Кіріспе
Тартылатын жүк көлігі
Трейлер – қозғалтқышы жоқ, басқа көлікпен сүйретілетін көлік. Ол көбінесе тауарлар мен материалдарды тасымалдау үшін қолданылады. Кейде демалысқа арналған көліктер, саяхат трейлерлері немесе адамдар тұрып, демала алатын қарапайым жабдықтары бар жылжымалы үйлер де трейлер деп аталады. Бұрын мұндай көліктердің көптеген түрлері сүйретілетін трейлерлер болатын.
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарында бұл термин кейде саяхат тіркемесі және жылжымалы үйлермен, тіркемелердің түрлерімен және адамдар тұруға арналған құрастырылған үйлермен бірдей мағынада қолданылады. Олардың пайда болуы атпен жегілетін шаналарға ұқсас әдіспен салынған жүк көлік тіркемелерінен бастау алады. Тіркемелер тұрағы – жылжымалы үйлер орналасқан аумақ. Америка Құрама Штаттарында бір осьті шассиден бастап, 6 осьті, 4 метр биіктігі, 16 метр ұзындығы бар жартылай тіркемелер жиі кездеседі. Ең соңғысы, трактормен тіркеме немесе "18 дөңгелекті" көліктің бөлігі ретінде сүйретілгенде, Солтүстік Америкада құрлықпен жүретін жүк айналымының үлкен бөлігін тасымалдайды.
Түрлері
Кейбір тіркемелер жеке (немесе шағын бизнес) қолдану үшін жасалған, кез келген қуатты көлік құралына қосыла береді, бірақ кейбір тіркемелер жүк тасымалдауға арналған, жартылай тіркемелі жүк көліктері деп аталатын үлкен жүк көліктерінің бөлігі болып табылады. Жабық ойыншық тіркемелері мен мотоцикл тіркемелерін әдетте қолжетімді пикап немесе фургонмен сүйреуге болады, оларға әдеттегі жүргізуші куәлігінен басқа арнайы рұқсат қажет болмайды. Ашық мотоцикл тіркемелері, велосипед тіркемелері сияқты арнайы тіркемелер кішкентай, шағын автомобильдерге қолжетімді, сондай-ақ қарапайым тіркемелер де сүйрегіш құрылғысымен және бір осьте жүреді. Басқа тіркемелер, мысалы, көмекші тіркемелер мен саяхат тіркемелері немесе кемперлер бір және бірнеше осьті түрлерде келеді, бұл сүйрегіш көліктің әртүрлі өлшемдеріне мүмкіндік береді. Сонымен қатар, жоғары мамандандырылған тіркемелер де бар, мысалы, генераторлық тіркемелер, итергіш тіркемелер және басқа да түрлері, олар сүйрейтін көлікті қуаттандыру үшін де қолданылады. Басқалары карнавал сатушылары қолданатын толық ас үйлер мен басқа да арнайы жабдықтарды орнату үшін жасалған. Сондай-ақ қайықтарды тасымалдауға арналған тіркемелер де бар.
Пайдалылығы
Коммуналдық тіркеме – жеңіл көлікпен сүйреуге және бірнеше тоннаға дейінгі жеңіл, ықшам жүктерді тасымалдауға арналған көп мақсатты тіркеме. Ол әдетте жүкті ұстап тұру үшін қысқа металл қабырғаларға (қатаң немесе бүгілетін) ие, сондай-ақ тор қабырғалары мен артқы бүгілетін қақпа немесе пандустар болуы мүмкін. Коммуналдық тіркемелердің шатыры болмайды. Коммуналдық тіркемелер бір, екі немесе үш осьтен тұратын бір ось жиынтығына ие. Егер оның қабырғалары болмаса, онда оны көбінесе ашық немесе жалпақ палубалы тіркеме деп атайды. Егер оның қабырғаларының орнына рельстер болса және арт жағында пандустар болса, онда оны ашық автомобиль тасымалдағыш, автокөлік тасымалдағыш немесе құрылыс техникасын тасымалдауға арналған тіркеме деп атайды, себебі олар көлік құралдарын және жылдам жылжымалы құрылыс техникасын тасымалдауға арналған. Егер оның толығымен қатаң қабырғалары және артқы есігі бар шатыры болса, ауа райынан қорғалған жабық бөлім құрылса, онда оны жиһаз тіркемесі, жүк тіркемесі, қорапшалы тіркеме немесе жабық тіркеме деп атайды.
