Кіріспе

Cramond Village (Cair Amain) – Шотландияның Эдинбург қаласының солтүстік-батысында, Алмонд өзенінің Форт шығанағына құятын жеріндегі ауыл және қалалық аймақ. Крэмонд аймағында мезолит дәуірінен, қола дәуірінен және римдік кезеңнен қалған іздер бар. Қазіргі заманда бұл шотланд экономисі Джон Лоудың (1671–1729) туған жері. Крэмонд 1920 жылғы Эдинбург шекараларын кеңейту және трамвайлар заңымен (10 & 11 Geo. 5. c. lxxxvii) Эдинбург қаласының құрамына қосылды.

Этимология

Бір кезде Краммонд рим қамалы римдіктерге Алатерва деп белгілі болған деп есептелген. Крэмонд үйінің аумағында "Алатерван аналарына және парад алаңының аналарына" арналған тас құрбандық тақтасы қазылып алынды. Ертедегі зерттеушілер бұл жазуды тастың табылған жерімен байланыстырды, бірақ қазіргі ғалымдар бұл пікірмен келіспейді. "Алатерве" дегені – бұл құрбандық тақтасын орнатқан тунгриандық когортадан тараған Матре және Матронае қасиеттерінің жергілікті атауы болуы мүмкін. Римдік үстемдік аяқталғаннан кейінгі ғасырларда Краммонд вотадиндердің қолына өтті, олар кумбрий тілінде сөйледі – бұл британдық кельт тілі, және осы елді мекенге атау берді. Краммонд атауы Caer Amon деген сөз тіркесінен шыққан, яғни "өзендегі қамал", ол Алманд өзенінің жанындағы римдік қамалға сілтеме жасайды.

Римге дейінгі кезең

Археологиялық қазба жұмыстары Крэмондта б.з.д. 8500 жылға жуық адамдар қоныстанғандығының куәліктерін ашты, бұл оны бір кезге Шотландиядағы ең ерте белгілі адам қонысына айналдырды. Мезолиттік лагерьде тұрғандар – жылдың мезгіліне қарай өз территорияларында көшіп-қонып жүрген көшпелі аңшы-жинаушылар болды. Қышқыл топырақтан сүйектер сақталмаса да, паналарга немесе желден қорғау құрылыстарына тіреу болған қоқыс шұңқырлары мен қазылған тірек тесіктері табылды. Шұңқырларда тұрғындардың негізгі тағамының қалдықтары – көптеген тасталған жаңғақ қабықтары табылған, олар жерді көміртектік талдау арқылы мерзімдеуге пайдаланылды.

Рим дәуірі

142 жылы римдік әскерлер император Антонин Пийдің бұйрығымен Крамондқа келді, мақсаты – Алманд өзенінің сағасында бекініс салу еді. Бұл бекініс римдіктер Шотландияда салған Антонин қабырғасы (Адриан қабырғасы сияқты, императордың атымен аталған) деп аталатын нығайтылған шекараның шығыс жағын қорғауға арналған еді. Шамамен бес жүз адам осы нысанда жұмыс істеді, алты акрға жуық аумақты алып жатқан бекініс және байланыс үшін порт салды. Дегенмен, бекініс тек қысқа мерзімге, шамамен он бес жылға ғана қоныстанды, содан кейін әскерлер Адриан қабырғасына қайтаруға бұйрық берілді. Кейінірек табылған қыш және монеталар бекініс пен порт қайтадан қоныстандырылып, император Септимий Севердің әскері мен флоттың базасы ретінде 208 және 211 жылдар аралығында пайдаланғанын көрсетеді. Ортағасырлық Крамонд шіркеуі (батыс мұнарасы өзгертілген күйде сақталған) римдік бекіністің ішінде салынған. Римдіктердің Крамондта болғандығы туралы мәліметтер кейін жазылса да, бекіністің қалдықтары тек 1954 жылы ғана қайта ашылды. Оны қазба жұмыстарынан кейін, римдік дәуірдегі нысанның жағдайын анықтау үшін жан-жақты зерттеулер жүргізілді. Бекініс төртбұрышты болды, қабырғаларының биіктігі барлық жағынан бес метрге жетеді. Әр қабырғада төрт бағыттан кіруге мүмкіндік беретін қақпалар орнатылған. Ішінде казармалар, шеберханалар, астық сақтау қоймалары, штаб және командирдің үйі орналасқан. Кейінірек жүргізілген қазба жұмыстары бекіністің сыртында монша үйі, қосымша өнеркәсіптік шеберханалар және жергілікті елді мекен сияқты басқа да құрылыстар табылды. 1997 жылы жергілікті қайықшы (осы маңызды ескерткішті тапқаны үшін айтарлықтай ақшалай сыйлық алған) порттың лайынан Крамонд арыстанын тапты, ол – бақандай тастан жасалған, бақытсыз ер адамды жеп жатқан арыстанның мүсіні, бұл әскери қолбасшының қабіріндегі жұп мүсіннің бірі болуы мүмкін. Мүсін консервацияланғаннан кейін Эдинбургтағы Шотландия Ұлттық мұражайында қойылды. Бұл Шотландияда сақталған римдік мүсіндердің ең әсерлі туындыларының бірі.

