Кіріспе
Неміс теологы және философы (шамамен 1320 – 1390)
Альберт Саксониялық (лат. Albertus de Saxonia; шамамен 1320 – 8 шілде 1390) – логика мен физика саласына қосқан үлесімен танымал неміс философы және математигі. Ол 1366 жылдан өліміне дейін Халберштадт епископы болды.
Өмір
Альберт кішкентай ауылдың шаруасының ұлы ретінде Хельмштедт маңындағы Рикенсдорф қаласында дүниеге келді. Бірақ оның қабілетіне байланысты, ол Прага және Париж университеттерінде оқуға жіберілді. Парижде ол өнер магистрі (профессор) атанды және 1351 жылдан 1362 жылға дейін осы қызметті атқарды. Ол сондай-ақ Сорбонна колледжінде теологияны оқыды, бірақ диплом алмады. 1353 жылы ол Париж университетінің ректоры болды. 1362 жылдан кейін Альберт Вена университетін құру үшін келіссөздер жүргізу мақсатымен Австрия герцогы Рудольф IV-тің елшісі ретінде Авиньондағы папа Урбан V сарайына барды. Келіссөздер сәтті аяқталды және Альберт 1365 жылы осы университеттің алғашқы ректоры болды. 1366 жылы Альберт Халберштадт епископы болып сайланды (Альберт III ретінде танылды), ал Халберштадт – оның туған епархиясы еді. Халберштадт епископы ретінде ол Брансвик-Люнебург герцогы Магнус Галькелімен Хильдесхайм епископы Герхард Бергке қарсы одақтасты және 1367 жылы Динклер шайқасында Герхардтың қолына түсті. Ол 1390 жылы Халберштадтта қайтыс болды.
Философия
Альберт Жан Бурданның шәкірті болды және физика мен логика бойынша Бурданның ілімі оған зор әсер етті. Табиғи философ ретінде ол Париждің табиғи философиясын Италия мен Орталық Еуропаға таратуға үлес қосты. Буриданға ұқсас, Альберт тілдің сын талдауын эпистемологиялық прагматизммен біріктірді. Альберт, ұстазы сияқты, мүлдем мүмкін емес немесе қайшылықты жағдайларды, және табиғаттың қалыпты ағынында мүмкін емес нәрселерді ажыратады, сондай-ақ Құдайдың шексіз күшімен мүмкін болатын, бірақ табиғи жағдайда болмайтын жағдайларда гипотезаларды қарастырады. Альберт физикалық терминді табиғаттан тыс, таза қиялға тән мүмкіндіктерге дейін кеңейтуден бас тартты. Кейіннен Париждегі жақын замандастары, атап айтқанда Буридан мен Марсилий Ингенмен бірге, номинализмнің негізгі жақтаушыларының бірі ретінде танылды, олардың еңбектері көбінесе бір-бірінен ажырату қиын болды. Альберттің еңбектерінің кең таралуы оны кейбір аймақтарда Буридан мен Николь Оресме сияқты маңызды замандастарынан гөрі жақсы танымал етті. Альберттің логикадағы еңбегі Уильям Окхэмнің күшті әсерін көрсетті, оның логика ветусына (яғни Порфирийге, Аристотельдің Categoriae және De interpretatione) жасаған түсініктемелері Альберттің Quaestiones деп аталатын бірқатар еңбектерінің тақырыбы болды. Саксониялық Альберттің логика мен метафизикаға қатысты ілімдері өте ықпалды болды. Импульс теориясы Иоанн Филопонның екі кезеңді теориясына үшінші кезеңді қосты. Бастапқы кезең: қозғалыс басым импульс бағытында түзу сызықта