Кіріспе

Мал шаруашылығындағы жем-шөппен қоректендіру әдісі. Ауыл шаруашылығында жайылым – мал шаруашылығының бір әдісі, онда үй жануарларына ашық ауада еркін жүріп (қоныс аударып) және жабайы өсімдіктерді тұтыну арқылы шөп және басқа жем-шөптердегі адам организміне қорытылмастан, ет, сүт, жүн және басқа да жануарлар өнімдеріне айналдырылатын целлюлозаны пайдалануға рұқсат етіледі, көбінесе егіс шаруашылығына жарамсыз жерлерде. Шаруалар өнімділікті оңтайландыру үшін жайылымның әртүрлі стратегияларын қолданады: жайылым үздіксіз, маусымдық немесе жайылым кезеңінде айналымды болуы мүмкін. Ұзақ айналымдар егін шаруашылығында, егістік және жемшөп дақылдарын кезектестіре отырып кездеседі; демалыс айналымы, кейінге шегерілген айналым және топтық жайылым (моб жайылым) шөптерге қалпына келу үшін ұзақ уақыт береді немесе жерді жатақ қалдырады. Жағылған жерлерде өртеуден кейін екі жылдық демалыспен жаңа шөптің айналымы құрылады. Қорғау жайылымы жайылымдық жануарларды пайдалану арқылы биоәртүрлілікті арттыруды ұсынады, бірақ зерттеулер көрсеткендей, биоәртүрлілікке ең үлкен пайда жайылымдық жануарларды ландшафттан алып тастаудан келеді. Жайылым егін шаруашылығының басынан бері бар; қойлар мен ешкілер б.з.д. 7000 жылға жуық алғашқы тұрақты елді мекендер құрылғанға дейін көшпелілер тарапынан үйретілді, бұл ірі қара мен шошқаларды ұстауға мүмкіндік берді. Мал жайылымы қоршаған ортаға көптеген теріс әсерлерге әкеледі, соның ішінде орманды жою, жергілікті фаунаның жойылуы, өзендер мен су тоғандарының ластануы, малдың шамадан тыс жайылуы, топырақтың құнарсыздануы, экологиялық бұзылыстар, шөлдеу және экожүйенің тұрақсыздығы.

Тарих

Қой, ешкі, ірі қара және шошқалар егіншіліктің тарихының басында үйретілді. Қойлар ең бірінші үйретілді, олардан кейін ешкілер үйретілді; екі түр де көшпелі халықтарға ыңғайлы болды. Ірі қара мен шошқалар шамамен б.з.б. 7000 жылы, адамдар тұрақты елді мекендерде өмір сүре бастағаннан кейін үйретілді. Америкада Азамат соғысынан бері мал мемлекеттік жерлерде жайылып келді. 1934 жылғы Тейлор жайылым актісі Ұлы депрессиядан кейін мал жаю мақсатында мемлекеттік жерді пайдалануды реттеу үшін қабылданды.

Өндіріс

Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының есебінде әлемдегі шөптекті жерлердің 60%-ы (әлемдегі пайдалы бетінің жартысынан аспайтын бөлігі) жайылым жүйелерімен жабылған. Есепте былай делінген: "Жайылым жүйелері әлемде өндірілетін сиыр етінің шамамен 9 пайызын және қой және ешкі етінің 30 пайызын қамтамасыз етеді. Шамамен 100 миллион адам құрғақ аймақтарда, ал басқа аймақтарда да осыған ұқсас сандарда жайылым малдарынан ғана көрінеді".

Жүйелер

Шалбаздар мен жайылым ғылымын зерттеушілер мал үшін тұрақты шөп өндірісін арттыру мақсатында жайылым жүйелерін әзірледі. Бұл жүйелерді мал азырату алаңдарындағы қарқынды мал шаруашылығымен салыстыруға болады.

Жалғастырмалы

Үнемі мал жаю арқылы, малдар жыл бойына бір жайылымдық жерге қол жеткізе алады.

Маусымдық

Маусымдық жайылым – жылдың белгілі бір кезеңінде ғана малдарды нақты бір аумақта жаю. Бұл жайылымнан тыс қалған жердің қалпына келуіне және жаңа шөп өсуіне жағдай жасайды.

