Эволюция теориясының бастауы: Дарвин мен Уоллес жұмыстары

Кіріспе

"Түрлердің түрлерге айналуға бейімділігі және табиғи іріктеу арқылы түрлердің және түрлердің сақталуы туралы" деген тақырыптағы мақала 1858 жылдың 1 шілдесінде Лондонның Линней қоғамына ұсынылған екі ғылыми еңбектің бірлескен нәтижесі болып табылады: Альфред Рассел Уоллес жазған "Түрлердің бастапқы нысанынан шексіз алшақтау тенденциясы туралы" және Чарльз Дарвиннің 1844 жылғы эссесінен алынған, жарияланбаған "Түрлер туралы" еңбектің үзіндісі. Мақалада сонымен қатар Дарвиннің Аса Грейге жазған хатының тұжырымдамасы және Джозеф Далтон Хукер мен Чарльз Лайелдің кіріспе хаттары да қамтылған. Бұл мақала Дарвин-Уоллес эволюция теориясын, яғни табиғи іріктеу арқылы эволюция теориясын алғаш рет жариялады және 1858 жылдың 20 тамызында жарық көрді. Осы еңбектер Дарвинді "Табиғи іріктеу" атты "үлкен кітабының" қысқартылған "мазмұнын" жазуға итермеледі. Ол 1859 жылдың қараша айында "Түрлердің пайда болуы" деген атпен жарияланды.