болады, ал гравитацияның әсері шамалы. Аралық кезең: жол ауа кедергісі снарядты баяулатып, гравитация күшіне қайта оралғанда үлкен шеңбердің бөлігі ретінде түзу сызықтан төмен қарай бұрыла бастайды. Соңғы кезең: барлық импульс жұмсалған кезде гравитация ғана снарядты тік төмен тартады. Бұл теория қазіргі инерция теориясының алдағысы болды. Буридан логикадағы басты тұлға болып қала бергенімен, Альберттің Perutilis logica (шамамен 1360 ж.) өзінің жүйелілігімен және Окхамдық позицияның маңызды аспектілерін қабылдап, дамытуымен танымал мәтін ретінде қызмет етуге тиіс болды. Альберт Окхэмнің белгі табиғаты туралы түсінігін қабылдады. Альберт мәннің жеке нәрсеге белгінің сілтемелік қатынасына негізделгеніне және сөйлеу белгісінің мәні тұжырымдамалық белгіге байланысты екеніне сенді. Альберт Окхэмді универсалдар туралы түсінігі мен болжау теориясында ұстанды. Атап айтқанда, Альберт Окхэмнің қарапайым болжам туралы түсінігін сақтады, ол қосымша ақыл-ой нәрсені білдіргенде, терминнің тікелей байланысты тұжырымдамаға тікелей сілтеме ретінде түсініледі. Альберт Окхэмнің санаттар теориясын ұстанды және Буриданнан айырмашылығы, санды шындықтың өзіндік ерекшелігі ретінде қарастырудан бас тартты, керісінше оны зат пен сапаның орналасуына дейін қысқартты. Альберт мағынаны бір нәрсеге қатысты сілтеме арқылы орнатты, сөйлеудің ұғымдық белгілерге деген қатынасын бағыныштылық қатынасы ретінде анықтады. Альберттің туыстық қатынасты қарастыруы өте ерекше болды. Окхам сияқты ол қатынастарды абсолютті тұлғалардан ерекшеленетін нәрселер ретінде түсіндіруден бас тартса да, оларды абсолютті тұлғаларды салыстырып, бір-біріне қатыстыратын жан әрекетіне жатқызды. Сондықтан ол Окхэмнің кейбір ұғымдарын, тіпті оларды бірдей түсінбесе де, ақылға қонымды деп мойындады. Альберттің "Софизма" (шамамен 1359 ж.) жинағы сандықтар мен кейбір алғы сөздер сияқты синкатегорематикалық терминдердің болуынан түсіндірілу қиындықтарын туғызатын әртүрлі сөйлемдерді қарастырды, ортағасырлық логиктер бойынша, олардың дұрыс және нақты мәні жоқ, керісінше олар кездесетін сөйлемдердегі басқа терминдердің мәнін өзгертеді. Софизмасында ол Уильям Хейтсберидің ізбасары болды. Эпистемиялық етістіктерді немесе шексізді талдау кезінде Альберт ұйғарымның өз мәні бар екенін мойындады, бұл оның терминдерінің мәні емес: синкатегорематикалық термин сияқты ұйғарым "бұйымның режімін" білдіреді. Альберт шындықты анықтау және "шешілмейтіндер" немесе өзін-өзі көрсету парадокстарымен жұмыс істеуде ұйғарымның ерекше мәнін пайдаланды. Бұл еңбегінде ол әрбір ұйғарымның өзінің формасы арқылы оның шындық екенін білдіретінін көрсетеді, шешілмейтін ұйғарым жалған болып шығады, өйткені ол бірден оның шындық екенін де, жалған екенін де білдіреді. Альберт сондай-ақ семантикалық проблемалар мен логиканың мәртебесін қамтитын жиырма бес Quaestiones...
