Кіріспе

Американдық математик Харольд Кальвин Марстон Морс (24 наурыз 1892 – 22 маусым 1977) – американдық математик, ең көп танымал еңбегі үлкен өзгерістердің есебіндегі (калькулюс вариациясы) жұмыстары. Ол қазір Морзе теориясы деп аталатын дифференциалдық топология әдісін енгізген. Морзе теориясының негізгі нәтижелерінің бірі – Морзе-Палас леммасы, сондай-ақ көптеген қолданыстары бар шексіз екілік тізбек – Тью-Морзе тізбегі оның атымен аталады. Ол 1929 жылы Америка өнер және ғылым академиясына, 1932 жылы АҚШ Ұлттық ғылым академиясына және 1936 жылы Америка философиялық қоғамына сайланды. 1933 жылы математикалық талдау саласындағы еңбегі үшін Бохер ескерткіш сыйлығымен марапатталды. Дж. Роберт Оппенгеймер Морсты «математиканың дерлік мемлекеттік қайраткері» деп сипаттады.

Өмірбаян

Ол 1892 жылы Мэйн штатындағы Уотервилл қаласында Элла Фиби Марстон мен Говард Кальвин Морс отбасында дүниеге келген. 1914 жылы ол (де солай Уотервиллде орналасқан) Колби колледжінде бакалавр дәрежесін алды. Гарвард университетінде 1915 жылы магистр және 1917 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Оның докторлық диссертациясы, "Теріс қисықтығы бар беттің геодезиялық қозғалысының белгілі бір түрлері", Джордж Дэвид Биркоффтың жетекшілігімен жазылған. Морз 1919–1920 жылдары Гарвардта Бенджамин Пирс оқытушысы болды, содан кейін 1920–1925 жылдары Корнелл университетінде, ал 1925–1926 жылдары Браун университетінде ассистент профессор болып жұмыс істеді. 1926 жылы Гарвардқа оралғаннан кейін 1929 жылы профессор атағын алды және 1935 жылға дейін сабақ берді. Сол жылы ол Принстон қаласындағы Жоғары оқу институтына (Institute for Advanced Study) қабылданды, онда 1962 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін қызмет етті. Ол өмірінің көп бөлігін бір ғана тақырыпқа арнады, қазір Морзе теориясы деп аталатын дифференциалдық топологияның бір саласы, ол тегіс көптіктің топологиясын сол көптіктегі дифференциалданатын функцияларды зерттеу арқылы талдауға мүмкіндік береді. Морзе бастапқыда өз теориясын геодезияға (жолдардағы энергия функционалының шеткі нүктелері) қолданды; осы әдістер Рауль Ботттың периодтылық теоремасын дәлелдеуде пайдаланылды. Морзе теориясы – қазіргі заманғы математикалық физикадағы, мысалы, іс тізбегі теориясындағы маңызды пән. Ол 1977 жылдың 22 маусымында Нью-Джерси штатының Принстон қаласындағы үйінде қайтыс болды. Оның екінші әйелі Луиза Джеффрис 2016 жылы дүние салды. Марстон Морзеді оның 5-ші туысы, Морзе кодымен танымал Сэмюэл Морземен немесе Морзе-Сард теоремасымен танымал Энтони Морземен шатастыруға болмайды.

Өмірбаяндық деректемелері

Please provide the English text and the existing translation reference. I need both to complete the translation as requested. I will then provide only the final Kazakh translation.