Кіріспе

Мадара аттысы (Мадарский коник) – Солтүстік-Шығыс Болгариядағы Шуменнің шығысында, Мадара ауылының жанындағы Мадара платосындағы ерте ортағасырлық үлкен тасқа қашалған рельеф. Ескерткіш 7-ші ғасырдың соңына немесе көбінесе 8-ші ғасырдың басына, Болгар ханы Тервел билік еткен кезде жасалған. 1979 жылы ЮНЕСКО бұл ескерткішті Әлемдік мұра тізіміне енгізді.

Сипаттама

Рельефті мүсін жер бетінен шамамен биіктікте, тік жартасқа қашалған, сұлу атты әскерді бейнелейді. Мүсін нақты өлшемге жақын. Оңға қарап тұрған атты әскер, атының аяғында жатқан арыстанға найзасын тігеді, ал сол жақта ит атты әскердің артынан жүгіріп келеді. Атты әскердің нұры мен киімдері, сондай-ақ атты әскердің беті алдындағы құс, ғасырлар бойғы эрозия мен ескерткіштің жалпы нашар күйі салдарынан анық көрінбейді. Бұл рельеф, Салтово, Сулек, Плиска және Велики Преславта табылған көміртектік суреттерге ұқсас.

Түпнұсқа дәстүрі

Скульптураның мәні мен символикасы белгісіз, сондай-ақ оның нақты қалау дәстүрі мен мәдени бастауы да анық емес. Рельефте, ықтимал, ежелгі тракиялықтар мен жаңадан келген болгарлардың ерекше діни нанымдарының элементтері кездеседі. Монументалды көлемі мен иконографиясы, сондай-ақ көптеген нақты егжей-тегжейлері (құбыжық, нұр, бас сүйек тостаған, құс, т.б.) болгар дәстүрінің құрамына жатады, ал оңға қарайтын бағыты мен арыстан тракиялық дәстүрге көбірек тән. Кейбір ерте зерттеушілер оны тракиялық аттының бір мысалы деп қарастырған – палео-балқан мифологиясында атқа отырған құдай бейнесінің қайталама мотиві. Бұл мотивте әдетте оң қолында найза ұстаған, ат үстінде шапан киген атты жаратылады. Ол көбінесе найзамен аңды өлтіріп жатқан күйде бейнеленеді, бірақ бұл элемент кейде кездеспейді. Константин Йозеф Жиречек пен Карел Шкорпил бастапқыда қарастырған (кейіннен бас тартқан) бұл пікір, иконографиялық егжей-тегжейдегі айырмашылықтар мен жануарлармен байланыс (ит жоқ) салдарынан біртіндеп қабылданбады.

Археология

1924–1935 жылдары рельефтің астында (солтүстікке қарай 250 м) пұтқа табынушылық ғибадатханасы (үш дәлізді шіркеу) және тікбұрышты ғимарат ретінде қызмет еткен кешеннің қалдықтары табылды, бұл, мүмкін, билеушінің жеке тұрғын үйі болған, онда билеуші Танграға қатысты киелі рәсімдерді орындаған. Осы жерде хан Омуртагтың Тәңре құдайына арналған зақымдалған жазуы да табылған. Кешен көбінесе IX ғасырдың екінші ширегіне жатқызылады, себебі 1970 жылдардағы қазбалар қыш ыдыстарды 8-10 ғасырлар аралығында жасалған деп көрсеткен. Кейбір зерттеушілер ең алғашқы ғимараттар христиан дініне өткеннен кейін салынған деп санайды. Осылайша, пұтқа табынушылық ғибадатханасы (яғни шіркеу) және ғимарат ерте византия базиликасының орнына салынған болуы мүмкін. Ғимараттың батысынан 900 жылға жуық мерзімде алтынмен әшекейленген белбеуі бар христиандық жерлеу орынының іздері табылды. Кейінірек, 20 ғасырда рельефтен солтүстік-шығысқа қарай үш шақырымдай жерде 5–6 ғасырлардағы ішкі тікбұрышты құрылымы бар базиликадан тұратын тағы бір ғимараттар тобы табылды, оны кейбіреулер пұтқа табынушылық ғибадатханасы деп түсіндірді (бірақ нақты дәлелдер жоқ).

Мұра

Мадара аттысы 1999 және 2000 жылдары шығарылған кіші болгар монеталарының (1-ден 50 стотинкаға дейін) бет жағында бейнеленген. 2008 жылдың 29 маусымында Болгарияның болашақ евро монеталарының дизайнына қатысты өткізілген ресми сауалнамада Мадара аттысы 25,44 пайыз дауыспен жеңіске жетті. Антарктидадағы Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Мадара шыңы осы тарихи Мадара орнының құрметіне аталған.