Кіріспе

Маршалл Маклюанның 1964 жылғы "Медианы түсіну: Адамның кеңейтулері" кітабында автор зерттеудің негізгі нысаны мазмұн емес, бұқаралық ақпарат құралдары болуы керек екенін ұсынады. Оның пікірінше, медиа қоғамға мазмұнынан гөрі, өзінің ерекшеліктері арқылы әсер етеді. Бұл кітап медиа теориясының алғашқы зерттеулерінің бірі саналады. Маклюан мысал ретінде шамды келтіреді. Шам газет сияқты мақалаларына немесе теледидар сияқты бағдарламаларына ие мазмұнға ие емес, бірақ ол әлеуметтік әсер ететін құрал; яғни, шам адамдарға қараңғылықпен толып жатқан кеңістіктерді түнде жасауға мүмкіндік береді. Ол шамды мазмұны жоқ орта деп сипаттайды. Маклюан "шамның өзі-ақ ортаны құрайды" дейді. Одан әрі, мазмұнның қоғамға тиімді әсері шамалы екенін айтады, яғни теледидар балаларға арналған немесе зорлық-зомбылық көрсететін бағдарламаларды көрсетсе де маңызды емес. Ол барлық медианың көрерменді әртүрлі тәсілдермен қызықтыратын ерекшеліктері бар екенін атап өтеді; мысалы, кітаптағы бір абзацты қалауынша қайта оқуға болады, ал фильмнің кез келген бөлігін зерттеу үшін оны толығымен қайта қарау қажет. Кітап "медиа – хабар" деген мәшһүр сөз тіркесінің бастауында тұр. Бұл жаһандық құндылықтардың жергілікті мәдениеттерді ыдыратуының алғашқы белгісі болды. Кітап ғалымдарға, жазушыларға және әлеуметтік теорияшыларға зор ықпал етті. Кітапта әлеуметтік өзгерістердің радикалды талдауы, қоғамның қалай қалыптасқаны және коммуникациялық құралдарда қалай көрініс тапқаны талқыланды.

"Орталық ақпарат құралдары" ұғымы

Маклюан орта, медиа және технология сөздерін бір-біріне ауыстырып қолданады. Маклюэн үшін медиум – "өзіміздің кеңейтілген нұсқамыз" немесе, кеңірек айтқанда, "әр жаңа технология". Керісінше, газет, теледидар және радио сияқты түрлерден өзге, Маклюан медиа анықтамасына электр шамдарын, автомобильдерді, сөйлеуді және тілді де қосады: олардың барлығы, технология ретінде, біздің қарым-қатынасымызға араласады; олардың формалары немесе құрылымдары біздің айналамыздағы әлемді қабылдау және түсіну жолымызға әсер етеді. Маклюан дәстүрлі пікірлер медианы зерттеуде сәтсіздікке ұшырайды дейді, себебі олар мазмұнға назар аударады, бұл оларды медианың нағыз мағынасын анықтайтын психикалық және әлеуметтік әсерлерден гөрі соқыр етеді. Маклюан кез келген медиум "бар процестерді күшейтеді немесе үдетіп жібереді", адамдардың қарым-қатынасына, іс-әрекеттеріне және амалдарына "көлемнің, жылдамдықтың, пішіннің немесе үлгінің өзгеруін" енгізеді, нәтижесінде "психикалық және әлеуметтік салдарлар" туындайды. Осы қате тәсілді ұстанған "медиа сарапшыларының" мысалы ретінде Маклюан "генерал" Дэвид Сарноффтың (RCA басшысы) мәлімдемесін келтіріп, оны "қазіргі уақыттағы есінен жаңылысқандардың дауысы" деп атайды. Әр медиум "біздің қазіргі бейнемізге қосылады", біздің сезімдерімізге және денелерімізге "мүше кесілуі мен кеңею" әсерін тигізеді, оларды жаңа техникалық формада қалыптастырады. Өзімізді қайта жасау қаншалықты тартымды болса да, ол бізді шын мәнінде "нарциссистік гипнозға" түсіріп, медианың нағыз табиғатын көруге кедергі келтіреді. Мұндай бөлінудің тарихи мысалы – Алексис де Токвиль және типография. Ол өте сауатты болғандықтан осындай жағдайда болды.

