Ибн Фаттуманың саяхаты

Кіріспе

Нагиб Махфуздың кітабы. Ибн Фаттуманың саяхаты (арабша: رحلة ابن فطومة) – 1983 жылы Нобель сыйлығының лауреаты Нагиб Махфуз жазған және жариялаған, кейде ойын қозғайтын әңгіме. 1992 жылы Денис Джонсон-Дэвис араб тілінен ағылшын тіліне аударды және Doubleday баспасы жарыққа шығарды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Ибн Фаттума, көбінесе туған аты Қиндил Мұхаммед әл-Иннабимен танымал, туған қаласындағы жемқорлықтан көңілі тосқан мұсылман. Ол мұғалімінен, халық Исламның қағидаларын сақтайтын жерде неге мұндай азаптар болып жатқанын сұрағанда, Қиндилге жауабы қаладан алыс, Гебель елінде жатқаны айтылды – кемелдік елі. Мұғалім Ибн Фаттуманы осындай мәселелер шешілген Гебельді іздеуге шақырды. Мұғалім өзі де сол жаққа баруға тырысқан, бірақ көрші елдердегі азаматтық соғыс және отбасының қажеттіліктері сапарын аяқтауына кедергі келтірді. Қиндилдің алдағы сапарын одан әрі қиындататыны, Гебель туралы ешқандай құжат жоқ және ешкім Гебельден қайтып келгені туралы хабар бермеген. Қиндил саяхатқа шығуға бекінді, себебі ол анасының қайта үйленуіне және сұлтан ұрлаған сүйіктісіне опасыздық сезінген. Ол отбасымен қоштасып, туған қаласынан Машриқ еліне қарай керуенмен жолға шықты. Бұл әдепсіздікке толы қоғамда ерлер мен әйелдер үйленбейді, керісінше, бір-бірінің серіктестерімен бірге болады. Машриқ діні – ежелгі және құмарлық дін; Айға құдай ретінде табынады. Қиндил жердің салтына күмән келтірді, бірақ көп ұзамай оларға бейімделді. Ол Аруза есімді әйелмен Машриқта қоныстанды және олардың бес баласы болды. Қиндил үлкен ұлына Исламды үйретуді талап еткені үшін Машриқтан қуылды және Аруза мен балаларына қайта оралуына тыйым салынды. Содан кейін Қиндил Хайра еліне сапар шекті. Машриқтың милитаристтік Хайрамен басып алуы Қиндилді отбасынан одан әрі ажыратты, ал Машриқтың аннексиясы аяқталғаннан кейін Аруза Хайраға құл ретінде әкелінді, содан кейін оны Қиндил сатып алды. Хайраның құдай патшасының сарай күзетшісі Арузаны әйел ретінде қалайды және Қиндилді түрмеге қамауға бұйрық береді. Қиндил Хайрада құдай патшасы құлатқанға дейін жиырма жыл түрмеде отырды, ал кейін түрмеге қамалған күзетші Қиндилге көршілес Халба елінде Аруза мен балаларын іздеуді айтты. Халбада жеке адамның бостандығы ең маңызды құндылық. Барлық діндер бейбіт түрде өмір сүреді және Халба ашық түрде ізденіс еркіндігін қолдайды. Халбалықтар басқа елдерде өмір философиясын да белсенді түрде насихаттайды; Қиндил келген кезде көршілес Аманмен соғысқа дайындық жүргізіліп жатыр. Сол жерде Қиндил Халба ауруханасындағы мұсылман педиатры Самиямен танысып, үйленеді. Қиндил жоғалып кеткенін ойлаған Арузамен қайта қосылады, ол буддалық еркекке үйленген екен. Самияның көңілі толық болмаса да, Қиндил соғыс мұндай саяхатты мүмкін емес қылар алдында саяхатын жалғастыруға шешім қабылдайды. Аман елінде әділдік ең маңызды құндылық саналады. Тәртіпті сақтау үшін, ол Аман мен Халба шайқасқа дайындалып жатқанда кетеді. Келесі аялдамасы – Гуруб елі – Қиндилдің жан дүниесін тереңінен зерттейтінін көрсетеді. Ол Гебельге баруды шын жүректен қалайды ма және неліктен? Қиндил бұрын да көп рет айтқандай, Гебельдің өмірдегі кемелділік құпиясын білуге және оны өз отанының халқымен бөлісуге тырысады. Ол және Гебельді іздеген басқа адамдар Аманның басқыншы әскерімен Гурубтан қуылды, ал бірнеше айлық сапардан кейін олар таудан Гебельді көреді. Қиндил сапарын жалғастыру үшін төмен түсіп бара жатқанда, оқырманға қалаға жеткені немесе жетпегені туралы ойлануға мүмкіндік беретін әңгіме аяқталады.