Басылымға дейінгі оқиғалар

Бигль кемесінің саяхатында жас Чарльз Дарвин, дін қызметкері мансабын бастамас бұрын және бітіргеннен кейін, Оңтүстік Американың табиғи тарихын зерттеу үшін үзіліс жасады. Бұл қызығушылық Эдинбург және Кембридж университеттерінде қалыптасқан еді. Чарльз Лайеллдің «Геология принциптеріне» ықпал етіп, ол қабілетті геологқа айналды, сонымен қатар өсімдіктер мен жануарлардың үлгілерін, сондай-ақ жойылған алып сүтқоректілердің қазбаларын жинады. Қайтып келген кезде ол географиялық және тарихи таралудың үлгілерін байланыстырып, түрлердің тұрақтылығына күмәндана бастады. 1838 жылдың қыркүйегінде ол эволюцияның себебі ретінде табиғи іріктеу теориясын тұжырымдады, содан кейін геолог және жазушы ретінде мансабын дамытумен қатар, жеке түрде дәлелдер іздеу және мүмкін қарсылықтарға жауап беру жұмыстарын жүргізді. Ол 1842 жылы «қаламмен жасалған сызбада», ал 1844 жылы жазылған мақалада өз идеяларын жазды. 1847 жылы мақаласын оқыған досы Джозеф Дальтон Хукермен түрлену туралы талқылады. Биологияға қызығушылық танытып, балықшалар туралы сегіз жылдық зерттеулерді аяқтағаннан кейін Дарвин 1854 жылы түрлер теориясы бойынша жұмысты жаңартты. Борнеода жұмыс істейтін натуралист Альфред Рассел Уоллес «Annals and Magazine of Natural History» журналында түрлердің «пайда болуы» туралы мақала жариялады. Бұл эволюция туралы сақтықпен пікір білдірді, ал 1856 жылдың көктемінде Лайелл оны Дарвиннің назарына жеткізді, ол сол кезде өз теориясын ұсыну стратегиясын жасап жатты. Дарвин Уоллестің мағынасын дұрыс түсінбеген сияқты, «жаңа ештеңе жоқ. Менің ағаш сияқтымызды қолданады, бірақ ол үшін бүкіл жаратылыс» деп жазды. Алайда ол Лайеллге Табиғи іріктеудің толық мәліметтерін баяндады, ол бұл идеяны қабылдау қиын деп тапты, бірақ Дарвинді басымдық құру үшін жариялауға шақырды. 1856 жылдың 14 мамырында Дарвин «Табиғи іріктеу» атты кітаптың жобасын бастады. Уоллес биологиялық үлгілерді жинап, Дарвинмен Борнеодан хат алмасып жүрді. 1857 жылдың желтоқсан айында ол Дарвиннің кітабы адам тегінің шығу тегін зерттейтін болса, сұрады, Дарвин «Мен бұл тақырыптан мүлдем қашып тынамын, өйткені ол әділдікке толы, бірақ мен бұл проблеманың табиғаттанушы үшін ең жоғары және ең қызықты екенін толық мойындаймын» деп жауап берді. Ол Уоллестің теориялық ойларын қолдап, «сұмсалданусыз жақсы және түпнұсқалы байқау болмайды» деп, «Мен сізден әлдеқайда алысқа барам» деп қосты. Уоллес 1858 жылдың ақпанында Тернатте «Түрлердің бастапқы түрден шексіз ауытқуға бейімділігі» атты мақаласын жазып, оны Дарвинге Лайеллге жіберуді сұрап жіберді. Дарвин оны 1858 жылдың 18 маусымында алды және Лайеллге «Сіздің сөздеріңіз ақиқатқа айналды, алдын ала жаза алдым» және «Егер Уоллес менің 1842 жылы жазылған эскизімді оқыған болса, ол одан да жақсы қысқаша тұжырымдама жасай алмас еді!» деп жазды. Уоллес оны жариялауды сұрамаса да, Дарвин «әлбетте, бірден хат жазып, Уоллес таңдаған кез келген журналға жіберуге ұсыныс жасайды». Ол қайғылы түрде: «Менің барлық түпнұсқалығым, қандай болмасын, қиратылады» деп қосты. Лайеллдің дереу берген жауабы Дарвинді өз идеяларын жариялауға шақырды, ал 25 маусымдағы жауабында Дарвин Хукердің 1847 жылы оқыған 1844 жылғы эссесіне және 1857 жылы Аса Грейге жазған хатына назар аударғанын айтты, ол әлі де идеяларын дамытып жатқанын көрсетті, «Осылайша мен Уоллестен ештеңе алмаймын деп шын мәнінде айта аламын және дәлелдей аламын. Қазір мен оншақты беттен тұратын жалпы көзқарасымды жариялауға қуанышты болар едім. Бірақ мен өзімді осылай істеуге сендіре алмаймын, мен бүкіл кітабымды өртеп жібергенді жөн көремін, өйткені ол немесе кез-келген адам мені қарапайым мінез-құлықпен ұстады деп ойламасын», - деп Хукерді екінші пікір беруге шақыруды сұрады. Дарвиннің еңсесі түсіп, кішкентай ұлы Чарльз Уэринг Дарвиннің ауруы күшейді, ол 28 маусымда қызыл жегіден қайтыс болды. 29-ы күні таңертең ол Хукердің хаттарын мойындап, «Мен қазір ойлана алмаймын» деп жазды, содан кейін сол түні хаттарды оқыды, және «мүлдем әлсірегенімен», өзінің қызметшісін Хукерге Уоллестің эссесін, Аса Грейге жазған хатты және 1844 жылғы эссені алып баруға бұйырды, мәселені Лайелл мен Хукердің қолына тапсырды. Лайелл мен Хукер Уоллестің мақаласын Дарвиннің эссесінен алынған үзіндімен және Аса Грейге жазған хатымен бірге Лондонның Линнейн қоғамында бірлесіп жариялау туралы шешім қабылдады. Жазғы демалысқа дейін қоғамның соңғы отырысы 1858 жылдың 10 маусымында бұрынғы президент ботаник Роберт Браунның қайтысынан кейін кейінге қалдырылды және 1 шілдеде өткізілуі тиіс еді. 30 маусым күні түстен кейін миссис Хукер Дарвиннен қолжазба құжаттарды көшіріп алды, содан кейін сол күні кешке Лайелл мен Хукер хатшыға хат қоса беріп тапсырды.