"Жылы" және "салқын" медиа

«Медианы түсіну» кітабының бірінші бөлігінде Маклюан әр түрлі медиа құралын пайдалануды таңдаған адамның әртүрлі деңгейдегі қатысуын қамтиды дейді. Кейбір медиа, мысалы, фильмдер, «қызу» болып саналады, яғни олар бір ғана сезімді, осы жағдайда көруді, соншалықты күшейтеді ki, адам фильмдік бейненің егжей-тегжейін толықтыру үшін көп күш жұмсауына мұқтаж болмайды. Маклюан мұны «салқын» теледидармен салыстырды, ол көрерменнен мағынаны анықтау үшін көбірек күш-жігер талап етеді, сондай-ақ комикстермен, олардың минималды көрнекі бейнелеуі суретші бейнелеуге тырысқан егжей-тегжейлерді толықтыру үшін жоғары деңгейдегі күш-жігерді қажет етеді. Осылайша, Маклюан фильмді «қызу» деп сипаттайды, ол бір сезімді күшейтеді – «жоғары ажыратымдылық» – көрерменнің назарын аударуды талап етеді, ал комикс кітабын «салқын» және «төмен ажыратымдылық» деп атайды, оқырманнан құндылықты алу үшін әлдеқайда саналы қатысуды талап етеді. «Кез келген қызу медиа салқын медиаға қарағанда аз қатысуға мүмкіндік береді, дәріс семинарға қарағанда аз қатысуға мүмкіндік береді, ал кітап диалогқа қарағанда аз мүмкіндік береді». Қызу медиа көбінесе, бірақ әрқашан емес, едәуір ынталандырусыз толық қатысуды қамтамасыз етеді. Мысалы, баспа көрнекі кеңістікті иеленеді, көрнекі сезімдерді пайдаланады, бірақ оқырманды толыққанды бойға сіңіре алады. Қызу медиа аналитикалық дәлдікті, сандық талдауды және тізбектелген реттелуді қолдайды, өйткені олар көбінесе тізбектелген, сызықтық және логикалық болады. Олар бір сезімге (мысалы, көру немесе есту) басқаларынан басымдық береді. Осы себепті, қызу медиаға радио, сондай-ақ фильм, дәріс және фотосурет те жатады. Ал салқын медиа көбінесе, бірақ әрқашан емес, аз қатысуға және едәуір ынталандыруға мүмкіндік береді. Олар пайдаланушының белсенді қатысуын, абстрактілі үлгілерді қабылдауды және барлық бөліктерді бір мезгілде түсінуді қажет етеді. Сондықтан, Маклюан пікірінше, салқын медиаға теледидар, семинарлар және мультфильмдер кіреді. Маклюан «салқын медиа» терминінің джаз және халықтық музыкадан пайда болғанын айтады және осы контексте «ажыратылған» деген мағынаны білдіреді.

Теорияларды зерттеу

Маклюханның "орталық – хабар" теориясы мәдениет пен қоғамды байланыстырады. Қайта-қайта айтылатын тақырып – ауызша мәдениет пен баспа мәдениетінің арасындағы қарама-қайшылық. Говард Райнгольд Маклюханның "орталық – хабар" тұжырымын технологияның, әсіресе компьютердің бірігуіне қатысты түсіндіреді. "Ойға арналған құралдар" кітабында Райнгольд универсалды машина ұғымын ашады – компьютердің бастапқы түсінігі. Соңында компьютерлер ақпаратты емес, білімді пайдалана бастайды, яғни ойлайды. Егер болашақта компьютерлер (орталық) кеңінен таралса, онда Маклюханның хабары не болады?

Тарихи мысалдар

Маклюан пікірінше, француз және американ революциялары баспаның ықпалымен туындаған, ал Ұлыбританиядағы күшті ауызша мәдениет осындай әсерге жол бермеді.