Кіріспе

Ескі әлем маймылдарының түрі
Түрлер қорабы
| атауы = Қызғылт бетті лангур
| сурет = Қызғылт бетті лангур (Semnopithecus vetulus vetulus).jpg
| сурет сипаттамасы = Semnopithecus vetulus vetulus
| күйі = EN
| күй жүйесі = IUCN3.1
| күй дереккөзі =
| туысы = Semnopithecus
| түрі = vetulus, сондай-ақ қызғылт бетті жапырақты маймыл деп белгілі, Шри-Ланкаға ендемік Ескі әлем маймылының түрі. Бұл жануар ұзын құйрықты, ағаштарда тіршілік ететін түр. Ол көбінесе қоңыр түсті, қара бетті (төменгі беті ақшыл) және өте ұялшақ мінезді. Бұл түр бұрын кең таралған, Коломбо маңында және "ылғалды аймақ" ауылдарында (жыл бойы жоғары температура мен ылғалдылық, сондай-ақ муссон маусымдарында нөсер жаңбырлар болатын аймақтарда) кездесетін. Бірақ қарқынды қала құрылысы маймылдардың санының айтарлықтай азаюына әкелді. Бұрын ол Trachypithecus туысына жатқызылған, бірақ ДНК деректеріне сүйене отырып, сұр лангурларға жақын екені анықталғандықтан Semnopithecus туысына көшірілді. Сингала тілінде ол ශ්‍රී ලංකා කළු වඳුරා [kʌlu vʌnðura] (Шри-Ланканың қара маймылы) деп аталады.

Сипаттама

Қызғылт бетті лангурда еркектер әдетте әйелдерден ірілеу болады. Еркектердің бас-денесінің ұзындығы және құйрығы болып табылады. Әйелдердің бас-денесінің ұзындығы және құйрығының ұзындығы құрайды. Жүні көбінесе қара түстен сұр түске дейін өзгеруі мүмкін. Бұл түрдің ақшылдан сұрға дейін қысқа "шаловарлары" бар, олар ақ жақтағы шашасы бар күлгін-қара бетпен аяқталады. Арқасының бір бөлігі ақшыл түсті жүнмен жабылады, ал құйрығы да қара және ақ түстердің қоспасымен жүнді. Аяқтары мен қолы да күлгін-қара түсті. Түршелер арасында мөлшері әртүрлі болады. Әдетте ересектердің салмағы шамамен аралығында болады, орташа салмағы шамамен құрайды. Ең кішкентай түршесі (S. v. nestor) әдетте аралығында салмақтайды. Басқа түршелердің орташа салмағы әйелдерде және еркектерде тіркелді, ал кейбір ерекше ірі лангурлардың салмағы шамамен дейін жетеді. Шри-Ланкада тіршілік ететін приматтардың арасында, қызғылт бетті лангурлар тобының жетекші еркектері жиі туфлиді сұр лангурлардан ірі болғанына қарамастан, ол шаштараздан сәл кішірек. "Айғыр маймыл" (S. v. monitcola) деп аталатын түршесінде әдетте терісі қараңғырақ болады және қалың мұрты болады. Бұл түрдің басындағы шаштары артқа қарай бағытталған, сәулеленбейді. Онда шаштараздай қыртысы жоқ, ал басындағы шашы сопақша мен мойнынан ұзын емес. Қызғылт бетті лангурдың артқы жағы таза ақ немесе ақшыл сұр түсті болады.