On the voyage of the Beagle the young Charles Darwin took a break between graduating and starting his career as a clergyman to study the natural history of South America, an interest he had developed at the University of Edinburgh and the University of Cambridge. Influenced by Charles Lyell's Principles of Geology, he became an able geologist as well as collecting plant and animal specimens, and fossils of gigantic extinct mammals. By the return journey, he was connecting patterns of geographical and historical distribution, and starting to doubt the stability of Species. In September 1838 he conceived his theory of natural selection as the cause of evolution, then as well as developing his career as a geologist and writer worked privately on finding evidence and answering possible objections. He wrote out his ideas in an 1842 "pencil sketch", then in an essay written in 1844. He discussed transmutation with his friend Joseph Dalton Hooker, who read the essay in 1847. After turning his attention to biology and completing eight years of work on barnacles, Darwin intensified work on his theory of species in 1854. Alfred Russel Wallace, a naturalist working in Borneo, had a paper on the "introduction" of species published in Annals and Magazine of Natural History. This made guarded comments about evolution, and in the spring of 1856 it was noticed by Lyell who drew it to the attention of Darwin who was then working out a strategy for presenting his theory. Darwin apparently mistook Wallace's meaning, writing "nothing very new Uses my simile of tree, [but] it seems all creation with him". However, he spelt out the details of Natural Selection to Lyell, who found the idea hard to accept but urged Darwin to publish to establish priority. On 14 May 1856 Darwin began what became his draft for a book titled Natural Selection. Wallace collected specimens and corresponded with Darwin from Borneo. In December 1857, he wrote to ask if Darwin's book would delve into human origins, to which Darwin responded that "I think I shall avoid the whole subject, as so surrounded with prejudices, though I fully admit that it is the highest & most interesting problem for the naturalist". He encouraged Wallace's theorising, saying "without speculation there is no good & original observation", adding that "I go much further than you". Wallace wrote his paper On The Tendency of Varieties to Depart Indefinitely from the Original Type at Ternate in February 1858 and sent it to Darwin with a request to send it on to Lyell. Darwin received it on 18 June 1858, and wrote to Lyell that "your words have come true with a vengeance, forestalled" and "If Wallace had my MS. sketch written out in 1842, he could not have made a better short abstract!" While Wallace had not asked for publication, Darwin would, "of course, at once write and offer to send [it] to any journal" that Wallace chose. He sadly added that "all my originality, whatever it may amount to, will be smashed". Lyell's immediate response urged Darwin to publish his own ideas, and in his reply of 25 June Darwin agreed that he could point to his own Essay of 1844 which Hooker had read in 1847, and a letter to Asa Gray of 1857 showing that he was still developing the ideas, "so that I could most truly say and prove that I take nothing from Wallace. I should be extremely glad now to publish a sketch of my general views in about a dozen pages or so. But I cannot persuade myself that I can do so honourably I would far rather burn my whole book than that he or any man should think that I had behaved in a paltry spirit", also requesting that Hooker be invited to give a second opinion. Darwin was overwrought by a deepening crisis of illness of his baby son Charles Waring Darwin, who died of scarlet fever on 28 June. On the morning of the 29th he acknowledged Hooker's letters, writing "I cannot think now", then that night he read the letters, and though "quite prostrated", got his servant to take to Hooker Wallace's essay, the letter to Asa Gray and the Essay of 1844, leaving matters in the hands of Lyell and Hooker. Lyell and Hooker had decided on a joint publication at the Linnean Society of London of Wallace's paper together with an extract from Darwin's essay and his letter to Asa Gray. The last meeting of the society before the summer recess had been postponed following the death of former president the botanist Robert Brown on 10 June 1858, and was to be held on 1 July. On the afternoon of 30 June Mrs. Hooker copied out extracts from the handwritten documents they had just received from Darwin, then that evening Lyell and Hooker handed them in to the secretary with a covering letter.