Айналу

Айналымды жайылым "жайылымдық жерді бірнеше жайылымға бөліп, жайылым маусымы бойы оларды кезегімен мал жаюға пайдалануды" білдіреді. Айналымды жайылымды қолдану малдың таралуын жақсартады және жаңа шөп өсуі үшін демалыс уақытын қамтамасыз етеді.

Қалқымалы айналыс

Айналымды жайылым "жерді кем дегенде төрт жайылымға бөледі. Бір жайылым жыл бойы демалыста қалдырылады, ал жайылым қалған жайылымдар арасында кезекпен жүргізіледі". Бұл жайылым жүйесі, әсіресе, демалыс пен қайта өсу үшін уақыт қажет болатын нәзік шөптерді пайдаланғанда тиімді болуы мүмкін. Оклахома штатының солтүстік-шығысындағы Таллграсс-Прейри қорығы он жылдан астам уақыттан бері бизон тобымен жайылымға пайдаланылып келеді. Бұл шаралар бизон мен от арасындағы қарым-қатынасты кең ауқымда жақсартуға мүмкіндік берді. Девонның жайылымдық жерлеріндегі мерзімді өртеу "суару" деп аталады.

Жағалау аймағын басқару

Жағалау аймағындағы мал жаю жануарлар дүниесі мен олардың мекен ету ортасын жақсарту мақсатында жүзеге асырылады. Бұл үшін қоршаулар қолданылады, олар малдың өзендер мен суқоймаларына жақын жайылымдарда жабайы жануарлар мен су құстарының көктемгі-күзгі кезеңдері аяқталғанға дейін немесе жайылым мерзімін қысқа мерзімге шектеу үшін пайдаланылады. Кейбір жағдайларда, дәстүрлі шабындықтарды қайта жаңарту үшін, ағылшын лонгхорны және хайленд сияқты мал түрлері жайылым үшін қолданылады.

Жасушалық жайылым

Қоршаудың мүмкіндігіне қарай, барынша көп шағын жайылымдарды пайдаланатын айналмалы жайылым түрі, оның тұрақтырақ екендігі айтылады.

Топтық жайылым

Мобильді мал жаю – 2002 жылы ойлап табылып, көбірек тұрақты деп есептелетін жүйе. Ол әдеттегіден ұзақ қалпында қалған жерлерде өте ірі мал тобын пайдаланады.

Экология

Жайылымның экологиялық салдары әртүрлі, олар оң немесе теріс болуы мүмкін. Жайылымның теріс салдарына шамадан тыс жайылым, топырақ эрозиясының күшеюі, топырақ тығыздалуы мен нашарлауы, орманның кесуі, биологиялық әртүрліліктің жоғалуы жатады. Кейде жайылымдықтардың пайдалы экологиялық әсерлері болуы мүмкін, мысалы, қоректік заттарды қайта тарату арқылы топырақты жақсарту, аяқтап басу арқылы топырақты ауамен толықтыру, өртті бақылау және биомассаны алып тастау арқылы биологиялық әртүрлілікті арттыру, бұталардың өсуін реттеу және тұқымдарды тарату. Қорғау мақсатындағы жайылым – бұл мұндай орталарды басқару үшін жайылымдықтарды пайдалану, көбінесе үй жануарларының жабайы туыстарының немесе қазір жоқ немесе құрып кеткен басқа түрлердің экологиялық әсерін қайта жаңарту. Жайылымдықтардың зәрі мен нәжісі азот, фосфор, калий және басқа да өсімдіктерге қажетті қоректік заттарды қайта өңдеп, топыраққа қайтарады. Жайылым кейбір маусымдар мен аймақтарда шөп және басқа да органикалық заттардың жиналуын азайта алады, бірақ оны көбейтуге де мүмкін, бұл топырақ эрозиясына қарсы күреске көмектеседі. Бұл топырақтағы жәндіктер мен микроорганизмдер үшін қоректік заттардың көзі болып табылады. Бұл микроорганизмдер көміртегіні топыраққа сіңіруге және суды тазартуға көмектеседі. Еуропадағы далалық жерлер – мал, қой немесе басқа да жайылымдықтардың күтімін қажет ететін мәдени ландшафттар.