Велосипед
Велосипедтік тіркеме – жүкті велосипедпен тасымалдауға арналған, тіркеу құрылғысы бар, қозғалтқышсыз дөңгелекті шасси.
Құрылыс
Дәретханалар әдетте бөлек қарастырылады. Құрылыс тіркемелері (трейлерлер) – құрылыс жобалары кезінде уақытша кеңселер, тамақтану орындары және құрылыс материалдарын сақтау үшін қолданылатын жылжымалы құрылымдар. Тіркемелер байланыс үшін радиоаппаратурасымен жабдықталған.
Саяхат
Көптеген кемпингтік жандар жеңіл, аэродинамикалық тіркемелерді пайдаланады, оларды BMW Air Camper сияқты шағын автомобильмен сүйреуге болады. Олар сүйреп жүретін көлікке қарағанда төмендеу етіп жасалған, бұл ауа кедергісін азайтады. Басқалары орташа өлшемді пикаптармен тарта алатын екі осьті тіркемелерден бастап, арнайы рұқсатсыз жүргізушілерге ел заңдарында рұқсат етілген ең ұзын тіркемелерге дейін болады. Ірі кемпингтік тіркемелер көбінесе толық интеграцияланған тұрақты көліктер болып табылады, олар өздерімен кішкентай көліктерді алып жүру үшін бір осьті док-тіркемелерді сүйреуге жиі қолданылады.
Жартылай
Жартылай тіркеме – алдыңғы доңғалағы жоқ тіркеме. Оның салмағының көп бөлігі жол тракторына немесе "доли" деп аталатын алынып тасталатын алдыңғы ось жиынтығына тіреледі. Жартылай тіркемелер әдетте "тұрақтайтын механизм" деп аталатын тіреулермен жабдықталады, оларды тіркеме ажыратылған кезде қолдау үшін төмендетуге болады. АҚШ-та бір тіркеменің ұзындығы тас жолдарда 57 футтан (17 м) аспауы керек (арнайы рұқсат болмаса), бірақ екі кішкентай тіркемені 63 футқа (19 м) дейін біріктіруге болады. Жартылай тіркемелердің дизайны әртүрлі: ашық үстінен астық таситын тіркемелерден бастап, "Таутлайнерлерге" дейін, ал қалыпты көрінетін, бірақ суытылатын 13 фут (4 м) х 53 фут (16 м) жабық тіркемелерге ("риферлерге") дейін. Көптеген жартылай тіркемелер жартылай тіркемелі жүк көліктерінің құрамына кіреді. Басқа типтеріне құрғақ фургон, платформа және шасси жатады. Көптеген коммерциялық ұйымдар өздеріне тиесілі тіркемелерді сатып алудың орнына, жартылай тіркемелік жабдықты жалға алуға немесе лизингке алуға дайындықтандырады, бұл капиталды босатуға және тіркеме бойынша қарызды баланста көрсетуден сақтауға мүмкіндік береді.
Толық
Толық тіркеме – АҚШ және Жаңа Зеландияда алдыңғы және артқы осьтермен тіреліп, сүйрегішпен тартылатын жүк тіркемесін атау үшін қолданылатын термин. Еуропада бұл A-тәрізді сүйрегіш тіркеме деп, ал Австралияда – "ит" тіркеме деп белгілі. Коммерциялық жүк тіркемелері жұмыс істейтін елдің талаптарына сәйкес ұзындығы мен ені бойынша белгіленген өлшемдерде жасалады. Америкада бұл кең және ұзын. Жаңа Зеландияда максималды ені – , ал максималды ұзындығы – , бұл 22 паллеттің сыйымдылығын қамтамасыз етеді. AIS 053 стандартына сәйкес, толық тіркеме – кемінде екі осьті, тіркемеге қатысты тік қозғала алатын және алдыңғы осьтердің бағытын басқаратын, бірақ сүйретін көлікке елеулі статикалық жүктеме бермейтін сүйрейтін құрылғысы бар сүйретілетін көлік. Толық тіркемелердің кең таралған түрлері – тегіс платформалы, жабық корпуспен, шторлы немесе ванна тәрізді құйғыш тіркемелер, соқпағында екі және артқы жағында үш оське дейін конфигурацияланған. Бұл стильдегі тіркемелер шаруашылық тракторларымен де жиі қолданылады.
Жақын біріктірілген
Жақын тіркемеге алдыңғы жағынан созылып, трактордың ілмегіне ілінетін қатты буксирлік табан орнатылады. Ол тартқыш сияқты бұрылмайды.
