылданған «Ешбір бала артта қалмауы керек» (NCLB) заңының білім беру саясатындағы өзгерістерінің негізін құрады. Заң 2002 жылдың 8 қаңтарында күшіне енді, білім беру стандарттарын көтеруге, білім берудегі теңсіздіктерді (жетістіктердегі алшақтық ретінде) және мектептердегі жауапкершілік мәселелері ретінде қарастырылатын мәселелерді шешуге бағытталды. «Ешбір бала артта қалмауы керек» заңы бойынша әрбір штат федералдық қаржыландыру алу үшін оқушылардың негізгі дағдыларын бағалауға міндетті болды. Заң АҚШ білім беру жүйесіндегі мәселелерді шешуге тырысқанмен, оның ережелері тиімсіз деп танылды. Штаттар өздерін бағалау кезінде өз стандарттарын құруды жалғастырды. NCLB сонымен қатар «төмен өнімді» немесе «жетілмеген» деп танылған көптеген мектептердің жабылуына әкелді, бұл қара нәсілді оқушылар мен ауылдық қауымдастықтарға қызмет көрсететін мектептерге пропорционалды түрде әсер етті. NCLB ережелері президент Барак Обаманың әкімшілігі кезінде қабылданған «Жоғары жетістікке ұмтылыс» (R2T, RTTT немесе RTT) және «Әрбір баланың табысқа жетуі» (ESSA) заңдарымен өзгертілді және жаңартылды. Сақтандыру саясатының маңыздылығы артып келеді, ал денсаулық сақтау саласындағы заңнаманың әлеуметтік саясат ретіндегі соңғы мысалы – 111-ші АҚШ Конгресі жасаған және 2010 жылдың 23 наурызында демократ президент Барак Обама қол қойған пациенттерді қорғау және қолжетімді күтім туралы заң.