Кіріспе

Ұлттық конституциялық құқық

алдыңғы конституция

Иран Ислам Республикасының Конституциясы (قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران, Qanun e Asasi ye Jomhuri ye Eslâmi ye Iran) – Иранның жоғарғы заңы. Ол 1979 жылғы 2 және 3 желтоқсанда референдум арқылы қабылданды және 1906 жылғы Конституцияны алмастырып, күшіне енді. Ол бір рет 1989 жылғы 28 шілдеде өзгертілді. Конституция бастапқыда он екі тараудағы 175 баптан тұрды, алайда негізгі демократиялық процедуралар мен құқықтар Күзетші Кеңесіне және Жоғарғы көшбасшыға бағынышты, олардың өкілеттіктері Сегізінші тарауда (107–112-баптар) баяндалған.

Тарих

1978 жылы Иран саяси тәртіпсіздіктердегі "провокация, репрессия және поляризацияның" күшейе түскен циклдарына тап болды. Пахлави режимінің құлауы мүмкін екендігі және оның режимін құлатушы революцияның көшбасшысы аятолла Рухолла Хомейни екендігі анық болды. Революциядан кейін жаңа ислам мемлекетінің конституциясын әзірлеу жұмысы басталды. Алдын ала жоба (Асгар Ширазидің сөзіне сүйенсек) Хомейни әлі де елден жер аударылған Парижде Хасан Хабиби тарапынан басталып, 1979 жылғы қаңтарда Хомейниге ұсынылды және ол онымен бірге Иранға оралды. Екі комиссия тарапынан қайта өңделгеннен кейін, 1979 жылғы 14 маусымда Мехди Базарғанның уақытша үкіметі оны конституцияның ресми алдын ала жобасы ретінде жариялады. Алдын ала жоба конституцияның соңғы нұсқасынан бірнеше жағынан өзгеше болды. Онда velayat e faqih туралы ешқандай сілтеме жоқ болды және "Ислам заңгерлері үшін ешқандай арнайы лауазымдар қарастырылмады", тек олар ғана қамқоршылар кеңесінде азшылықты құрады және парламент "жоғарғы діни билік органдары" жасаған тізімнен бекітілуі керек болды. Хомейни жобаға қол қойды және жобаны "бірнеше рет" мақұлдағанын жариялады, бірде ол "оны тезірек мақұлдау керек" деп мәлімдеді. Уақытша үкімет пен Революцияның Жоғарғы Кеңесінің мүшелері арасындағы Хомейнидің қатысуымен Қом қаласында өткен бірлескен саммитте Иран конституциясын соңғы бағалау үшін Конституцияны соңғы қарау жөніндегі Ассамблея құру туралы шешім қабылданды.

Сарапшылар жиналысы

Ассамблея мүшелері 1979 жылдың жазында сайланды. "72 делегаттың ішінде сайлау ресми түрде мойындалған 55-і дін қызметкерлері болды", олардың көбі "Имамның бағытына" сәйкес келді, яғни Хомейниге адал жақтастар. (Қалған делегаттар түрлі діни азшылықтардан, ғалымдардан, спортшылардан болды.) Ширазидің сөзінше, Хомейни конституцияның "ислам талаптарына сәйкес келе ме, келмей ме" екенін анықтау құқығы "тек құрметті заңгерлерге ғана берілгенін" жариялады, бұл оның желісінен тыс адамдарды таң қалдырды. Бұрынғы мәлімдемелермен қайшылық тудырған нәрсе – Ассамблея Конституцияны соңғы рет қараудан (Хомейнидің жақтастары басым болғандықтан) бастапқы нұсқаны жылдам бекітудің орнына, қайта жазып, басқа мемлекеттік органдарға билік ететін Қамқор заңгер (вали е факих) басшысын қосты, сондай-ақ Қамқоршылар кеңесінің өкілеттігін едәуір арттырды. (Президенттік және Премьер-Министрлік лауазымдары француз үлгісімен үкіметтің атқарушы билігі үшін сақталды.) Шәуль Бахаш оқиғаның басқаша нұсқасын келтіреді, ол Хомейни мен оның жақтастары алдын ала жобаны қабылдаған, бірақ "зайырлы мемлекет құруға бекінген оппозиция" оларды ашуландырғанын жазады. Бұл "Хомейниді ислами топтарды қарсы шабуылға итермеледі", ол өз жақтастарына конституцияның баптары ислами критерийлеріне сәйкес келе ме, жоқ па, екенін анықтау құқығы `жетекші ислами заңгерлерінің айрықша құзыретінде жатады` және заңгер емес адамдар бұл мәселеге араласпауы керек деді. "Хомейни мен оның серіктеріне доктринаға үлкен қолдау бар екені және кең ауқымды қарсылық жоқ екені, сондай-ақ конституция фәких пен дін қызметкерлерінің үстемдігін институционалды түрде бекіте алатыны тез түсінікті болды". Хомейниге "конституция бойынша жоғары билік беру керек" деген идеяны Ассамблеядағы провинциялық дінбасылары көтеріп, Ассамблея оны жылдам қабылдады.