Ibn Fattouma, more commonly known by his birth name Qindil Muhammad al Innabi, is a Muslim man disillusioned by the corruption in his home city. When he asks his teacher why a land whose people obey the tenets of Islam suffers so, Qindil is told that the answer he seeks lies far away from the city, in the land of Gebel; the land of perfection. The teacher encourages Ibn Fattouma to seek the land of Gebel, where such problems have been solved. The teacher attempted to journey there himself, but civil war in neighboring lands and the demands of family ultimately prevented him from completing the journey. Further complicating Qindil's impending expedition, no documents exist about the land and no one is known to have returned from Gebel. Qindil is determined to embark on the journey, for he feels betrayed by his mother, who remarried, and his lover, who was stolen by the sultan. He gives his farewells to his family and proceeds on a caravan out of his home city to the land of Mashriq. In this sexually libertine society, the women and men do not marry; rather, they share each other's partners. The religion of Mashriq is primitive and pagan; the moon is worshiped as a god. Qindil questions the land's customs, but he soon acculturates to their ways. He settles in Mashriq with a woman named Arousa and they have five children. Because of Qindil's insistence upon teaching his eldest son Islam, he is exiled from Mashriq and prohibited from seeing Arousa or their children again. Qindil then travels to the land of Haïra. The invasion of Mashriq by militaristic Haïra further separates Qindil from his family, and when the annexation of Mashriq is finished, Arousa is brought to Haïra as a slave, who is then bought by Qindil. The chamberlain of the god king of Haïra desires Arousa as a wife and arranges Qindil to be jailed. Twenty years pass in Haïra in jail before the god king is overthrown, and the chamberlain, who is also later jailed, tells Qindil to look in the neighboring land of Halba for Arousa and children. In Halba, the freedom of the individual is the most important value. All religions peacefully coexist and Halba openly encourages freedom of inquiry. The Halbans are also aggressive promoters of their philosophy of life in other nations; preparations are underway as Qindil arrives for a war with neighboring Aman. There, Qindil meets and marries Samia, an intellectual Muslim pediatrician in Halba's hospital. Qindil reunites with Arousa, who thought he was lost and had since married a Buddhist man. With Samia's reluctant approval, Qindil decides to continue his journey before war makes such travel impossible. In the land of Aman, justice is held as the most important value. To maintain order, he leaves just as Aman and Halba prepare to fight. His next stop, the land of Ghuroub, finds Qindil questioned to the depths of his being. Does he earnestly desire to go to Gebel, and why? Qindil states as he has many times before that he seeks to learn Gebel's secret of perfection in life and share it with the people of his homeland. He and the other seekers of Gebel are driven from Ghuroub by an invading army from Aman, and after months of travel, they sight Gebel itself from a mountain peak. As Qindil descends to continue his journey, the story ends leaving the reader to surmise whether or not he reached the city.