Кіші түрлер

Шри-Ланканың сүтқоректілері бойынша 4 түршік келесідей танылады. Оңтүстік жазықтардың ылғалды аймағындағы қызғылт бетті лангур, Semnopithecus vetulus vetulus – "Түсі қатты өзгереді. Жоғарғы денесі қара, шапшағы ашық қоңыр, аяққа дейін созылатын анық күміс түсті кұлжасы. Көзге түсетін ақ кірпіктері бар. Құйрығы да ақ түсті. Бұл түршікте көптеген ақ түсті морфтар кездеседі. Олар толығымен ақ немесе жартылай ақ лейцистік болуы мүмкін". Батыс қызғылт бетті лангур немесе солтүстік жазықтардың ылғалды аймағындағы қызғылт бетті лангур, Semnopithecus vetulus nestor – "Бұл барлық түршіктердің ең кішісі. Жоғарғы денесі қара-сұр қоңыр, кұлжасы ашық сұр қоңыр, аяқтары қара-сұр қоңыр, ал шапшағы ақ". Құрғақ аймақтың қызғылт бетті лангуры, Semnopithecus vetulus philbricki – "Ең ірі түршік. Денесі сұрғылт қоңыр, кұлжасы анық емес сұрғылт, шапшағы қара. Көзге түсетін ақ жақтарында түбірі бар. Өте ұзын, жабысқақ құйрығы". Таулы қызғылт бетті лангур немесе Аю Лангуры, Semnopithecus vetulus monticola – "Қара сұр қоңыр түсті терісі. Ірі, бірақ анық емес сұрғылт кұлжасы. Көзге түсетін ақ жақ түбірі, ашық қоңыр сұр шапшағы. Олардың терісі ұзын және қалың, себебі олар тіршілік ететін жер суық". Барлық төрт түршік бас сүйегі мен терісінің ерекшеліктерімен, сондай-ақ дене мөлшерімен ерекшеленеді. Батыс қызғылт бетті лангуры әлемдегі ең қауіпті 25 приматтың бірі. Көптеген лангурлар тобында тек бір ересек еркек болады. Semnopithecus vetulus harti деп аталатын мүмкін түршік танылған, бірақ әлі мойындалмаған. Бұл түршік Жаффна түбегінен және Вавунияның солтүстігінен табылған бірнеше терілерден белгілі. Ерекшелігі, оның бас терісі сары алтын түсті, ал терісі алтын жарқырады. Осы айырмашылықтардан басқа, анатомиясы және барлық басқа да ерекшеліктері Semnopithecus vetulus philbricki-ге ұқсас. Дәстүрлі түрде морфологиялық ұқсастықтарға негізделген Trachypithecus туысына жатқызылған, бірақ ДНК және дауыс деректері қызғылт бетті лангурдың шын мәнінде Semnopithecus туысының сұр лангурларымен жақын байланыста екенін көрсетеді.

Тұрғылықты жері мен жағдайы

Қызғылт бетті лангур Шри-Ланканың тауларында және елдің оңтүстік-батыс бөлігіндегі, "ылғалды аймақ" деп аталатын жабық шатырлы орманды жерлерде кездеседі. Шри-Ланканың жер аумағының тек 19% орманды болып табылады. Бұл орта 1980 жылы 80% болғаннан 2001 жылы ~25% дейін азайды. Түрдің қазіргі тамақтануы өсірілген жемістерге күшті тәуелді болғандықтан, жеткілікті қоректік заттарды алу қабілеті нашарлауы мүмкін. Semnopithecus vetulus, S. priam-ге қарағанда аз түрлі тамақпен қоректенеді, оның рационында жапырақтардың үлесі жоғары. Тамақ ретінде қолданылатын өсімдіктерге Holoptelea integrifolia, Hydnocarpus venenata, Macaranga peltata, Manilkara hexandra, Mikania scandens, Mischodon zeylanica, Pterospermum suberifolium, Tetrameles nudiflora, Vitex altissima және Wrightia angustifolia кіреді. Қызғылт бетті лангурдың аралас тамақтану топтарында сұр лангурлардың басымдығы анықталды.

Қорғау

Кейбір қорғау стратегиялары қазіргі қорғалатын аумақтарды басқаруды жақсартудан, сондай-ақ жаңа аумақтар мен дәліздерді анықтап, қорғаудан тұрады. Халық санын арттыруға бағытталған күш-жігер олардың тірі қалуына көмектесуі мүмкін. Адам мен лангур арасындағы қақтығыстарды азайту пайдалы болар еді. Лангурлардың қауіпсіз түрде аумақтар арасында өтуі үшін арқан көпірлер құруға болады, бұл олардың электр сызықтары мен жолдарды кесіп өтуін азайтуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, лангурлар пайдаланатын жергілікті түрлермен қарағай шабындықтарын қайта отырғызу олардың табиғи мекенін кеңейтуге де ықпал етеді. Жергілікті халыққа табиғатты қорғау туралы білім беру, оларға жанашырлық пен мейірімділік сезімін сіңіру, сондай-ақ осы жануарлардың экожүйедегі жалпы биологиялық әртүрлілікке қосқан үлесі мен қажеттілігін түсіндіру маңызды.