Мотоцикл
Мотоцикл тіркемесі – автомобиль немесе жүк көлігі артынан мотоциклдерді тасуға арналған тіркеме. Мұндай тіркемелер ашық немесе жабық болуы мүмкін, ал олардың көлемі бірнеше мотоциклді немесе тек бір мотоциклді тасымалдауға қабілетті тіркемелерден басталады. Олар мотоциклдерді тасымалдауға арнайы жасалған, пандус және бекіткіштермен жабдықталған немесе бір немесе бірнеше мотоциклдерді тасу үшін тұрақты немесе уақытша бейімделген универсалды тіркеме болуы мүмкін. Мотоцикл тіркемелерінің тағы бір түрі – мотоциклмен жүк тасымалдауға арналған дөңгелекті шасси, сонымен қатар тіркеме құрылғысымен жабдықталған. Мотоцикл тіркемелері көбінесе тар болып жасалады және олардың тартуға арналған мотоциклінің сыртқы түріне ұқсас стильде болады. Екі дөңгелекті және бір дөңгелекті нұсқалары бар. Unigo немесе Pav 40/41 сияқты бір дөңгелекті тіркемелер мотоциклдің қалыпты икемділігін сақтау үшін жасалған, әдетте универсалды буынды қолданады, ол тіркеменің мотоциклмен бірге еңкеюіне және бұрылуына мүмкіндік береді. Ешбір мотоцикл өндірушісі тіркемені тасу үшін өз мотоциклінің пайдаланылуын ұсынбайды, себебі бұл мотоциклшілер үшін қосымша қауіпті жағдайлар тудырады.
Мал шаруашылығы
Мал, жылқы, қой және шошқа сияқты малдарды тасымалдау үшін әртүрлі стильдегі тіркемелер қолданылады. Ең көп таралғаны – төменгі жағы жабық, бірақ жануарлардың көз деңгейіндегі тесіктері арқылы желдетілуі мүмкін тіркеме. Жылқы тіркемесі – бұл мал тіркемелерінің күрделі түрі. Жылқы көбінесе жарысқа немесе жұмысқа қатысады, сондықтан олардың ең жақсы физикалық күйде болуы қажет, сондықтан жылқы тіркемелері жануарлардың жайлылығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жасалған. Олар көбінесе реттелетін терезелер мен желдеткіштерге, сондай-ақ жануарларға тегіс саяхат пен аз стресс беруге арналған аспаға ие. Бұған қоса, жылқы тіркемелерінде жануарлардың саяхат кезінде тік тұруына көмектесетін және тасымалдау кезінде бір-біріне жарақаттанбайтындай қорғайтын ішкі бөлімдер болады. Үлкен жылқы тіркемелері жылқы жабдығын сақтауға арналған қосымша кеңістіктерді, тіпті ұйықтауға арналған орындар, ванна бөлмесі, ас үй және басқа да ыңғайлы жабдықтармен жабдықталған тұрғын үйлерді де қамтуы мүмкін. Мал және жылқы тіркемелерінің көлемі бірден үш жануарға сыятын, пикап, SUV немесе тіпті квадроциклмен тарта алатын кішкентай бірліктерден бастап, көптеген малдарды тасымалдай алатын үлкен жартылай тіркемелерге дейін өзгереді.
Багаж тіркемесі
Багаж тіркемелері ерікті жүкті, үлкен көлемді сөмкелерді, пошта сөмкелерін, ерікті жүк қораптарын және т.б. әуе кемесі мен терминал немесе сұрыптау орталығы арасында тасымалдау үшін қолданылады. Ерікті жүкке арналған долылар дөңгелектердің қозғалуын тоқтатып тұратын тежегіш жүйесімен жабдықталады, егер жалғау таяқ сүйрегішке қосылмаса. Көптеген ерікті жүк долылары жақтары пластикалық перделермен жабылып, заттарды ауа райынан қорғайды, ал қалған бөлігі толығымен жабық болады. АҚШ-та осы долыларды жүк арбалары дейді, бірақ Еуропада жүк арбасы жолаушылардың жүк арбаларын білдіреді.