Орнату

Әңгіме нақты кеңістіктік немесе уақыттық шеңберде бейнеленбеген; саяхат тарихи Таяу Шығысты, тарихтың әртүрлі дәуірлеріне ұқсас кеңістікті немесе жай ғана қиял жемісінен туған орынды көрсетеді. Бұл кеңістіктердің барлығының қосындысы ретінде қарастыруға болады. Оқиға адамзат өркениетінің қалыптасуына арналған аллегория болуы мүмкін. Қиндил өзінің туған жері – Дар әл Исламнан жолға шығады. Бұл жерде дәстүрлі, таныс исламдық құндылықтар сақталғанмен, олар толыққанды емес және сыбайлас жемқорлыққа толы. Қиндил саяхатын бастағанда, алғашқы аялдағы – Машриқ елі. Машриқ – күн шығысы, ол ертедегі өркениетті, әсіресе исламнан бұрынғы Арабияны бейнелейді. Машриқта айға табынуға негізделген қарапайым дін бар, сонымен қатар алғашқы адамзат дамуының белгісі болып табылатын тайпалық құндылықтарды қамтиды. Осылайша, Хайра адамзат өркениетінің өркендеуі мен оны ұсынаған хаосты көрсетеді. «Хайра» сөзі араб тілінде «жаңжал» немесе «дау-дамай» деген мағынаны білдіреді және құдайлық билік пен үздіксіз соғыстармен сипатталады. Оның құндылықтары абсолютті биліктің көрінісі болғанымен, нақты тарихи кезеңге сілтеме жасамайды. Қиндил Хайрадан кейін Хальбаға барады, ол – еркіндік елі. Хальба Батыс өркениетін бейнелейді, демократия, байлық және мәдениеттің дамуын қамтиды. Хальба ақырында Машриқ пен Хайраны жаулап алады, бұл Батыстың тарихи өрлеуін көрсетеді. Содан кейін Қиндил Аманға сапар шегеді – қауіпсіздік пен толық әділеттің елі. Аманда коммунизм жүйесі қолданылады және Хальбамен ықпал үшін күреседі, бұл кітап жазылған 1983 жылғы кезеңмен қызықты салыстыру тудырады. Ақырында Қиндил Ғұрубқа тоқтайды – күн бату елі. Ғұруб ерекше, себебі оның нақты әлемде айқын баламасы жоқ. Бұл – адамдардың Гебель еліне аттануға дайындалатын уақытша орын. Содан кейін Қиндил Гебель еліне жол тартады, ол таудың ең биік нүктесінде орналасқан. Гебель – жер бетіндегі жұмақ. Ешбір адам Гебельден, кемел қоғамның елінен оралған емес. Кітапта айтылған Гебель, Хайра және Машриқ сияқты жерлердің аттары Классикалық және Орта ғасырлардағы Таяу Шығыстағы тарихи мемлекеттердің атаулары болған. Олар тек салыстыру емес, сонымен қатар мифтерге толы өткенге сілтеме жасайды.

The setting of the story is not clearly spatial or temporal; the journey moves through a space that can represent the historical Middle East, an analogical space of different periods of history or a simply imaginary space. It can be viewed as some combination of these spaces. The story may be allegorical for the rise of Human Civilization. Qindil starts his adventure from his homeland, the Dar al Islam, which practices traditional, familiar Islamic values but imperfectly, and with a great deal of corruption. When Qindil sets out, the first land he visits is the Land of Mashriq. Mashriq is the land of the sunrise, and may represent early civilization; particularly that of pre Islamic Arabia. Mashriq employs a very basic religion based on worship of the moon, and incorporates primal, tribal, values representative of early human development. Haira may thus represent the rise of human civilization and the chaos that accompanied it. Haira means “confusion” in Arabic and features the rule of a divine king and frequent wars. Its values seem to reflect those of absolutism; though without any clear historical period in mind. Qindil travels to the Halba following Haira, Halba is the land of freedom. Halba may represent Western civilization, and includes democracy, wealth, and sophistication. Halba eventually conquers both Mashriq and Haira; plausibly mirroring the historical rise of the West. Qindil then travels to Aman; the land of security and total justice. Aman employs communism and is engaged with a struggle for influence against Halba; an interesting parallel to the time the book was written in 1983. Finally Qindil stops at Ghuroub; the land of the sunset. Ghuroub is interesting, as it has no obvious parallel in the real world. It is a transitory place, where people train to go forth to the land of Gebel. Qindil then journeys to the Land of Gebel, which is at the top of a mountain. Gebel symbolizes heaven on Earth. No man has ever returned from Gebel, the land of perfect society. Some of the places mentioned in the book, such as Gebel, Haira and Mashriq were names of historical kingdoms in the Classical and Medieval Middle East. They are not just analogies but also references to the real, if much mythologised past.

