Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жеке құқықты, демократияны және заң алдындағы теңдікті қолдайтын идеологияға үлес қосқандар.
Contributors to the ideology favoring individual rights, democracy and equality before the law
Классикалық және саяси либерализмге үлес қосқан жеке тұлғалар Ағарту дәуірінің философтарымен байланысты. Либерализм 18 ғасырдың соңында өзін-өзі басқаруға және аристократиядан алшақтауға ұмтылған қозғалыс ретінде пайда болды. Ол өзін-өзі анықтау, мемлекет пен дінге қарағанда жеке адам мен ұлттың басымдығы туралы идеяларды заң, саясат және экономиканың негізгі бірліктері ретінде қамтыды. Содан бері либерализм кеңейіп, американдық Рональд Дворкин, Ричард Рорти, Джон Роулз және Фрэнсис Фукуяма, сондай-ақ үнділік Амартия Сен және перуалық Эрнандо де Сото сияқты көптеген түрлі көзқарастарды қамтыды. Олардың кейбіреулері либерализмнен бойын бұрса, ал кейбіреулері либерализмге келуден бұрын басқа идеологияларды ұстанды. Либерализмнің мәніне қатысты көптеген әртүрлі пікірлер бар, және кейбір либералдар тізімдегі адамдардың бәрі де нағыз либералдар емес деп санайды. Бұл тізім толық емес, ашық пікір алмасуға арналған. Көбінесе бір елге тән идеяларды ұсынған теоретиктер сол елдің либерализм тарихында көрсетілуі керек. Әдетте, тек ойшылдар тізімделеді, ал саясаткерлер белсенді саяси қызметімен қатар либералдық теорияға маңызды үлес қосқан жағдайда ғана тізімге енгізіледі.
Individual contributors to classical liberalism and political liberalism are associated with philosophers of the Enlightenment. Liberalism as a specifically named ideology begins in the late 18th century as a movement towards self government and away from aristocracy. It included the ideas of self determination, the primacy of the individual and the nation as opposed to the state and religion as being the fundamental units of law, politics and economy. Since then liberalism broadened to include a wide range of approaches from Americans Ronald Dworkin, Richard Rorty, John Rawls and Francis Fukuyama as well as the Indian Amartya Sen and the Peruvian Hernando de Soto. Some of these people moved away from liberalism while others espoused other ideologies before turning to liberalism. There are many different views of what constitutes liberalism, and some liberals would feel that some of the people on this list were not true liberals. It is intended to be suggestive rather than exhaustive. Theorists whose ideas were mainly typical for one country should be listed in that country's section of liberalism worldwide. Generally only thinkers are listed whereas politicians are only listed when they also made substantial contributions to liberal theory beside their active political work.
Аристотель
Аристотель (Афина, б.з.д. 384–322 ж.) өзінің "Саясат" атты еңбегі үшін саяси теоретиктер арасында ең жоғары құрметке ие. Ол үкіметтің әртүрлі формалары мен адам табиғаты жөніндегі байқай білгендері арқылы либералдық теорияға құнды үлес қосты. Ол ең жақсы үкімет халқына белсенді және "бақытты" өмір сыйлайтынынан бастайды. Аристотель үкіметтің алты түрін қарастырады: монархия, аристократия және полития – «жақсы» үкімет формалары, ал тирания, олигархия және демократия – «жаман» формалар. Олардың әрқайсысын қарастыра келе, Аристотель монархияны азаматтарды ереуілдетуші, олигархияны пайдакүнілдік, тиранияны халық еркіне қарсы, демократияны тек кедейлерге қызмет ететін, ал аристократияны (қазіргі кезде меритократия деп аталады) идеалды, бірақ іс жүзінде мүмкін емес деп санайды. Аристотель соңында полития – демократия мен олигархияның үйлесімі, онда көпшілік дауыс бере алады, бірақ үкімшілерді байлар мен адал адамдардың арасынан таңдау керек – идеализм мен реализм арасындағы ең оңтайлы шешім деп қорытындылайды. Бұған қоса, Аристотель жеке меншікті нығайлы қолдады. Ол Платонның отбасы мен мүлікті ортақ пайдалануды көздейтін ұжымдық қоғам туралы пікіріне қарсы шықты: Аристотель өз ұлы немесе жерінің заңды түрде өзіне тиесілі болғанда, адам оны өсіруге көбірек күш жұмсайтынын, нәтижесінде қоғамның жағдайы жақсаратынын дәлелдейді. Ол өз заманының варвар тайпаларын мысалға келтіріп, онда мүлік ортақ болғандықтан, ең жалтақтары ең еңбекқорлары өсірген азық-түліктің көп бөлігін тартып алатын еді.