1989 жылғы өзгерістер

1989 жылғы 24 сәуірде аятолла Хомейни Конституцияны қайта қарау жөніндегі Ассамблеяны шақыру туралы жарлық шығарды. Конституцияның 5, 107, 109, 111-баптарына бірнеше өзгеріс енгізілді, соның нәтижесінде Жоғарғы Басшының халық тарапынан қолдауға ие Маржа болуының қажеттілігі жойылды. Парламент пен Сақшылар кеңесі арасындағы дауларды реттеу үшін Тиімділік кеңесінің жұмысы тұрақты жағдайға көшті, сондай-ақ Премьер-министр лауазымы жойылды. Жоғарғы Басшының талаптарына қатысты түзетулер Хомейнидің саясатын қолдаған маржалардың жетіспеуіне байланысты енгізіліп, бекітілген деп саналады. Түзетулер 1989 жылғы 28 шілдеде халықтың дауыс беруімен мақұлданды (сол сайлауда Акбар Хашеми Рафсанжани Иран президенті лауазымына екі мерзімнің біріншісіне сайланды).

1-бап (Үкімет формасы)

Ирандағы үкімет түрі – Ислам Республикасы, Ұлы аятолла Хомейни басшылығымен болған Ислам революциясынан кейін, Фарвардиннің 9-10 күндері өткен референдуммен бекітілді.

4-бап (Ислам қағидаты)

Барлық заңдар мен ережелер "толық және жалпылама" түрде исламдық өлшемдерге негізделуі тиіс. Бұл шартты Ислам ғалымдары (фуқаха) және Сақшылар кеңесі қамтамасыз етеді.

Конституция және дәстүрлі ислам

Оливье Рой дәстүрлі түрде шариғаттың "әділетті норманың жалғыз негізі" болғанын, діни сипатта емес, конституциялардың емес екенін атап көрсетеді. Хомейни 1989 жылғы қаңтарда болашақ Жоғарғы көшбасшы Әли Хаменеиді ашық сынап, одан керісін айтқанда, ислам мемлекетінің шариғаттан басым екенін нақты растады. Іргелі мәселелер бойынша иран заңдары көбінесе ислами талаптарға сай келмейді. Конституция ерлер мен әйелдерге тең құқықтар береді (20-бап). Ерлерге ажырасу құқығы шектеулі болды. Христиандарға, яһудилерге, зороастрийлерге қарсы жеке мәртебесі бойынша заңдық кемсітушілік жоқ, олардың барлығы әскери қызметке шақырылады, арнайы салық төлемейді және толыққанды азаматтық құқықтарға ие; алайда олар басшылық лауазымдарға тағайындалудан және жеке сайлау коллегияларында дауыс беруден тыйым салынған. Сол сияқты, мұсылман шетелдіктің де мәсіхші шетелдікпен бірдей құқықтары бар. Қысқасы, ирандық азаматтық ислами ұғым емес. Сонымен қатар, Иран күн тізбесін сақтап, жыл басын 21 наурызда тойлайды.

5-бап (Дінбасы қызметі)

Он екінші имамның жасырыну кезінде, үмметті (Ислам қауымын) 107-бапқа сәйкес, әділ, салиқалы, батыл және іскер фақих (Ислам ғалымы) басқаруға тиіс, ол заманның мәселелерін білуі керек.

12-бап (ресми дін)

Иранның ресми діні – ислам, нақтырақ айтқанда, Усул әл-Диндегі екі он екілік шиа және фиқһта Джафари мектебі. "Осы принцип мәңгіге өзгермейді".