Талдау

Махфуз батыс әдебиетінен бас тартып, араб тіліндегі шығармашылық үлгілерге көшті. Ортағасырлық араб әсері сюжеттің орталық желісіне көңіл бөлмейтін, эпизодтық стилінде көрінді. Махфуз Ибн Баттутаның "Саяхаты" кітабын шабыт көзі ретінде пайдаланды, бірақ оның кейіпкері Ибн Фаттума кеңістік емес, уақыт арқылы саяхаттайды. Әрбір жер өркениеттің дамуына сәйкес келеді. "Саяхат" Махфуздың тамаша әлеуметтік-саяси жүйе іздеуінің аллегориясы. Әрбір жердің атауы адамзат тарихындағы орнына байланысты берілді: Машриқ – күн шығысы, Хайра – қыңырлық, Халба – арена, Аман – қауіпсіздік, Гуруб – күн бату, ал Гебель – тау. Бұл оқиға қазіргі заманда аяқталады, себебі оның болашаққа жалғасуы логикалық емес. Махфуз адамның қалыптаспағаннан қазіргі дамыған өркениетке дейінгі эволюциясын көрсетеді. Машриқ (немесе түпнұсқада Күншығыс) – адамзат қоғамының бастауы. Тайпалық құрылымы бар, анимистік діні бар және оның халқы Қиндилдің отанына қарағанда қарапайым өмір сүреді. Дамудың келесі сатысы – Хайра (немесе Қыңырлық) жері, ол адамзат өркениеті барысында абсолюттік монархияларға өтуді бейнелейді. Хайра Машриққа қарсы соғыс ашады, жеңіске жетеді және бірден басып алады, монархияның және осы империялардың таралуын көрсетеді. Одан кейін Халба (немесе Арена) келеді – барлық діндерге төзімділікпен қарайтын, сөз және іс-әрекет еркіндігі кепілдігі берілген еркіндік мекені. Алайда, ол қылмысқа толы. Демократия Халбаға қарсы соғыс бастайды, жеңіске жетеді және Хайраны басып алады, бұл 18-20 ғасырлардағы әлемнің көптеген аймақтарындағы төңкерістер мен демократияға өтуге ұқсас. Келесісі – Аман (немесе Қауіпсіздік), онда теңдік күштеп сақталады және үкімет қоғамның барлық аспектілерін бақылайтын коммунистік қоғам. Бірақ президенттің абсолютті билігі бар және ол қарапайым халықтан ерекше әлеуметтік және материалдық артықшылықтарға ие. Бұл Совет Одағының аналогы. Бұл жер Халбамен соғысқа кірісіп, Халба оны басып ала қоюынан сескеніп, Гурубты басып алады, бұл жақындағы Суық соғыста Америка мен Кеңес Одағының басқа елдерге тигізген әсеріне ұқсас. Жеңімпаздың кім екені белгісіз, дәл сол сияқты 1983 жылы, роман жазылған кезде, Суық соғыстың жеңімпазы да белгісіз болды. Соңғысы – Гебель (немесе Тау) жері; утопия. Бұл адамзат қоғамының шыңы және қоғамның қалай жұмыс істейтіні белгісіз, бүгінгі утопияның жұмыс істеуі адамзатқа беймәлім болғандай.

Mahfouz turned away from Western literature and looked to Arabic modes for narrative inspiration. Medieval Arabic influence was shown in the story's episodic style with little interest in a central plot. Mahfouz used the Journey of Ibn Battuta as an inspiration but his character, Ibn Fattouma travels through time, not space. Each land fits into the evolution of civilization. The Journey is an allegory for Mahfouz's search for a perfect socio political system. Each land was named after its time in the history of man; Mashriq was sunrise, Haira bewilderment, Halba arena, Aman security, Ghuroub sunset, and Gebel mountain. This story ends in the present as it is fitting that it does not continue into the future. Mahfouz shows the progression of man from undeveloped to modern, developed civilizations. The land of Mashriq (or Sunrise in the original text) represents the origin of human society. A tribal land, it has an animist religion and the people live comparatively simply to Qindil's homeland. Next in the progression is the land of Haira (or Bewilderment), a land representing the transition to absolute monarchies in the course of human civilization. Haira incites a war against Mashriq, triumphs and promptly takes over it, showing the spread of monarchy as well as the spread of these empires. Next is Halba (or Arena), a land of freedom, where all religions are tolerated and freedom of speech is guaranteed and practice. However, it is plagued by crime. The democracy engages in war against Halba, succeeds, and takes over Haira, like the revolutions and change to democracy in much of the world in the 18th to 20th centuries. Next is Aman (or Security), a communist society in which equality is enforced and the government controls all aspects of society. The president, however, has absolute power and has a distinct social and monetary advantage over the commoners. A parallel in the world would be the Soviet Union. The land engages in a war with Halba and takes over Ghuroub out of fear of Halba taking it, much like the influence America and the Soviet Union had over other countries in the Cold War of recent times. The victor is left ambiguous, just as the victor of the Cold War was unknown in 1983, when the novel was written. Last is the land of Gebel (or Mountain); a utopia. It represents the climax of human society and the workings of the society are left unknown, just as the workings of a utopia today are unknown to humanity.

