Кіріспе

Роберт Стернберг тұжырымдаған адам ақыл-ойының теориясы
Психолог Роберт Стернберг тұжырымдаған Ақыл-ойының Триархикалық теориясы немесе Ақыл-ойының үш түрі, ақыл-ойының психометриялық тәсіліне қарсы шығып, когнитивтік контексттік теориялар санатына жататын когнитивтік тәсілді қолдануға бағытталған. Үш метакомпонент триархикалық компоненттер деп те аталады. Стернбергтің адам ақыл-ойының анықтамасы: "(а) өмірге қатысты нақты ортаға мақсатты бейімделуге, таңдауға және өзгертуге бағытталған ой қызметі". Осылайша, Стернберг интеллектті адамның өмір бойындағы орта өзгерістеріне бейімделу қабілеті деп қарастырды. Стернберг теориясы үш бөліктен тұрады: компоненттік, тәжірибелік және практикалық. Стернберг теориясы кейіннен Сорен Капланның "Тәжірибелік интеллект" кітабында одан әрі дамытылды және кеңейтілді.

Ақпаратты өңдеудің әртүрлі компоненттері

Стернберг сананың жұмысын бірнеше компоненттермен байланыстырды. Ол осы компоненттерді метакомпоненттер, орындау компоненттері және білімді игеру компоненттері деп атады. Метакомпоненттер – мәселелерді шешуде және шешім қабылдауда қолданылатын басқару процестері, олар санамызды басқарудың басым бөлігін қамтиды. Олар санаға қалай әрекет ету керектігін түсіндіреді. Метакомпоненттер кейде гомункулус деп те аталады. Гомункулус – біздің басымыздағы ойдан шығарылған немесе метафоралық «адам», ол біздің іс-әрекеттерімізді бақылайды және көбінесе бір-бірін бақылайтын гомункулустардың шексіз тізбегін тудырады. Стернбергтің келесі компоненттері – орындау компоненттері, метакомпоненттердің нұсқауымен іс-әрекеттерді жүзеге асыратын процестер. Бұл – бізге тапсырмаларды орындауға мүмкіндік беретін негізгі процестер, мысалы, ұзақ мерзімді жадтан мәселелерді анықтау, объектілер арасындағы байланыстарды сезіну және осы байланыстарды басқа түсініктер жиынтығына қолдану. Соңғы компоненттер жиынтығы – білімді игеру компоненттері, жаңа ақпарат алу үшін қолданылады. Бұл компоненттер ақпараттың арасынан қажеттісін таңдауды қамтитын тапсырмаларды орындайды, оның бір бөлігі маңызды, ал екінші бөлігі – емес. Бұл компоненттер жиналған түрлі ақпаратты таңдаулы түрде біріктіруге де қолданылуы мүмкін. Дарынды адамдар осы компоненттерді тиімді пайдаланады, себебі олар жаңа ақпаратты жылдам игере алады. Стернберг өзінің триархикалық теориясының үш бөлігіне негіз болатын негізгі ақпаратты өңдеу компоненттерінің бірдей екенін түсіндіреді, бірақ әртүрлі жағдайлар мен тапсырмалар әртүрлі интеллект талап етеді.

Компоненттік аналитикалық субтеория

Бұл интеллект түрі академиялық жетістіктерге бағытталған.

Сын

Психолог Линда Готфредсон триархикалық теорияның эмпирикалық негізсіздігін сынап тұр. Бұдан әрі, ол дәстүрлі интеллект сынақтары практикалық интеллектті өлшемейді деген пікірдің абсурд екенін айтады, себебі олар табыспен, әсіресе адамдар мансаптық әлеуетіне толық жете алатын орта жаста, және кәсіби беделмен одан да жоғары корреляцияны көрсетеді. Готфредсон Стернбергтың практикалық интеллект деп атағаны – танымның кең аспектісі емес, тек белгілі бір ортаға бейімделу үшін адамдар үйренетін нақты дағдылар жиынтығы (мақсатқа бағытталған білім). Шығармашылықтың кейбір аспектілері (мысалы, дивергенттік ойлау) аналитикалық интеллекттен бөлек екенін және атқару функциясының танымдық процесімен жақсы түсіндірілетінін көрсететін дәлелдер бар. Атап айтқанда, міндеттерді ауыстыру және араласуды басқару дивергенттік ойлауда маңызды рөл атқарады. Соңғы мета-талдау IQ мен шығармашылық арасындағы корреляцияның шағын екенін көрсетті.