13-бап (Түсіндірілген діни азшылықтар)

Зороастрийшілер, яһудилер және христиандық ирандықтар – заңмен мойындалған жалғыз діни азшылықтар, олар заң шегінде өздерінің діни обрядтары мен рәсімдерін еркін орындауға, жеке мәселелерде және діни білім беруде өздерінің қағидаларымен әрекет етуге құқылы.

14-бап (Мұсылман еместер)

Үкімет пен барлық мұсылмандар мұсылман емес азаматтарға "исламдық әділдік және теңдікпен" қарым-қатынас жасауға міндетті, егер олар "Ислам мен Иран Ислам Республикасына қарсы құйрық салудан немесе оған бағытталған қызметтен бас тартса".

15-бап (ресми тіл)

Иранның ресми тілі мен жазуы – парсы тілі. Бұған қоса, "өңірлік және тайпалық тілдерге" "баспасөз және бұқаралық ақпарат құралдарында, сондай-ақ мектептерде олардың әдебиетін оқытуда" рұқсат беріледі.

16-бап

Құран мен исламдық мәтіндердің тілі араб тілі болғандықтан, араб тілі мектепте бастауыш сыныптардан бастап жоғары сыныптардың соңына дейін оқытылуы тиіс.

17-бап (Ресми күнтізбе)

Иранның ресми күнтізбесі – Ислам хижри күнтізбесінен басталатын нөлдік жылды және иран күн күнтізбесіне сәйкес айларды ұйымдастыруды біріктіретін Күндік хижри күнтізбесі. "Ресми апталық демалыс күні – жұма. Күн және ай Ислам күнтізбелерінің екеуі де мойындалады".

18-бап (ресми жалау)

Иранның ресми туы жасыл, ақ және қызыл түстерден құралған, Ислам Республикасының ерекше нышаны мен «Аллаһу Акбар» ұранымен бірге келеді.

20-бап (Әйелдер құқықтары)

Әйелдер "исламдық өлшемдерге сәйкес" "адамдық, саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарында" теңдік құқығына ие болады.

22-бап (Жеке тұлғаның құқықтары)

"Ар-намыс, өмір, мүлік, құқықтар" сияқты жеке тұлғаның иелігі бұзылмайды, заңмен санкцияланған жағдайларды қоспағанда.

23-бап (Жеке тұлғалар сенімдері)

Иран конституциясы бойынша, «жеке адамдардың сенімдерін зерттеуге тыйым салынады, және ешкімді белгілі бір сенімі үшін мазалауға немесе жауапқа тартуға болмайды».

24-бап (Ныспалар мен баспасөз)

"Басылымдар мен баспасөз мәселелерді талқылауға еркін" егер ол "Ислам принциптеріне немесе қоғамның құқықтарына зиянды деп табылмайынша".

27-бап (Бірігу бостандығы)

Жиналысқа рұқсат етіледі, "егер қару-жарақ әкелмесе" және жиналыстар "исламның негізгі принциптеріне зиян тигізбесе".

37-бап (Айыпсыздық презумпциясы)

Кінәлі емес деп ескеру керек, егер оның кінәсі құзыретті сотпен дәлелденбесе.

29-бап (Қоғамдық жәрдемақылар)

Бұл барлығына "әмбебап құқық" болып табылады – "зейнетапқа шығу, жұмыссыздық, қарттық мүгедектігі", қамқоршылықтың болмауы, саяхатшы болу, жазатайым оқиғалар, сондай-ақ денсаулық сақтау және емдеу қызметтеріне, медициналық көмекке қажеттілік үшін әлеуметтік сақтандыру немесе басқа да қорғау нысандарына ие болу. Мемлекет заңдарға сәйкес және ұлттық кірістерді пайдалана отырып, елдің әрбір азаматына мұндай сақтандыру мен экономикалық қорғауды қамтамасыз етуге міндетті.

38-бап (Ес қиюға тыйым салынады)

Кез келген мақсатта, жауап алу немесе ақпарат жинау үшін жасалған барлық түрдегі азаптауға тыйым салынады. Адамдарды куәлік беруге, кінәсін мойындауға немесе ант беруге мәжбүрлеуге рұқсат етілмейді; және қысыммен алынған кез келген куәлік, мойындау немесе ант құндылығы жоқ және оған сенуге болмайды. Осы бапты бұзу заңмен жазаланады.