Intermediate stage. Path begins to deviate downwards from straight line as part of a great circle as air resistance slows projectile and gravity recovers. Last stage. Gravity alone draws projectile downwards vertically as all impetus is spent. This theory was a precursor to the modern theory of inertia. Although Buridan remained the predominant figure in logic, Albert's Perutilis logica (c. 1360) was destined to serve as a popular text because of its systematic nature and also because it takes up and develops essential aspects of the Ockhamist position. Albert accepted Ockham's conception of the nature of a sign. Albert believed that signification rests on a referential relation of the sign to the individual thing, and that the spoken sign depends for its signification on the conceptual sign. Albert followed Ockham in his conception of universals and in his theory of supposition. Specifically, Albert preserved Ockham's notion of simple supposition, understood as the direct reference of a term to the concept on which it depends when it signifies an extra mental thing. Albert followed Ockham in his theory of categories and contrary to Buridan, refused to treat quantity as a feature of reality in its own right, but rather reduced it to a disposition of substance and quality. Albert established signification through a referential relation to a singular thing defining the relation of the spoken to conceptual signs as a relation of subordination. Albert's treatment of relation was highly original. Although, like Ockham, he refused to construe relations as things distinct from absolute entities, he clearly ascribed them to an act of the soul by which absolute entities are compared and placed in relation to each other. He therefore completely rejected certain propositions Ockham had admitted reasonable, even if he did not construe them in the same way. Albert's voluminous collection of Sophismata (c. 1359) examined various sentences that raise difficulties of interpretation due to the presence of syncategorematic terms such as quantifiers and certain prepositions, which, according to medieval logicians, do not have a proper and determinate signification but rather modify the signification of the other terms in the propositions in which they occur. In his Sophismata, he followed William Heytesbury. In his analysis of epistemic verbs or of infinity, Albert admitted that a proposition has its own signification, which is not that of its terms: just like a syncategorematic term, a proposition signifies a "mode of a thing". Albert made use of the idea of the distinguishable signification of the proposition in defining truth and in dealing with “insolubles” or paradoxes of self reference. In this work he shows that since every proposition, by its very form, signifies that it is true, an insoluble proposition will turn out to be false because it will signify at once both that it is true and that it is false. Albert also authored commentaries on Ars Vetus, a set of twenty five Quaestiones logicales (c. 1356) that involved semantical problems and the status of logic, and Quaestiones on the Posterior Analytics. Albert explored in a series of disputed questions the status of logic and semantics, as well as the theory of reference and truth. Albert was influenced by English logicians and was influential in the diffusion of terminist logic in central Europe. Albert is considered a major contributor in his theory of consequences, found in his Perutilis Logica. Albert took a major step forward in the medieval theory of logical deduction. But it was his commentary on Aristotle's Physics that was especially widely read. Many manuscripts of it can be found in France and Italy, in Erfurt and Prague. Albert's Physics basically guaranteed the transmission of the Parisian tradition to Italy, where it was authoritative along with the works of Heytesbury and John Dumbleton. His commentary on Aristotle's De caelo was also influential, eventually eclipsing Buridan's commentary on this text. Blasius of Parma read it in Bologna between 1379 and 1382. A little later, it enjoyed a wide audience at Vienna. His Treatise on Proportions was often quoted in Italy where, in addition to the texts of Thomas Bradwardine and Oresme, it influenced the application of the theory of proportions to motion. Albert's commentaries on the Nicomachean Ethics and the Economics also survive (both unedited), as well as several short mathematical texts, most notably Tractatus proportionum (c. 1353). Although Albert studied theology in Paris, no theological writing survived. Albert played an essential role in the diffusion throughout Italy and central Europe of Parisian ideas which bore the mark of Buridan's teachings, but which were also clearly shaped by Albert's own grasp of English innovations. At the same time, Albert was not merely a compiler of the work of others. He knew how to construct proofs of undeniable originality on many topics in logic and physics.
Қазіргі заманғы басылымдар мен ағылшын тіліндегі аудармалар
Tractatus proportionum: Альберт фон Саксеннің Tractatus proportionum, Австрия ғылым академиясы, математика және табиғаттану класы, Денксхрифтен 116(2):44–72. Спрингер, Вена, 1971 жыл. Perutilis logica, латын мәтіні және испан тіліне аударған А. Муньос Гарсия, Мексика Ұлттық автономиялық университеті, 1988 жыл. Quaestiones in Artem Veterem, латын мәтіні және испан тіліне аударған А. Муньос Гарсия, Маракайбо, Universidad del Zulia, 1988 жыл. De proprietates terminorum (Perutilis logica екінші трактаты), құрастырған C. Kann, Die Eigenschaften der Termini, Brill, Лейден, 1993 жыл. Quaestiones super libros Physicorum, құрастырған Б. Патар, Аристотельдің «Физика» кітабына қатысты түсіндірмелер мен сұрақтар, Альберт фон Саксонияға жатқызылған, Лувен, Питерс, 1999 жыл (3 томдық). Quaestiones circa Logicam: Логика бойынша жиырма бес даулы сұрақ, аударған Майкл Дж. Фицджеральд, Даллас ортағасырлық мәтіндері мен аудармалары 9, Лувен және Париж: Питерс, 2010 жыл.