Aristotle (Athens, 384–322 BC) is revered among political theorists for his seminal work Politics. He made invaluable contributions to liberal theory through his observations on different forms of government and the nature of man. He begins with the idea that the best government provides an active and "happy" life for its people. Aristotle then considers six forms of government: Monarchy, Aristocracy, and Polity on one side as 'good' forms of government, and Tyranny, Oligarchy, and Democracy as 'bad' forms. Considering each in turn, Aristotle rejects Monarchy as infantilizing of citizens, Oligarchy as too profit motivated, Tyranny as against the will of the people, Democracy as serving only to the poor, and Aristocracy (known today as Meritocracy) as ideal but ultimately impossible. Aristotle finally concludes that a polity—a combination between democracy and oligarchy, where most can vote but must choose among the rich and virtuous for governors—is the best compromise between idealism and realism. In addition, Aristotle was a firm supporter of private property. He refuted Plato's argument for a collectivist society in which family and property are held in common: Aristotle makes the argument that when one's own son or land is rightfully one's own, one puts much more effort into cultivating that item, to the ultimate betterment of society. He references barbarian tribes of his time in which property was held in common, and the laziest of the bunch would always take away large amounts of food grown by the most diligent.
Цицерон
Оның стоигі Катон Цицеронның кітаптарында грек стоицизмін жақтады. Бұл Аристотельдің этикасының дамуы және одан да әрі барып, барлық адамдардың тең құқығын жақтады. 90-шы жылдары Беккер (1998) жүргізген зерттеуде бұл ғылыми тұрғыдан дұрыс екені анықталды. Ол Джон Локкқа да зор ықпал етті.
His Stoic, Cato, advocated for Greek Stoicism in Cicero's books. It's a development of Aristotle's ethics and goes further, advocating equal rights for all people. It was found to be scientifically true on inspection in the '90s, by Becker (1998). He was also a major influence to John Locke.
Мұсылманның алтын дәуірінің либералды ойшылдары
Исламның алтын ғасыры (8-ден 14-ға дейінгі ғасырлар) ислам әлеміндегі зиялылықтың гүлдену кезеңі болды. Осы дәуірдегі көптеген ғалымдар мен ойшылдар ақыл-ойды, әділдікті және жеке құқықтарды бағалайтын, кейбір либералдық принциптермен үйлесетін ойларды дамытуға үлес қосты.
The Islamic Golden Age (8th to 14th century) was marked by a flourishing of intellectual activity in the Islamic world. Several scholars and thinkers from this era contributed to ideas that align with certain liberal principles, emphasizing reason, justice, and individual rights.
Әл-Фараби (872950)
Әл-Фараби, "Екінші ұстаз" деп танылған, грек философиясын ислам әлеміне таратуда маңызды рөл атқарған философ болды. Оның "Ерлік қала" сияқты еңбектеріндегі саяси философиясы үкіметте әділдік пен жалпыға ортақ игіліктің маңыздылығын баса көрсетіп, мұсылман және еуропалық ой-санаға әсер етті.
Al Farabi, known as "the Second Teacher," was a philosopher influential in transmitting Greek philosophy to the Islamic world. His political philosophy, seen in works like The Virtuous City, stressed the importance of justice and the common good in governance, influencing both Muslim and European thought.
Аверро (11261198)
Ибн Рушд, испандық араб философы, ақыл мен философияның ислам дінімен сәйкестігін қолдады. Оның Аристотельге жасаған түсіндірмелері мен жеке еңбектері ақыл мен уахидың бөлінуіне үлкен үлес қосты, бұл ислам және батыс ой-санатына терең ықпал етті.