Комментарий: Ислам Республикасындағы азаптау

Режимге қарсы шыққандардың видеоға түсірілген мойындаулары мен "идеологиялық бас тартулары" ирандық телеарналарда кеңінен таралған. Үкімет осы мәлімдемелерді алу үшін азаптау (шеканджех) қолданғанын жоққа шығарады, бірақ Human Rights Watch Иранда азаптау мен басқа да қатыгездікке қатысты құқық бұзушылықтарды "кең таралған және жүйелі" деп бағалайды. Тарихшы Эрванд Абрагамиан үкіметтің конституциядағы азаптау мен мәжбүрлеп алынған мойындауға тыйым салуды айналып өту жолын тапқанын айтады: билік органдарына жалған мәлімдеме жасағаны үшін 74 қамшы соққыға дейінгі "тазир" немесе "еркіндік жазасы" қолдану арқылы. Тұтқындардан сұрақтар қойылады. Егер олардың жауаптары қанағаттандырмаса, олар "жалған айтқаны" үшін заңмен рұхсат етілген түрде қамшымен соғылуы мүмкін. Теориялық тұрғыдан алғанда, бұл жаза оларды заңды соттың жалған куәлік бергені үшін кінәлі деп тапқаннан кейін ғана қолданылуы керек. Бірақ тергеу мен сот процесі арасындағы шекара нашар, себебі бір ғана дін қызметкерлері прокурор, судья және тергеуші рөлін бірдей атқарады. "Жаңа режим БҰҰ делегацияларына та'зырды азаптаумен теңестіруге болмайтынын жиі айтады, өйткені ол шариғатпен бекітілген және білікті судьялар тарапынан жүзеге асырылады".

49-бап (Құқықсыз алынған байлық)

Үкіметтің өрескел пайызбен, билікті теріс пайдалану, пара алу, жемқорлық, ұрлық, құмар ойындар, вақф мүліктерін теріс пайдалану, мемлекеттік келісімшарттар мен мәмілелерді теріс пайдалану, өңделмеген жерлер мен мемлекеттік меншікке жататын басқа да ресурстарды сату, жемқорлық орталықтарын ұйымдастыру және басқа да заңсыз жолдармен жиналған барлық байлықты тәркілеу және оны заңды иесіне қайтару жауапкершілігі бар. Егер мұндай ие табылмаса, ол мемлекеттік қазынаға тапсырылуы тиіс. Бұл ереже үкімет тарапынан тиісті сақтықпен, тергеп-тексеруден және ислам заңдарына сәйкес қажетті дәлелдер ұсынғаннан кейін орындалуы керек.

50-бап (Айнала-тирә)

Қоршаған ортаны қорғау – "қоғамдық міндет". Қоршаған ортаны нашарлатуға немесе оған өтелмейтін зиян келтіретін экономикалық қызметке тыйым салынады.

81-бап [Шетелдік бизнес]

Көпұлттық корпорацияларға Иранда белгілі бір кәсіпорындарды қабылдауға тыйым салынған: Иранда "шетелдіктерге жеңілдік беру немесе компаниялар құру" тыйымдалған.

99-бап

Қамқоршылар кеңесінің басшылық сарапшылар жиналысының, Республика Президентінің, Ислам кеңестік мәжілісінің сайлауларын қадағалау және халық пікірін білдіру мен референдумдарға тікелей жүгіну жауапкершілігі бар.

100-бап

"Әр ауыл, бөлім, қала, муниципалитет және облыс кеңес тарапынан бақыланады, осы кеңестер жергілікті қажеттіліктерге сәйкес әлеуметтік, экономикалық, даму, халық денсаулығы, мәдени және білім беру бағдарламаларын жеделдету үшін құрылған. Бұл кеңестердің мүшелері сол жердің халқы тарапынан сайланады."

101-бап

Дискриминацияны болдырмау және ынтымақтастықты қамтамасыз ету, сондай-ақ бақылауды ұйымдастыру үшін, провинциялық кеңестердің өкілдерінен құралған Провинциялардың Жоғарғы Кеңесі құрылатын болады.

103-бап

Облыс әкімдері, қала әкімдері, аудан әкімдері және үкімет тағайындаған өзге де лауазым иелері өздерінің қарауындағы кеңестер қабылдаған барлық шешімдерге бағынуға міндетті.