Оқу

Бұл қағаздарды Лондонның Линнеев қоғамына 1 шілде 1858 жылы хатшы Джон Джозеф Беннетт оқыды. Авторлардың ешқайсысы да қатыспады. Дарвин ұлының жерлеу рәсіміне қатысып жатты, ал Уоллес әлі Борнеода еді. Кездесуді қоғамның президенті Томас Белл басқарды, ол Дарвиннің Бигл экспедициясынан әкелген жорғалаушылар мен бауырымен жорғалаушылардың сипаттамасын жазып алған еді. Шамамен отыз адам болды, соның ішінде шетелден келген екі есімдері аталмаған қонақ та бар еді. Көптеген адамдар Лиеллдің бұрынғы президент және ботаник Роберт Браун туралы некрологты тыңдау үшін келді. Уоллестің табиғаттану агенті Сэмюэл Стивенс қатысты, ал Дарвиннің достары Уильям Бенджамин Карпентер және геолог Уильям Генри Фитон болды. Басқалардың арасында Дэниел Оливер мен Артур Хенфри кейін эволюцияны қолдады, ал Кэтберт Коллингвуд оған қарсы шықты. Джордж Бентамды Хукер күн тәртібінен бас тартуға көндірді, сондықтан Дарвин мен Уоллестің мақалалары бірінші болып талқыланды, содан кейін ботаникалық және зоологиялық тақырыптар бойынша тағы алты мақала оқылды. Белл кездесулердің соңында талқылаулар өткізуді қалыптастырған, бірақ табиғи іріктеу туралы ешқандай пікірталас болмады, мүмкін, қарастырылған мәселелердің көптігіне байланысты немесе көрнекті Лайелл мен Хукер қолдайтын теорияға қарсы сөйлеуге әдептілікпен тартынғандықтан. Бентам тыңдаушылардың шаршағандай көрінгенін айтты. Хукер кейіннен «ешқандай пікірталас болған жоқ» деді, бірақ «кейін шай ішіп отырып осы туралы әңгімелестік», ал көп жылдар өткен соң ол естеліктерінде «бұл тақырып ескі мектепке қаруланып кіруге дейін тым қауіпті болды» деп ойлады. Белл бұған келіспесе де, вице-президент өзінің жарық көруге дайын тұрған мақаласынан өзгерместік туралы барлық сілтемелерді дереу алып тастады. Дарвин Уоллеске осы оқиғаны түсіндіріп, Хукердің Дарвиннің өтініші бойынша жазған хатын қоса берді. Оның келесі әрекеті – отбасын инфекциядан қорғау болды, өзі де, Эмма да балаларының қауіпсіздігіне байланысты қорқыныштан шаршады. Жерлеуден кейін бір күні олар Сассекстегі қарындасына, содан кейін Портсмут пен Уайт аралына көшіп кетті. Алғашында олар Шэнклиндегі Король қонақ үйінде тұрды, ал 30 шілдеде Дарвин «Табиғи іріктеу» кітабының «қысқаша мазмұнын» жаза бастады, Хукердің Линейлік журналда ғылыми мақала жариялауға шақыруына жауап ретінде қысқа мақала жоспарлап отырды. Олар кейін Сандаунда вилла жалдап алды, ал Дарвин өзінің «қысқаша мазмұнын» қолдау үшін қажет деп санайтын фактілерді Хукердің бастапқыда ұсынған отыз беттен асырып кеңейтті.

The papers were read to the Linnean Society of London on 1 July 1858, by the Secretary John Joseph Bennett. Neither author was present. Darwin was attending the funeral of his son, and Wallace was still in Borneo. The meeting was chaired by the president of the society, Thomas Bell, who had written up the description of Darwin's reptile specimens from the Beagle expedition. About thirty were present, including two unnamed guests from overseas, with many there to hear an obituary notice for the former president and botanist Robert Brown given by Lyell. Wallace's natural history agent Samuel Stevens happened to be present, while Darwin's friends there included William Benjamin Carpenter and the geologist William Henry Fitton. Amongst the others, Daniel Oliver and Arthur Henfry would later support evolution, while Cuthbert Collingwood became an opponent. George Bentham was persuaded by Hooker to step down so that the Darwin and Wallace papers were first on the agenda, followed by six other papers on botanical and zoological topics. Bell had introduced discussions at the end of meetings, but there was no discussion of natural selection, perhaps because of the amount of business that had been dealt with, or possibly due to polite reluctance to speak out against a theory which the eminent Lyell and Hooker were supporting. Bentham noted that the audience appeared fatigued. Hooker later said there was "no semblance of a discussion", though "it was talked over with bated breath" at tea afterwards, and in his reminiscences many years later thought "the subject [was] too ominous for the old school to enter the lists before armouring." Although Bell apparently disapproved, the Vice President promptly removed all references to immutability from his own paper which was awaiting publication. Darwin wrote to Wallace to explain what had occurred, enclosing a letter which Hooker wrote at Darwin's request. His next action was to get his family away from the danger of infection, both himself and Emma exhausted by sickening fear about the safety of their children. The day after the funeral they moved to his sister in law's in Sussex, then on to Portsmouth and the Isle of Wight. At first they stayed in the King's Hotel, Shanklin, and on 30 July Darwin began writing an "abstract" of his book on Natural Selection, planning a short paper in response to Hooker's urging to publish a scientific paper in the Linnean journal. They next rented a villa in Sandown and Darwin pressed on, with the facts he felt necessary to support his "abstract" expanding far beyond the thirty pages Hooker had originally suggested.