Кейіпкерлер

Қиндил Мұхаммед әл-Иннаби – Баяндаушы және басты кейіпкер, ол сексен жасар Мұхаммед әл-Иннабидің ұлы, ол он жеті жасар Фаттума әл-Әзхари деген қызға ғашық болды. Оған «Ибн Фаттума», яғни «Фаттуманың ұлы» деген есім берілді. Аруза – Киндилдің Машриқ елінде ғашық болған қыз, бірақ бұл елдің әдет-ғұрыптары басқаша болғандықтан, оған үйленуге (немесе сатып алуға) мүмкін болмады. Бірақ белгілі бір одақ құрылып, Киндил сол елде қоныстанды, жылдар бойы тұрып, одан балаларына әке болды. Ол ұлын ислам дінінің қағидаларымен тәрбиелеуді қалап, жергілікті әдет-ғұрыптарға қарсы шығып, тұтқындалып, жер аударылды. Машриқ жаулап алынғаннан кейін олар қысқа ғана уақытқа бірікті, бірақ Киндилдің негізсіз тұтқындалуынан қайта бөлек болып кетті. Аруза будда дінін ұстанатын әйелге үйленді, ал Киндил Хальба еліндегі зергерлік дүкенде, ол жұмыс істейтін жерде оны көреді. Хам – Киндилдің Хайра еліндегі ұстазы, ол шетелдік саяхатшыларға арналған қаонаттың иесі. Фам – Киндилдің Машриқ еліндегі ұстазы, ол шетелдік саяхатшыларға арналған қаонаттың иесі. Халима Адлиал Тантави – Киндилдің туған жерінде көретін жас әйел. Киндил бірден оған қызығушылық танытып, оның қолына сұрануға шешім қабылдайды. Киндилдің анасы Халиманың қарапайым отбасынан шыққандығына байланысты бастапқыда келісім бермейді. Ол Киндилдің тым жас екенін және кез келген басқа әйелге үйленуі мүмкін екенін айтады, бірақ Киндил әрекеттен жалықпайды. Фаттума әл-Әзхари – он жеті жасында сексен жасар күйеуіне тұрмысқа шықты. Киндилдің ағалары оны «Фаттуманың ұлы» деп атады, бұл «олардың анасымен байланысы болуы мүмкін емес екенін көрсету және оның анасына күмән тудыру үшін жасалған». Мұхаммед әл-Иннаби – Киндилдің әкесі, ол Фаттума әл-Әзхариге ғашық болған кезде сексен жаста болды, Киндилдің анасы және одан бұрын жеті белгілі саудагер ұл тудырған. Самия – Киндилдің Хальба елінде ғашық болған қызы. Киндилдің саяхаты барысында Аруза мен Самияға деген сезімі оған терең бақыт пен қанағат сыйлайды. Оның ең үлкен қайғысы – екі жақынынан айырылу. Шейх Мағаға әл Гибили – Киндилдің ұстазы, ол өзі де саяхат жасаған, бірақ соғыс болғандықтан Гебель еліне бармастан бұрын тоқтауға мәжбүр болды. Ол Киндилдің Халимамен некесін ұйымдастырған кезде «жалғыздықты көтере алмаймын» деп Киндилдің анасына үйленеді. Ол – өмірдің нағыз мағынасын табудың жолы ретінде саяхаттың пайдасын айтатын ұстаз. Шейх Хамада әл Сабки – Киндил оны Хальба елінде кездестіреді. Ол көшеде намаз оқып, Хальба елінде исламның гомосексуализмді қолдайтынын уағыздайтынын айтады. Киндил бұл жаңалыққа таңғалып, осы елде пайда болған жаңа исламнан көңілі толады. Имам Киндилді үйіне шақырып, онда оған қызы Самияны таныстырады. Гүруб еліндегі дана – орманның ішінде тұратын қарт кісі. Ол – адасқандарға жол көрсетуші және Жебел еліне сапар шегуді қалайтындарды дайындайтын адам.