104-бап

Исламдық әділдік және ынтымақтастық сақталуын қамтамасыз ету мақсатында білім беру, әкімшілік, өндірістік және басқа да салалардағы ұйымдарда жұмысшылар, шаруалар, өзге де қызметкерлер мен басшылардың өкілдерінен тұратын кеңестер құрылады, мұндағы кеңестер сол ұйымдар мүшелерінің өкілдерінен жасақталады.

105-бап

Кеңестер қабылдаған шешімдер Исламның қағидаларына және ел заңдарына қарсы болмауы керек.

106-бап

Кеңестер заңды міндеттерін бұзбаса, таратылмайды.

Негізгі мәліметтер мен түсініктемелер

1989 жылғы конституцияға түзетулер енгізілгенге дейін 107-бапта басшының "халықтың көпшілігі маржа' және көшбасшы ретінде қабылдаған" адам болуы керек екені көрсетілген, ал мұндай адам табылмаса, маржа'лардан тұратын "басшылық кеңесі" тағайындалуы тиіс болған. Хомейни өзінің "Ислам үкіметі: Әділдің қамқорлығы" атты кітабында "Ислам шариатының барлық қыр-сырын толық түсінуге тек ең жоғары діни ғалымдардың, кез келген дін қызметкерінің емес, білімі мен тәжірибесі жететінін" айтқан. Тарихшы Эрванд Абрахамианның сөзіне қарағанда, бастапқы конституцияда "басшылыққа қатысты ережелер, әсіресе ең жоғары биліктің діни ғалымдардың [маржа'лардың] қолында болуын талап ететін ережелер, Мәхди – заманның иесі жер бетіне ораларша күшінде қалуы керек" деп жазылған. Дегенмен, бұл ережелер өзгертілді, себебі келесі басшыны таңдауға міндетті сарапшылар кеңесі "ең жоғары ғалымдардың олардың исламға қатысты көзқарастарына", яғни Хомейни мен оның жақтастарының исламды түсіндіруіне күмәнмен қарағанын жақсы білген. Абрахамиан бұл өзгерістің "ғалымның қамқорлық қызметінің" интеллектуалдық негізін білмей тұрып әлсіреткенін айтады.

111-бап

Кейбір жағдайларда басшыны қызметтен босатуға, басшыны алмастыруға, уақытша қабілетсіз басшының орнына басқа біреуді қоюға мүмкіндік беру үшін шаралар жасалуы мүмкін.

112-бап

Егер Мәжілістің ұсынылып отырған заң жобасы "Шарият немесе Конституция принциптеріне қарсы болса", онда Сақшылар кеңесі заң шығару дауын шешу үшін Тиімділік кеңесімен кездесуі тиіс.

146-бап [Шетелдік әскери базалар жоқ]

Ирандағы шетелдік әскери базалар, тіпті бейбіт мақсаттармен болса да, тыйым салынған.

152-бап

Иран Ислам Республикасының сыртқы саясатының негізі – барлық түрдегі үстемдікті, оны тануды да, оған бағынуды да қабылдамау, елдің барлық жағынан тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығын сақтау, барлық мұсылмандардың құқықтарын қорғау, гегемониялық үлкен державаларға қатысты бейтарап болу және соғыс ашпаған барлық мемлекеттермен өзара бейбіт қарым-қатынас орнату болып табылады.

153-бап

Елдің табиғи ресурстарына, экономикасына, әскеріне немесе мәдениетіне, сондай-ақ ұлттық өмірдің басқа да салаларына шетелдік билік орнатуға бағытталған кез келген келісімге тыйым салынады.

ХІІ тарау [176-бап]: Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі Жоғарғы кеңес

8-тарау, тек бір ғана баптан тұрады, Иранның Ұлттық қауіпсіздік кеңесін құрады. "Кеңес төрағаларынан: үкіметтің үш саласының басшылары, Қарулы Күштердің Жоғарғы Басшылық Кеңесінің төрағасы, жоспарлау және бюджет мәселелеріне жауапты лауазымды тұлға, Көшбасшы тағайындаған екі өкіл, сыртқы істер, ішкі істер және ақпарат министрлері, аталған мәселеге қатысты министр, сондай-ақ Қарулы Күштер мен Ислам революциясы гвардиясының жоғары дәрежелі шенеуніктері кіреді".