Ibn Rushd, a Spanish Arab philosopher, advocated for the compatibility of reason and philosophy with Islamic faith. His commentaries on Aristotle and independent works promoted the separation of reason and revelation, profoundly influencing both Islamic and Western thought.
Авиценна (9801037)
Ибн Сина, медицина және метафизика саласына зор үлес қосып, көп салалы ғалым ретінде танымал болған, саяси философияны зерттеді. *Емдеу кітабында* ол жақсы ұйымдастырылған мемлекеттің қажеттігін талқылап, ақыл-ойы мен даналығымен басшылыққа алатын философ-патшаның маңызды рөлін көрсетті.
Ibn Sina, a polymath known for contributions to medicine and metaphysics, delved into political philosophy. In *The Book of Healing*, he discussed the need for a well ordered state, emphasizing the role of a philosopher king guided by reason and wisdom.
Ибн Тұфайл (1105 1185 ж.)
Ибн Туфайл, философ және дәрігер, «Хайй ибн Яқдан» еңбегінде жеке тұлғалық және ақыл-ойының мүмкіндіктерін зерттеді. Роман оқшау өскен адамның тағдырын баяндайды, білімді жеке іздеу тақырыбына ерекше мән береді.
Ibn Tufail, a philosopher and physician, explored individualism and reason in Hayy ibn Yaqdhan. The novel discussed a person raised in isolation, emphasizing themes of individual pursuit of knowledge.
Эммануэль Сиес
Эммануэль Жозеф Сиес (Франция, 1748–1836) Француз төңкерісінің бастапқы жылдарында маңызды рөл атқарды, Адам және азамат құқықтарының Декларациясын жазды, ұлттық егемендік, халықтық егемендік және оның «Үшінші қабат дегеніміз не?» атты памфлетінде көтерілген өкілдік туралы теорияны дамытты.
Emmanuel Joseph Sieyès '(France, 1748–1836) played an important role in the opening years of the French Revolution, drafting the Declaration of the Rights of Man and of the Citizen, expanding on the theory of national sovereignty, popular sovereignty, and representation implied in his pamphlet What is the Third Estate?.
Чарльз Джеймс Фокс
Чарльз Джеймс Фокс (Ұлыбритания, 1749–1806) – виг саясаткері және парламент мүшесі, өзінің мансабының көп бөлігін оппозицияда өткізді. Ол кез келген түрдегі зұлымдыққа немесе оның қаупіне қарсы болды. Осы себепті ол Джордж III патшаның қатал сыншысы болды, оны өзі билікке талпынған зұлымдық деп санады. Ол құлдыққа қарсы күрескен және американдық патриоттарды, сондай-ақ француз революциясын қолдады. Ол Питттің соғыс уақытындағы заңдарына қарсы шығып, діни азшылықтар мен саяси радикалдардың бостандығын қорғады. 1806 жылдың қаңтар айында Питт қайтыс болғаннан кейін Фокс Уильям Гренвиллдің «Барлық таланттар министрлігінде» қысқа мерзімге Сыртқы істер министрі қызметін атқарды. «Құрметті Чарльз Джеймс Фокстың» Төменгі палатадағы сөздері.
Charles James Fox (United Kingdom, 1749–1806) a Whig politician and member of parliament who spent most of his career in opposition. He opposed tyranny of any sort or the threat of it. For this reason he was a staunch critic of King George III whom he regarded as an aspiring tyrant. He was an abolitionist and supporter of American Patriots and of the French Revolution. He attacked Pitt's wartime legislation and defended the liberty of religious minorities and political radicals. After Pitt's death in January 1806, Fox served briefly as Foreign Secretary in the 'Ministry of All the Talents' of William Grenville. The Speeches of the Right Honourable Charles James Fox in the House of Commons.