Орта ғасырлар

Римдіктер кеткеннен кейін бірнеше ғасыр бойы Крамондтың жағдайы туралы көп мәлімет белгілі емес. Осы кезеңнің тарихын тарихшы Дж. Вуд былай қорытындылады: «Крамонд приходының үстіне қайтадан қараңғылық түсті, мен 995 жылға дейін ешбір тарихшының ең кішкентай жазбасын да таба алмадым». 15 ғасырдың басында салынған, қазір бұзылған ірі құрылыстың бөлігі болған Краммонд мұнарасы, бір кезде Дункельд епископтарының меншігі болған, ал Краммонд олардың діни округінің бір бөлігі еді. 1980 жылдары мұнара нығайтылып, жеке тұрғын үйге айналдырылды.

Қазіргі тарих

Крэмонд ғасырлар бойы баяу дамыды, Крэмонд шіркеуі 1656 жылы негізі салынды. 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында қысқа мерзімге өнеркәсіптік ауыл ретінде болғаннан кейін, 19-шы ғасырдың соңына қарай Эдинбург қаласының ыңғайлы маңына айналды, және осы күнге дейін солай болып келеді. Крэмонд 1920 жылдың 1 қарашасында ресми түрде Эдинбургтің құрамына қосылды. 2009 жылдың 21 ақпанында Филиппа Лэнгли өзінің сәтті «Ричардты іздеу» жобасын Крэмонд Инн мейрамханасында бастады.

География

Крэмонд Эдинбургтің солтүстік-батысында, қала орталығынан шамамен 8 шақырым қашықтықта, Алмонд өзенінің Форт фиртіне құятын жерінде орналасқан. Тарихи тұрғыдан алғанда, Крэмонд приході солтүстікте Форт фиртінің жағалауынан басталып, оңтүстікте Корсторфин приходіне дейін созылған, батысында Далмени және Кирклистон приходтарымен, ал шығысында Сент-Кутберт приходімен шектесетін. Оның ауданы он бес шаршы мильді құрап, Грантон, Пилтон, Мьюирхаус, Дэвидсонс-Мэйнс, Блэкхолл, Равелстон, Крейгкрук, Тернхаус және Крейгхолл сияқты елді мекендерді қамтыды. Аймақтың жер бедері төмен, біртегіс толқындармен сипатталады, Корсторфин төбесінен жағалауға қарай үш кезеңде төмендейді және солтүстікке қарай Фортқа ағып жатқан Алмонд өзенімен тілгіленген. 1794 жылы Джон Филип Вуд өзенді "Амон" деп атап, Крейгхоллдан Форт фиртіне дейінгі бөлігінде орманды, биік және тік жартастар бар екенін, олардың "көбінесе тік және көлбеу тас жартастармен" безенгенін жазды. Соңғы мұз дәуірінде бұл аймақ күшті мұздыққа ұшырады, мұз ағысының бағыты негізінен батыстан шығысқа қарай болды. Осының салдарынан, Алмонд өзені аңғары сияқты жер бедерлерінің шығыс жағында тау жыныстары кездеседі, ал 1930 жылдарға дейін Крэмонд жағажайы салынғанға дейін үлкен мұздық тастар жағалау бойында шашырап жатты. Жағалаудың, Алмонд өзенінен батысқа қарай орналасқан жерінде Хантер Крейг немесе Қыран тасы бар, оның бетіне салынған өрнек дәстүрлі түрде қыранның бейнесі деп есептеледі. Уильям Мэтланд 1753 жылы бұл мүсінді "уақыт пен ауа райының құрбаны" болған деп сипаттады. Canmore кескіннің жасын нақты анықтау мүмкін емес екенін және қазіргі күйде өте тозуға ұшырағанын хабарлайды.