Qindil Muhammad al Innabi The narrator and the main protagonist, he is the son of an eighty year old man, Muhammad al Innabi, who fell in love with a seventeen year old girl, Fattouma al Azhari. He was given the name 'Ibn Fattouma' i. e. 'son of Fattouma'. Arousa The girl that Qindil falls in love with in the Land of Mashriq but the ways of the land are different and he can't marry (or purchase) her outright. But a union, of sorts, is established and Qindil settles down in the land, staying for years and fathering her children. Driven to bring his son up on the principles of Islam, he runs afoul of local customs and is arrested and deported. They are united momentarily after Mashriq is conquered are separated when Qindil is falsely arrested. Arousa then marries a Buddhist and sees Qindil in the Land of Halba in a jewelry shop that Qindil is working in. Ham Qindil's mentor throughout the land of Haira, he is the owner of the inn for foreign travelers. Fam Qindil's mentor throughout the land of Mashriq, he is the owner of the inn for foreign travelers. Halima Adlial Tantawi She is a young woman in Qindil's homeland whom he spots walking throughout the streets with her father who is blind. Immediately, Qindil starts to admire her and decides to ask for her hand in marriage. Qindil's mother is reluctant at first, due to the fact that Halima originates from a family that is of a lesser class and states that Qindil is too young and can marry any other woman but Qindil is insistent. Fattouma al Azhari When only seventeen, Fattouma al Azhari married her husband of eighty years old. Qindil is given the name 'Ibn Fattouma' which means 'son of Fattouma' by his brothers as a means of "washing their hands of any possible relationship with them and casting doubts upon my mother." Muhammad al Innabi Qindil's father, who is eighty when he falls in love with Fattouma al Azhari, Qindil's mother and had produced seven notable merchant sons before him. Samia Qindil falls in love with her in the land of Halba. Qindil's relationships with Arousa and Samia over the course of his travels provide him with deep happiness and satisfaction. His greatest sorrows are in losing his two loves. Sheik Maghagha al Gibeili Qindil's teacher who made a journey himself but had to stop before he could visit the land of Gebel due to a war. He marries Qindil's mother as he "cannot bear his solitude any longer" at the same time as Qindil's marriage to Halima is arranged. He is the tutor who extols the virtues of travel as a way of finding the true meaning of life. Sheikh Hamada al Sabki Qindil meets him in the land of Halba. He gives the call to prayer in the streets and tells Qindil that in the land of Halba, people preached that Islam encouraged homosexuality. Qindil is taken aback by this news and is disappointed by the New Islam that was manifesting itself in this country. Imam invites Qindil to his house and there, he introduces his daughter, Samia, to him. The Sage in the Land of Ghuroub He is an Old man located in the forest. He is the instructor of those who are perplexed, and prepares those who desire to make the journey to the Land of Gebel.

Тақырып

Осыдан кейін Ибн Фаттуманың саяхатында, ол өзінің кім екендігімен байланысты өмірдің мәнін анықтауға тырысып, экзистенциалдық және интеллектуалдық жағынан көптеген қиындықтарға тап болады. "Ибн Фаттума саяхаты" еңбегіндегі негізгі тақырыптар – қоғамды дұрыс құру және оның жеке басының өмірлік күресі. Аллегорияның басты кейіпкері Қиндил, кемелді елді табу үшін көптеген жерлерді аралайды. Оны таба алмаған соң, оқырмандар кемел қоғамның бар екендігі және қоғам негізделгені жөн деген сұрақтармен қалдырылады. Қиндил өзінің кім екендігіне байланысты өмірдің мәнін анықтауға ұмтылады. Бұл оқиға жеке түсіндіруге көп сүйенетін, Қиндил мен оқырманға жаңа білімдер ашуға көмектесетін, ал оқырмандарға нағыз саяхат қандай болғанын ойлауға мүмкіндік беретін туынды.

Аудармалар

"Ибн Фаттума саяхаты" алғаш рет 1983 жылы араб тілінде "رحلة إبن فطوم" деген атпен жарық көрді. Содан бері неміс, итальян және ағылшын тілдеріне аударылды. Ағылшын тіліндегі аудармасын Денис Джонсон-Дэвис жасаған. 2022 жылы кітапты тәжірибелі пашту жазушысы Хамаюн Масуд, Хайбер-Пахтунва облысының Сват аймағынан, пашту тіліне аударды. Оны "Dust On Book" баспасы, Пешавар қаласы шығарды.

Коммерциялық қабылдау

A-ден F-ге дейінгі шкала бойынша толық шолу жасаған .com сайты "Ибн Фаттума саяхаты" кітабына А− бағасын берді және оны "әртүрлі үкімет түрлері мен қоғамдардың ақылды теңеуі" деп атады.