Станислав Стасиц
Станислав Стажиц (Польша-Литва, 1755–1826) – католик діни қызметкері, философ, геолог, жазушы, ақын, аудармашы және мемлекет қайраткері. Физиократ, монист, панславист (1815 жылдан бастап) және еркін нарық жақтасы, ол Польшада көптеген реформаларды қолдады. Ол әсіресе "Ұлы (төрт жылдық) Сейм" (1788–92) кезіндегі саяси жазбаларымен және 1791 жылғы 3 мамыр Конституциясын қолдауымен ерекше есте қалды.
Stanisław Staszic (Poland Lithuania, 1755–1826) was a Catholic priest, philosopher, geologist, writer, poet, translator and statesman. A physiocrat, monist, pan Slavist (after 1815) and an advocate of laissez faire, he supported many reforms in Poland. He is particularly remembered for his political writings during the "Great (Four Year) Sejm" (1788–92) and for his support of the Constitution of 3 May 1791.
Жохан Рудольф Торбекке
Голландиялық мемлекет қайраткері Йохан Рудольф Торбекке (Нидерланды, 1798–1872) – 19 ғасырдағы голландиялық либерализмнің бас теоретиктерінің бірі. Ол абсолюттік монархияға қарасты конституциялық монархияны, демократиялық балама ретінде ұсынды. 1848 жылғы конституцияның негізгі бөлігі оның еңбегі еді. Оның 1844 жылы жарық көрген «Over het hedendaagsche staatsburgerschap» (Қазіргі заманғы азаматтық туралы) атты мақаласы «либералдық» деп аталатын негізгі теориялық жұмысы болды. 1849 жылы ол премьер-министр болып тағайындалды, осылайша голландия саясатында көптеген маңызды реформалар басталды.
The Dutch statesman Johan Rudolf Thorbecke (Netherlands, 1798–1872) was the main theorist of Dutch liberalism in the nineteenth century, outlining a more democratic alternative to the absolute monarchy, the constitutional monarchy. The constitution of 1848 was mainly his work. His main theoretical article specifically labeled as 'liberal' was 'Over het hedendaagsche staatsburgerschap' (On Modern Citizenship) from 1844. He became prime minister in 1849, thus starting numerous fundamental reforms in Dutch politics.
Торштейн Веблен
Торштейн Веблен (1857-1926) "Бос уақыт класының теориясы" атты еңбегінің авторы ретінде ең жақсы танылады. Веблен корпоративтік шоғырландырудан және "қатал бәсекелестік"тен тыс экономиканың рационалды негізін іздеген американдық либерализмнің бір буынына зор ықпал етті. Вебленнің басты аргументі – жеке адамдардың білімді азаматтарға айналуы үшін жеткілікті экономикалық емес уақыт қажеттігі болды. Ол өзі үшін ғана материалдық тұтынуға, сондай-ақ пайдалылықтың көзге көрсетуге арналған тұтынуға тең екендігі туралы идеяға қатысты сынады.
Thorstein Veblen (1857–1926) is best known as the author of Theory of the Leisure Class. Veblen was influential to a generation of American liberalism searching for a rational basis for the economy beyond corporate consolidation and "cut throat competition". Veblen's central argument was that individuals require sufficient non economic time to become educated citizens. He caustically attacked pure material consumption for its own sake, and the idea that utility equalled conspicuous consumption.
Сальвадор де Мадарияга
Сальвадор де Мадарияга (Испания, 1886–1978). 1947 жылғы Оксфорд манифестінің бас авторларының бірі.
Salvador de Madariaga (Spain, 1886–1978). One of the principal authors of the Oxford Manifesto in 1947.
Дональд Баркли Молтено
Дональд Баркли Молтено (Оңтүстік Африка, 1908–1972), «Дилизинтаба» («Тауларды қиратушы») деген есіммен танымал конституциялық заңгер және парламентарий болған, бірақ ең бастысы – ғалым. Оның конституциялық құқық жөніндегі еңбектері азаматтық құқықтарға және Апартеидтің бөлісшіл саясатына қарсы күреске арналған.