Гидравликалық модульді тіркеме
Гидравликалық модульдік тіркеме (ГМТ) – бұл айналмалы осьтері, гидравликалық серіппесі, тәуелсіз басқарылатын осьтері, екі немесе одан көп ось қатарлары бар, екі немесе одан көп тіркемелерді бойлық және көлденең бағытта біріктіруге мүмкіндік беретін және рульдеу және биіктікті реттеу үшін қуат блогын (ҚББ) пайдаланатын арнайы платформалық тіркеме құрылғысы. Бұл тіркемелер ауыр және құрастыруы қиын үлкен габаритті жүктерді тасымалдау үшін қолданылады. Бұл тіркемелер жоғары созылу беріктігіне ие болаттан жасалған, бұл жүк салмағын бір немесе бірнеше балластты тракторлардың көмегімен көтеруге мүмкіндік береді, олар тіркемелерді тіркеу құрылғысы немесе қаз мойны арқылы итеріп немесе тартып, ауыр жүк тасымалдау бірлігін құрайды. Типтік жүктемелерге мұнай платформасы модульдері, көпір секциялары, ғимараттар, кеме секциялары және генераторлар мен турбиналар сияқты өнеркәсіптік жабдықтар кіреді. Тасымалдау саласында үлкен габаритті жүктердің нарық үлесі өте төмен болғандықтан, осы ауыр жүк тіркемелерін шығаратын өндірушілердің саны шектеулі. Балластты тракторларды қолдану мүмкін болмаған жағдайларда қолданылатын өздігінен қозғалатын гидравликалық модульдік тіркемелер SPMT деп аталады.
Автобус тіркемесі
Автобус тіркемесі – жүк көлігі сияқты бір трактормен буксирленетін, жолаушыларды тасымалдауға арналған құрылғы. Бұл тіркемелер жүргізуші мен кондуктор арасындағы байланыс қиындықтары және жол апаттары салдарынан қолданыстан шығып қалды.
Алып жүру
Трейлерді автомобильмен, жүк көлігімен немесе басқа да тартқыш қозғалтқышпен сүйреу үшін тіркеме құрылғысы, бесінші дөңгелек жалғауы немесе басқа типтегі сүйреу құрылғысы қажет.
Шар және сокет
Трейлерді сүйрейтін көлік құралына бекіту үшін тіркеме жалғауы қолданылады. Тіркеме жалғауы тіркеме шартына бекітіледі. Бұл шарлы буынды қосылыс құрайды, ол тегіс емес жол бетінде сүйреген кезде сүйрейтін көлік пен тіркеме арасындағы салыстырмалы қозғалысты қамтамасыз етеді. Тіркеме шарты артқы бамперге немесе тарту таяғына орнатылады, оны алып тастауға болады. Тарту таяғы тіркеме құрылғысына енгізіліп, қысқышпен бекітіледі. Ең көп таралған үш түрлі жалғау – тура жалғау, А-тәрізді жалғау және реттелетін жалғау. Бамперге ілініп сүйрейтін құрылғылар мен тарту таяқтары сүйрейтін көлікке зор күш түсіріп, жағдайдан шығу қиындығын тудыруы мүмкін.
Бесінші дөңгелек және қаз мойны
Бұл екі тіркеме де қабылдағыш тіркемеден жақсырақ және үлкен тіркемені сүйрейтін көлікке тиімдірек, орталықтандырылған бекітуге мүмкіндік береді. Олар көлік құралының тұрақтылығын бұзбай, үлкен жүктерді тарта алады. Дәстүрлі тіркемелер көліктің артқы жағына рама немесе бампер арқылы қосылады, ал бесінші дөңгелек және қаз мойын тіркемелері артқы осьтің үстіндегі жүк көлігінің төсегіне бекітіледі. Бұл бекіту орны жүк көлігіне өткір бұрылуға және ауыр тіркемелерді сүйреуге мүмкіндік береді. Оларды пикаптың төсегіне немесе кез келген типті платформаға орнатуға болады. Бесінші дөңгелек тіркемесін «kingpin тіркемесі» деп те атайды, ол жартылай тіркемедегі «бесінші дөңгелектің» кіші нұсқасы болып табылады. Бесінші дөңгелек және қаз мойын тіркемелері көріне бір-біріне ұқсас болғанымен, олардың қосылу әдісі әртүрлі. Бесінші дөңгелек сүйретілетін көліктің төсегінен 1 фут (0 метр) немесе одан да жоғары биіктікте орнатылған, жылқының жалағы тәрізді үлкен жалғау құрылғысын пайдаланады. Ал қаз мойын тіркемесі сүйретілетін көліктің төсегіне орнатылған стандартты шар арқылы қосылады. Екі құрылғы арасындағы операциялық айырмашылық – тіркемедегі қозғалыс диапазоны. Қаз мойын тіркемесі өте маневрлі және барлық бағытта бұрылуға қабілетті, ал бесінші дөңгелек тіркемесі көбінесе тегіс жолдарда және шектеулі еңіс бұрылыстарда қолданылады. Қаз мойын тіркемелері көбінесе ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік тіркемелерге қолданылады. Бесінші дөңгелек тіркемелері көбінесе демалысқа арналған тіркемелерге қолданылады. Стандартты бампер тіркемелері әдетте 10% немесе 15% тіркеме жүктемесіне рұқсат береді, ал бесінші дөңгелек және қаз мойын тіркемелері 20% немесе 25% салмақ ауысымын қабылдай алады.