Белгілер мен мүсіндер

8 тонналық "Балық" мүсіні 2009 жылы Крамонд қаласының су жағасына орнатылды. Бұл, 2002 жылы мүсінші Рональд Рейдің осы жердегі қызғылт граниттен сегіз ай бойы жасаған кескініне құрмет көрсету мақсатымен, Крамонд қауымының сәтті науқанының нәтижесінде мүмкін болды. Краммонд Кирк шіркеуінің залында кішірек "Краммонд Балығы" да қойылған. Шіркеу залының арт жағындағы тұрақ орнында тағы бір мүсін (слон) жасалып жатыр.

Сәулет

Кемежай бойындағы ескі үйлер дәстүрлі оңтүстік-шығыс Шотландия сәулетінің жергілікті үлгісін көрсетеді. Олар тастан салынған, сыртын ақ әктаспен жабылып, терезе және есік айналалары таспен әшекейленген, шатыры қызыл түсті голландтық қышпен жабылған. Алмонд өзенінің бойымен, яхта клубы мен өзенде тізілген қайықтардың басынан өтетін тыныш серуен жолынан жоғарылап, қираған су диірменін көруге болады. Шығыс жағында құмды жағажай мен жағалау жолы Silverknowes және Grantonға дейін танымал серуен ұсынады. Алмондтың арғы бетінде (бұрын қайықпен өткел болатын) Далмени иелігі Форт шығанағының жағалауымен Далмени ормандығы арқылы жағымды серуенге шақырады. Шотландия шіркеуінің зиратында сирек кездесетін мәйіт сақтау үйі орналасқан. Кирктің жанында әсем Краммонд үйі тұр. Оның орталық бөлігі 17 ғасырдың соңында салынса, классикалық фасады 1778, ал арт жағы 1820 жылы қосылған. Королева Виктория Холирудта тұрғанда осы үйге келген. Бұл үй Р.Л. Стивенсонның «Шоу үйі» романының прототипі болуы мүмкін деп есептеледі. Қазіргі уақытта Шотландия шіркеуінің қамқорларына тиесілі және 2010 жылға дейін Шотландияның жабайы табиғат қорының бас кеңсесі ретінде пайдаланылды. Қор Лейтке көшірілді. Манса алғаш 17 ғасырдың ортасында салынған, кейін 18 ғасырдың ортасында қайта жаңартылған. Солтүстік қанаты шамамен 1770 жылы, ал оңтүстік қанаты 1857 жылы салынған. Рейберннің әйгілі суретіндегі коньки тебетін пастор, Уокер ақсақал, 1776 жылдан 1784 жылға дейін осы жерде тұрған. Жағалаудағы Краммонд аралында екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінен қалған бекіністер бар. Арал құрлықпен бетон пилондардан тұратын бөгет арқылы байланысқан, ол кемелерге қарсы тосқауыл ретінде салынған. Төмен су кезінде құм аралға дейін созылып, келушілерді қызықтырады, бірақ кейде толқын күшті болғандықтан, адамдар аралда қалып қояды.

Көркем шығармаларда

Крэмонд Мурiel Спарк романы "Джин Броди ханымның гүлденген шағы"мен байланысты, онда Лоутер мырзаның үйі орналасқан және Броди ханым көп уақытын өткізеді. Крэмонд Роберт Луис Стивенсонның "Қорық" романындағы Шоу үйінің де орналасқан жері. Крэмонд Ян Ранкиннің "Fleshmarket Close" кітабында да есімдерін табады. Крэмонд 1970 жылы түсірілген "Пол Темпл" телесериалының 2-сериясынан "Қос көру" атты эпизодта қысқаша көрінеді. Соңғы кезде Крэмонд "Жас Шерлок Холмс: Отты дауыл" фильмінде де пайда болды.