Donald Barkly Molteno (South Africa, 1908–1972), known as Dilizintaba ("He who removes mountains"), was a constitutional lawyer and a parliamentarian but above all, an academic. His work on constitutional law centered on civil rights and his fierce opposition to the segregationalist policies of Apartheid.
Карл-Герман Флах
Журналист Карл Герман Флах (Германия, 1929–1973) өзінің "Noch eine Chance für die Liberalen" кітабында "Еркін демократиялық партияның" (Германия) жаңа әлеуметтік-либералдық принциптерінің маңызды теоретиктерінің бірі болды. Ол либерализмді консерватизмге нақты қарсы қойып, социал-демократтармен үкіметтік коалиция құруға мүмкіндік жасады.
The journalist Karl Hermann Flach (Germany, 1929–1973) was in his book Noch eine Chance für die Liberalen one of the main theorist of the new social liberal principles of the Free Democratic Party (Germany). He places liberalism clearly as the opposite of conservatism and opened the road for a government coalition with the social democrats.
Брайан Маги
Британдық саясаткер Брайан Маги саяси философия саласында бірнеше кітап жазды. Ол Лейбористік партияның, содан кейін Социал-демократтардың мүшесі болғанымен, өзін либерал санағанын өмірбаянында айтқан. Ол "Жаңа радикализм" кітабын Лейбористік партияны Карл Попперді де қамтитын радикалды либерализм дәстүріне өткізуге жасаған тытыс ретінде қарастырды. Соңынан ол Шығыс Еуропадағы коммунизмді өткір сынға алған "Демократиялық революция" атты еңбегін жариялады.
The British politician Bryan Magee wrote some books of political philosophy. Although he was a member of the Labour Party and then the Social Democrats, he wrote in his autobiography that he considered himself a liberal. He saw his book The New Radicalism as an attempt to convert the Labour Party to a tradition of radical liberalism, in which he included Karl Popper. He later followed this with The Democratic Revolution, which was very critical of Communism in Eastern Europe.
Ричард Рорти
Ричард Рорти (АҚШ, 1931-2007) – либерализмнің маңызды заманауи философтарының бірі. Оның негізгі пікірлерінің арасында либерализмді басқаларға қатыгездік көрсетпеуге тырысу деп анықтау керектігі; либералдардың қатыгездік жасамаудың жақсылық екендігіне сенуінің метафизикалық негізі жоқ екенін тарихи "ирония" ретінде қабылдауы қажеттігі; әдебиет адамдар арасындағы ынтымақтастықты (демек, қатыгездіктің жоқтығын) дамытуға қажетті эмпатияны қалыптастыруда маңызды рөл атқарады; жеке философиялық ойлар мен қоғамдық саяси әңгімелер – бөлек амалдар және олар солай болуы керек.
Richard Rorty (United States, 1931–2007) was one of the leading contemporary philosophers of liberalism. His fundamental claims, among others, are that liberalism is best defined as the attempt to avoid cruelty to others; that liberals need to accept the historical 'irony' that there is no metaphysical justification for their belief that not being cruel is a virtue; that literature plays a crucial role in developing the empathy necessary to promote solidarity (and therefore lack of cruelty) between humans; and that private philosophising and public political discourse are separate practices and should remain so.
Уилл Кымличка
Уилл Кимличка (Канада, 1962–) өзінің философиясында этникалық немесе азшылық ұлтшылдығының түрлері жеке адамның бостандығы, әлеуметтік теңдік және саяси демократияның либералды демократиялық принциптерімен үйлесімді ме екенін анықтауға тырысады. "Көпмәдени азаматтық: Азшылық құқықтарының либералдық теориясы" атты кітабында ол азшылық мәдениеттерінің белгілі бір "топтық айырмашылық құқықтары" осы либералды демократиялық принциптермен сәйкес болуы мүмкін деп мәлімдейді.
Will Kymlicka (Canada, 1962– ) tries in his philosophy to determine if forms of ethnic or minority nationalism are compatible with liberal democratic principles of individual freedom, social equality and political democracy. In his book Multicultural Citizenship. A Liberal Theory of Minority Rights he argues that certain "group differentiated rights" of minority cultures can be consistent with these liberal democratic principles.