Жақсылық
Трейлерлік көтергіштің негізгі функциясы – тіркемені сүйрейтін көлікке қосу немесе ажырату үшін қажетті биіктікке көтеру. Трейлерлік көтергіштер тіркемені сақтау кезінде деңгейлеу үшін де қолданылады. Ең көп таралған трейлерлік көтергіш түрлері – А-тәрізді көтергіштер, айналмалы көтергіштер және түсетін аяқты көтергіштер. Кейбір тіркемелерде, мысалы, жылқы тасымалдайтын тіркемелерде, осы мақсатта тілге орнатылған көтергіш болады.
Электрлік бөлшектер
Көптеген ескірген автомобильдер тіркеменің шамдарына қуатты тікелей артқы шамдар тізбегінен алатын. 1990 жылдары шамдарды тексеру жүйелері енгізілген кезде "көздерді айналдыру релелері" пайда болды. Олар артқы шамдардан шағын сигнал алып, релені қосып, тіркеменің шамдарын өз қуат көзімен қамтамасыз ететін. Көптеген сүйреуге арналған электрлік жиынтықтар, соның ішінде автомобильге арналған жиынтықтар, қандай да бір көздерді айналдыру релелерін қамтиды. АҚШ-та тіркеме шамдары көбінесе тежегіш пен жол көрсеткіштері үшін бір шамды пайдаланады. Егер мұндай тіркемені жол көрсеткіші мен тежегіші үшін бөлек шамдары бар автомобильге қосу керек болса, тіркеме шамдарын түрлендіруге арналған құрылғы қажет. Бүгінде кейбір автомобильдер CANbus желілерімен жабдықталады, ал олардың кейбіреулері CANbus-ты сүйреу құрылғысының электр желісін әртүрлі қауіпсіздік жүйелерімен және басқару элементтерімен байланыстыру үшін пайдаланады. CANbus-ты сүйреуге байланысты қауіпсіздік жүйелерін қосу үшін пайдаланатын автомобильдерде тиісті түрде өзара әрекеттесе алатын сымдар жиынтығы қолданылуы керек. Мұндай сүйреу сымдар жиынтығы болмаса, автомобиль тіркеменің бар екенін анықтай алмайды және тіркеменің тұрақтандыру бағдарламасы сияқты қауіпсіздік мүмкіндіктерін қоса алмайды, ол электронды түрде тіркеменің немесе трейлерінің қозғалысын бақылай алады. Көздерді айналдыру жүйелері арзан, бірақ интерактивті қауіпсіздік мүмкіндіктері бар автомобильдерде тиімсіз болуы мүмкін.
Тежегіштер
Үлкен тіркемелерге көбінесе тежегіштер орнатылады. Олар электрмен, пневматикалық (ауамен) немесе инерциялық тежегіштер болуы мүмкін.
Тұрақтылық
Трейлерлік тұрақтылық – тіркеменің бүйірлі қозғалысын басуға бейімділігі деп анықталады. Бастапқы қозғалысқа көлденең жел немесе қасынан өтетін көлік сияқты аэродинамикалық күштер себеп болуы мүмкін. Тұрақтылықтың бір жалпы шарты – дөңгелектерге қатысты масса орталығының орны, оны көбінесе тіл салмағы арқылы анықтауға болады. Егер тіркеменің масса орталығы дөңгелектерінен артта орналасса, демек, тіл салмағы теріс болса, тіркеме тұрақсыз болады. Тағы бір параметр, ол көбінесе маңызды фактор болып табылады – тіркеменің инерция моменті. Масса орталығы дөңгелектердің алдында болса да, ұзын жүктемесі бар тіркеме, сондықтан инерция моменті жоғары болса, тұрақсыз болуы мүмкін. Кейбір көліктер тіркеме тұрақтылығы бағдарламасымен жабдықталған, ол бұрыс жүктемені түзетуге көмектеседі.