Қағаз

Мақала, хаттан және құжаттардан тұратын, Линеан қоғамының Зоологиялық журналында 3 (20 тамыз): 46–50 беттерде жарияланды. Мақала Джозеф Далтон Хукер мен Чарльз Лайелдің 1859 жылғы 30 маусымдағы хаттарынан тұрады, онда мақаланың үш бөлімі туралы ақпарат келтірілген. Кіріспе төмендегі бөлімдермен бірге берілген:

The paper, consisting of the letter and papers, was published in the Zoological Journal of the Linnean Society 3 (20 August): 46–50. The paper consisted of a communication letter by Joseph Dalton Hooker and Charles Lyell dated 30 June 1859, giving information on the three sections of the papers. The introduction is shown below, along with the section headings:
MY DEAR SIR,—The accompanying papers, which we have the honour of communicating to the Linnean Society, and which all related to the same subject, viz. the Laws which affect the Production of Varieties, Races, and Species, contain the results of the investigations of two indefatigable naturalists, Mr. Charles Darwin and Mr. Alfred Wallace. The gentlemen having, independently and unknown to one another, conceived the same very ingenious theory to account for the appearance and perpetuation of varieties and of specific forms on our planet, and both fairly claim the merit of being original thinkers in this important line of inquiry; but neither of them having published his views, though Mr. Darwin has for many years past been repeatedly urged by us to do so, and both authors having now unreservedly placed their papers in our hands, we think it would best promote the interests of science that a selection from them should be laid before the Linnean Society. Taken in the order of their dates, they consist of:—

I. Extract from an unpublished Work on Species, by C. DARWIN, Esq., consisting of a portion of a Chapter entitled, "On the Variation of Organic Beings in a state of Nature; on the Natural Means of Selection; on the Comparison of Domestic Races and true Species." II. Abstract of a Letter from C. DARWIN, Esq., to Prof. ASA GRAY, Boston, US, dated Down, September 5th, 1857. III. On the Tendency of Varieties to depart indefinitely from the Original Type. By ALFRED RUSSEL WALLACE. The communication letter briefly describes the first two, and regarding Wallace's paper states that he sent to Darwin "with the expressed wish that it should be forwarded to Sir Charles Lyell, if Mr. Darwin thought it sufficiently novel and interesting. So highly did Mr. Darwin appreciate the value of the views therein set forth, that he proposed, in a letter to Sir Charles Lyell, to obtain Mr. Wallace's consent to allow the Essay to be published as soon as possible. Of this step we highly approved, provided Mr. Darwin did not withhold from the public, as he was strongly inclined to do (in favour of Mr. Wallace), the memoir which he had himself written on the same subject, and which, as before stated, one of us had perused in 1844, and the contents of which we had both of us been privy to for many years. On representing this to Mr. Darwin, he gave us permission to make what use we thought proper of his memoir, &c.; and in adopting our present course, of presenting it to the Linnean Society, we have explained to him that we are not solely considering the relative claims to priority of himself and his friend, but the interests of science generally".

Құрметті мырза, біз Линнеан қоғамына ұсынып отырған және барлығы бір тақырыпқа – «Түрліліктердің, нәсілдердің және түрлердің пайда болуына әсер ететін заңдар» – қатысты осы құжаттар Чарльз Дарвин мен Альфред Уоллес мырзалардың зерттеулерінің нәтижелерін қамтиды. Екеуі де біздің планетамыздағы түрлер мен белгілі бір формалардың пайда болуын және сақталуын түсіндіретін өте тапқыр теорияны тәуелсіз және бір-бірінен хабарсыз ойлап тапқан, сонымен қатар осы маңызды зерттеу саласында бастамашыл екендерін дұрыс талап етеді. Бірақ олардың ешқайсысы да өз көзқарастарын жарияламаған, тіпті Дарвин мырза көп жылдар бойы бізден осыны етуге бірнеше рет шақырылған болатын. Екі автор да қазір өз еңбектерін біздің қолымызға бергендіктен, ғылымның мүддесін ілгерілету үшін олардан таңдаулыларын Линнеан қоғамына ұсынудың дұрыс екенін санаймыз. Олардың күнтізбелік ретімен тізімі:

