Кіріспе

Әлеуметтік ғылымдардағы тұжырымдама. Жалпыланған басқа – Джордж Герберт Мид әлеуметтік ғылымдарға енгізген, әсіресе символдық интеракционизм саласында қолданылатын тұжырымдама. Бұл – адамның белгілі бір қоғамдағы іс-әрекеттер мен ойларға қатысты басқалардың ортақ үміттері туралы жалпы түсінігі, осылайша ол ортақ әлеуметтік жүйенің өкілді мүшесі ретіндегі басқалармен қарым-қатынасын анықтауға көмектеседі. Кез келген уақытта актер өзінен не күтілетінін елестететін болса, ол жалпыланған басқаның көзқарасын қабылдап отыр. Нақты немесе толыққанды түсініксіз аудиторияның кім екендігі туралы оймен құрылған идеяның тағы бір атауы – қиял аудиториясы.

Алдын ала өнімдер

Мидтің жалпыланған басқа туралы ұғымы Адам Смиттің бейтарап бақылаушы туралы ойымен байланысты, ал ол өз кезегінде Аддисон мен Эпиктеттің бұрынғы тұжырымдарына қатысты. Адам Смит былай деп жазды: "Біз өзімізді толығымен шыншыл және әділ, жалпы адам ретінде, біздің әрекеттерімізді басқалардың әрекеттеріне қарағандай бейтарап бақылаушының көзімен қарап тұрғандай сезінеміз".

Рольдік ойындар

Мид балалық шақтағы рөлдік ойын мен қиял-ғажайыпты, онда бір рөл кез келген жалғастықсыз екінші рөлге жол береді, ұйымдастырылған ойынмен салыстыра бастады: "соңғысында, - деді ол, - бала сол ойынға қатысатын барлық басқалардың көзқарасын қабылдауы керек". Ол ұйымдастырылған ойынды жетілген өзіндік сананың қалыптасуы үшін өте маңызды деп есептейді, оны тек басқалардың (өзгеріп отыратын) ортақ іс-әрекеттерге деген көзқарастарына жауап беру және оларды түсіну арқылы ғана қол жеткізуге болады: яғни, жалпыланған басқа. Мид "ойында біз ұйымдастырылған басқаны, жалпыланған басқаны көреміз, ол баланың өзінде кездеседі, мысалы, командалық ойында команданың өзі – ұйымдастырылған процесс немесе әлеуметтік іс-әрекет ретінде оның әрбір мүшесінің тәжірибесіне енетін жалпыланған басқа болып табылады" деп мәлімдеді. Басқалардың ниеттері мен күтілімдерін анонимдік тұрғысынан қарастыру арқылы, бала ақырында өзін басқалар тобының көзқарасымен – жалпыланған басқалардың көзқарасымен көре алуы мүмкін. Жалпыланған басқаның көзқарасы – бұл үлкен қоғамның көзқарасы. Мидтің пікірінше, жалпыланған басқа – бізді қоғаммен байланыстыратын құрал.

Көптеген жалпыланған басқалар

Десек те, қазіргі заманғы дифференциацияланған қоғамда әлеуметтік топтардың санына сай, көптеген жалпыланған басқалар кездеседі: Мид айтқандай, "кез келген адам қоғамның әрбір мүшесі, әрине, осындай түрлі функционалдық топтардың көптегеніне жатады". Соның салдарынан, әрбір адам әлеуметтік-мәдени құндылықтардың әртүрлі жақтарын өзінің түсінігімен жеткізеді, бірегей синтезде жалпыланған басқалардың көзқарастарын қабылдайды. Әлеуметтену және жекелендіру деңгейінің артуымен, өзімнің және жалпыланған басқаның диалектикасына көбірек адамдар мен өзімнің көбірек жақтары қатысады.

Психоаналитикалық эквиваленттер

Тұжырымдама ретінде жалпыланған басқа, шамамен Фрейдтің суперэгосы тұжырымымен саякес келеді. Ол сондай-ақ Лаканның «Әкенің аты» қолданысымен де салыстырылды, себебі ол барлық адамдық өзара әрекетте әлеуметтік конвенциялар, заң және тілдің қатысуы арқылы құрылатын үшінші тарапты білдіреді. Бұл Бахтиннің «суперадресат» деп аталатын, адамдық коммуникацияны қабылдап, түсінетін болжамды тұлғасына да ұқсас.

Әлеуметтік желідегі қиялға салынған аудитория

Қазіргі заманғы Facebook және Twitter сияқты әлеуметтік желілерге сілтеме жасай отырып, Эден Литт пен Эстер Харгиттай, елестетілген аудиторияның адамдардың өз онлайн контентін нақты кімнің көріп жатқаны туралы толыққанды түсініксіз, аудитория туралы құратын ой-шағылысын білдіретінін түсіндіреді. Пайдаланушының елестетілген және нақты аудиториясы арасындағы осы айырмашылық әлеуметтік нормалар мен жағдайға байланысты болады және өзін-өзі қабылдатуда маңызды рөл атқарады. Егер пайдаланушы өз аудиториясының белгілі бір адамдардан тұрады деп ойласа, ол осы ойға сәйкес әлеуметтік желідегі ақпаратын және имиджін өзгерте алады. Академиялық зерттеуші Жаклин Викери жүргізген зерттеуде, оның респонденттері «гето» деп санайтын әріптестерінен алшақтауға тырысқандығы анықталды. Респонденттер Facebook-тағы достар байланысының барлығына көрінетінін білгендіктен, белгілі бір адамдармен байланысқа түсуден қорқып, олардың достық шақыруларын қабылдамай, онлайн қашықтықты сақтауға мәжбүр болды. Ғалым Дана Бойд «елестетілген аудитория құрмет саясатына тән «ақ» аудитория ұғымына ұқсас; атап айтқанда, жоғарылау үшін адам ақ белгіленген буржуазиялық өзін-өзі табысты көрсетуге қабілетті болуы керек» десе, академиктердің пікірін келтіреді. Басым, қабылданатын әлеуметтік нормалар мен сынып, гендер, нәсілдік немесе этникалық нормалардың қиылысуы, елестетілген және көрінбейтін аудитория үшін өзін-өзі қабылдатуды басқару кезінде керісіншеліктерді тудырады. Әлеуметтік желілерде ақпарат бөлісу жиілеген сайын, адамдар әртүрлі платформаларда өзін қалай көрсетуді таңдағанда елестетілген аудитория рөлі арта түседі. Мысалы, онлайн танысудағы өзін-өзі қабылдатуды басқару туралы зерттеуде қатысушылар өзін-өзі қабылдату қысымы мен шынайы өзін көрсетуге деген құштарлық арасындағы қайшылықты шешуге тырысқандығы анықталды. Осыған ұқсас басқа зерттеулер де онлайн танысуда жалған ақпарат берудің көптеп кездесетінін көрсетті: бір зерттеуге қатысушылардың 86%-ы өздерінің танысу сайтының басқа мүшелері физикалық келбеті туралы жалған ақпарат бергенін айтты. Жалған бейнелеу, әсіресе қатысушылар серіктес іздеп жүрген сайттарда, елестетілген аудитория идеясымен түсіндірілуі мүмкін. Қатысушылар өздерінің профильдерін кім көріп жатқаны туралы ой қалыптастырған сайын, олар өздерінің онлайн бейнесін одан да тартымды етуге тырысады.