Сыни қабылдау

Араб тіліндегі түпнұсқаның стилі сипаттамалық, сезімтал және кейде жанына тиетін. Тәжірибелі аудармашының еңбегінен туған аударма түпнұсқаға мұқият адал, сонымен қатар ағынмен жақсы жазылған, толыққанды идиоматикалық ағылшын тілінде. Исса Петерс, World Literature Today. The Complete Review басылымында айтылғандай, «Ибн Фаттума саяхаты» – үкімет пен қоғамның әртүрлі формалары туралы ақылға қонымды, бірақ кейде тым қарапайым мысал, әсіресе Исламға қатысты (теориялық тұрғысынан және Ислам мемлекеттерінің өмірдегі кемшіліктері). Қиндилдің саяхаттары мен байқаулары қызықты және жақсы байланысты, бірақ көп нәрсе тым тез айтылып өтеді. Соғыс бірнеше рет тым жиі басталады; осылай көрсетілгенде, ол осы жағдайлардың әрқайсысында тек қана болатын сияқты көрінеді, бұл Махфузтың ниеті емес. Қиндилдің жеке өмірі де сәл ерекше, оның құмарлығы түсінікті, бірақ тым тез қанағаттандырылады (содан кейін ол отбасынан кейін отбасы қалдырады). Бірақ мәтіннің күшті жақтары барлық кемшіліктерден асып түседі. Оқылуға ыңғайлы және ойға жетекті роман, міндетті түрде ұсынамыз», – деп бағалап, A− деген баға берді. Эрик Коэн «Түпнұсқалық, архаикалық қажырлы сапарды» «жамандық пен азап жоқ, адам бастапқыда пайда болған, бірақ ақырында жоғалған таза өмірдің мифтік жерін, бастапқы орталықты іздеу» деп сипаттады (Коэн 182). Эрик – Этика және қоғамдық саясат орталығының қосымша қызметкері, сондай-ақ EPPC директорлар кеңесінің мүшесі. Исса Петерстің айтуынша, «Ибн Фаттума саяхаты – белгілі бір мағынада қажылық сапар, бірақ мұндағы қажылыққа діни сенімнен гөрі әлеуметтік реформаторлық көзқарас жетелейді».

Шабыт

14 ғасырдағы марокколық саяхатшы Ибн Баттута "Ибн Фаттуманың саяхаты" атты шығармадағы ойдан туған саяхаттың шабыт көзі және тарихи үлгісі болды. Ол өз заманында белгілі әлемнің көп бөлігін аралап, ең ұлы саяхатшылардың біріне айналды. Ибн Баттута өзінің танымал "Ибн Баттутаның саяхаты" еңбегінде (1929 жылы Г.А.Р. Гибб жартылай ағылшын тіліне аударған) өзінің басынан өткендерін кейінгі ұрпақтарға жеткізді. "Ибн Фаттуманың саяхаты" романының аты-жөнінен Нагиб Махфуз оқырмандарының романын оқығанда орта ғасырлық туынды туралы білуін қалайтыны көрінеді. Махфуз кітабын жазуға Ибн Баттутаның саяхатынан шабыттанды, бірақ тарихи үлгідегі кітабына құрметпен қараған жоқ. Оның ниеті Ибн Баттутаның саяхатын пародизациялау еді. Ибн Баттута кеңістікте саяхаттаса, оның қияли ұрпағы уақытта саяхаттайды; кітаптың аллегориялық аясында ол барган бес "мекен" тарихтың бастауынан бүгінгі күнге дейінгі ұйымдасқан қоғамның даму сатыларын символдайды. Ибн Фаттума өз отанын сынап, ал Ибн Баттута қайда барса да, Исламды идеалдастырды. Ибн Фаттуманың Исламды сынауы оның саяхатының негізін құрайды, себебі ол өз отанынан гөрі өмірдің жақсырақ болатын жерін іздейді. Ол білімсіздік пен кедейлік көргеннен кейін Құдайды мейірімді жаратушы ретінде сұраққа толы қарсы алады. Бұл оның саяхатын күшейтеді және егер оқиға тек Ибн Баттутаның әрбір қасиетін соқыр түрде еліктесе, қарапайым кейіпкерге қарағанда күрделі кейіпкерді жасайды.