I. К. Дарвиннің «Түрлер туралы» жарияланбаған еңбегінен үзінді, «Табиғаттағы органикалық тіршіліктердің өзгеруі, табиғи іріктеу құралдары, үй жануарлары мен нағыз түрлердің салыстырылуы» деген тараудың бір бөлігін қамтиды. II. К. Дарвиннің профессор А. Грейге, Бостон, АҚШ, 1857 жылғы 5 қыркүйекте Дауннан жіберген хатының тұжырымы. III. Альфред Рассел Уоллес жазған «Түрліліктердің бастапқы типтен шексіз ауытқуға бейімділігі». Байланыс хатында алғашқы екеуі туралы қысқаша мәлімет берілген, ал Уоллес мырзаның еңбегі туралы былай делінген: ол Дарвинге «егер Дарвин мырза оны жеткілікті жаңа және қызықты деп тапса, оны сэр Чарльз Лайелге жіберуге болатынын» айтқан. Дарвин мырза осы еңбектің құндылығын жоғары бағалап, сэр Чарльз Лайелге жазған хатында Уоллес мырзаның мақұлдауын алып, осы мақаланы мүмкіндігінше тез жариялауға рұқсат беруді ұсынған. Біз бұл қадамды қолдадық, егер Дарвин мырза өзінің сол тақырыпта жазған мемуарын (Уоллес мырзаның пайдасына) жарияламауға бейім болмаса, өйткені біздің біріміз 1844 жылы оны қарап шыққан және біз екеуміз де оның мазмұнымен көп жылдар бойы таныс болған едік. Дарвин мырзаға осы туралы хабарлағаннан кейін, ол бізге өзінің мемуарын қалай қажет деп санайтынбыз, солай пайдалануға рұқсат берді. Осы бағытты қабылдап, оны Линнеан қоғамына ұсынуда, біз оған өзінің және оның досының басымдылығына қатысты талаптарды ғана емес, жалпы ғылымның мүдделерін де ескеретінімізді түсіндірдік.

Жарияланымның әсері

Бұл мақала бірнеше журналдарда, соның ішінде "Зоолог" журналында қайта басылып, қарастырылды. Онда "Бұл мүмкін" деген жауаптан өзгеше жауап беруге болмады. Бұл туралы кейбір рецензиялар мен хаттарда да сөз болды. Линнея қоғамының президенті Томас Белл 1859 жылдың мамыр айындағы президенттік есебінде: "Шындығында, өткен жыл ғылым саласын бірден өзгертетіндей керемет жаңалықтармен ерекшеленбеді" деп жазды. Көп жылдар өткен соң Дарвин бір ғана рецензияны есіне түсірді; Дублин профессоры Хаутон "олардағы жаңаның бәрі жалған, ал рас болғаны ескі" деп мәлімдеді. Денсаулығына қарамастан Дарвин табиғи іріктеу туралы "үлкен кітабының" "қысқаша мазмұнын" жазуды жалғастырды. Бұл қысқартылған нұсқа 1859 жылдың қараша айында "Түрлердің пайда болуы" деген атпен жарияланды.

Кибернетикаға әсер етуі

Уоллестің мақаласының (62-бет) көп назардан тыс қалған бір бөлігінде ол эволюциялық принцип туралы былай дейді: Бұл принциптің әрекеті, бу машинасының центрифугалық басқару құрылғысының әрекетіне ұқсас, ол кез келген бұрмалаушылықты олар көзге көрінер алдында тексеріп, түзетуге тырысады; және жануарлар әлеміндегі теңгерімсіз кемшілік ешқашан көзге түсетіндей деңгейге жете алмайды, себебі ол өзін-өзі бірден білдіріп, тіршілік етуді қиындатады және жақын арада жойылуға себеп болады. 1970 жылдары кибернетик және антрополог Грегори Бейтсон, Уоллес мұны тек мысал ретінде қарастырғанымен, "ол, бәлкім, 19 ғасырда айтылған ең әсерлі сөз болған" деп атап өткен. Бейтсон 1979 жылы "Ақыл және табиғат: қажетті бірлік" атты кітабында бұл мәселеге қайта оралды, ал басқа ғалымдар да табиғи іріктеу мен жүйелер теориясы арасындағы байланысты зерттеуді жалғастыруда.