Кіріспе

Әлеуметтанудағы түсінік
2006 жылғы инди-альбом

Әлеуметтануда танымалдылық – адамның, идеяның, орынның, заттың немесе басқа түсініктің басқа адамдар тарапынан қаншалықты ұнатылуы немесе оған берілетін мәртебе. Ұнату өзара жағымдылыққа, жеке қарым-қатынастарға және осыған ұқсас факторларға байланысты болуы мүмкін. Әлеуметтік мәртебе үстемдікке, басымдыққа және осыған ұқсас факторларға байланысты болуы мүмкін. Мысалы, мейірімді адам сүйкімді болып есептелуі мүмкін, демек, ол басқа адамнан көбірек танымал болуы мүмкін, ал бай адам басым болып есептелуі мүмкін, демек, ол басқа адамнан көбірек танымал болуы мүмкін. Адамдар арасындағы танымалдылықтың екі негізгі түрі бар: қабылданатын және социометриялық. Қабылданатын танымалдылықты анықтау үшін адамдардан әлеуметтік топтағы ең танымал немесе әлеуметтік маңызы бар адамдар кімдер екенін сұрау қажет. Социометриялық танымалдылық – бұл топтағы басқа адамдармен байланыстардың санын объективті түрде өлшеу. Адамның қабылданатын танымалдылығы жоғары болса да, социометриялық танымалдылығы төмен болуы мүмкін, және керісінше. Нимгендегі Радбоуд университетінің психологы Тесса Лансудың айтуынша, "Танымалдылық – бұл топтың орталық нүктесі болу және оған әсер ету".

Кіріспе

Популярлық термині латын тілінен алынған popularis терминінен тараған, ол бастапқыда "жалпыға ортақ" деген мағынаны білдірген. "Халықтың жақсы көретін жағдайы немесе қасиеті" деген қазіргі анықтама алғаш рет 1601 жылы қолданылған. Популярлық көбінесе жеке тұлғаға тән қасиет ретінде қарастырылса да, ол өзінен бастау алатын әлеуметтік құбылыс болып табылады, сондықтан оны тек адамдар тобының арасында ғана түсінуге болады. Популярлық – бұл ұжымдық пікір, және адамдар популярлықты бағалайтын кезде, белгілі бір тұлғаға немесе нысанға қатысты топтың сезімдерінің жалпы пікірін білдіреді. Бір нәрсені ұнату үшін адамдар тобы керек, сондықтан адамдар қаншалықты бір нәрсені жақтаса немесе біреуді ең жақсы көретінін айтса, соғұрлым көп назар аударылады және ол нысан соғұрлым танымал деп есептеледі. Аталғандарға қарамастан, популярлық тұжырымы әндер, фильмдер, веб-сайттар, іс-шаралар, тағамдар және т.б. сияқты нысандарға қолданылуы, берілуі немесе бағытталуы мүмкін. Мұндай нысандардың барлығы бірігіп, танымал мәдениетті құрайды, яғни қоғамдағы басым пікірлердің жалпы жиынтығын. Қысқасы, кез келген нәрсе – адам немесе адам емес – популярлы деп танылуы мүмкін.

Адамдар арасындағы танымалдылықтың түрлері

Көп жылдар бойы танымалдылықты зерттеу "жақсы көрілу" негізіндегі танымалдылық анықтамасына бағытталды. Бірақ, кейіннен танымал деп есептелген адамдардың, бастапқыда ойланғандай, ең жақсы ұнағандар емес екені анықталды. Оқушыларға ең ұнайтын және танымал деп санайтын адамдарды еркін таңдау мүмкіндігі берілгенде, көбінесе қарама-қайшылықтар пайда болады. Бұл әлеуметтік психология мойындаған жеке танымалдылықтың екі түрінің бар екенін көрсетеді: социометриялық танымалдылық және қабылданатын танымалдылық. Принштейн бұл екі түрді ұнату мен әлеуметтік статустың айырмасы ретінде сипаттайды.

Әлеуметтік танымалдылық немесе жағымдылық

Әлеуметтік танымалдылықты бір адамның қаншалықты ұнатылуымен анықтауға болады. Осы ұнату, игі ниетті әрекеттермен байланысты. Игі ниетпен әрекет ететін адамдар әлеуметтік тұрғыдан танымал болады. Олар көбінесе өзгелермен қарым-қатынас құру қабілеттерімен, басқаларға деген эмпатиясымен және қақтығыссыз ынтымақтастыққа дайындығымен белгілі. Бұл жеке бағалау, ол сүйкімділікпен сипатталады және әдетте топта ашық айтылмайды. Көп жағдайда, адамдардың кімді осы өлшем бойынша танымал деп санайтынын, құпиялылық сақталмаса білу қиын. Әртүрлі жағдайлар әртүрлі әлеуметтік нәтижелерге алып келуі мүмкін. Мысалы, бір оқушы шіркеу жастар тобында танымал болса, мектепте танымал емес деп есептелуі мүмкін.

Популяризация мен жекелендіру

Көлемді басқару моделі танымалдылықтың саяси және экономикалық билікке қолданылуын түсінуге арналған талдамалық құрал ұсынады. Бұл модель ақпараттың пайдаланушылар арасындағы танымалдылығына сәйкес ұйымдастырылу және таңдалу жолын түсіндіреді. Ол ақпаратты кеңінен тарату мен оның кері механизмі – ақпаратты жекелендіру арасындағы байланысты көрсетеді. Технологиялық компаниялар, ұйымдар, үкіметтер немесе жеке тұлғалар популяризация мен персонализацияны экономикалық, саяси және әлеуметтік билікке қол жеткізу үшін толықтыратын механизмдер ретінде біріктіре қолданады. Ақпаратты кеңінен таратудың әлеуметтік салдарының бірі – біртектіліктің пайда болуы, ол көбінесе үстем көзқарастарды көрсетеді. Мысалы, іздеу жүйелерінің жасайтындығы. Google Images PageRank жүйесін пайдаланып нәтижелерді танымалдылығына қарай реттесе де, "сұлулық" деген сұраныш бойынша көбінесе ақ терілі, жас әйелдерді көрсетеді. Бұл барлық топтарға қатысты сияқты көрінеді, бірақ ерекше мақсатпен құрылған топтарда анық байқалады. Мысалы, спорт командалары басқа командалармен жарыста жеңіске жету мақсатымен құрылады. Оқу топтары мүшелерінің бір-бірінің академиялық білімінен өзара пайда алуы үшін құрылады. Мұндай жағдайларда көшбасшылар көбінесе топтың басқа мүшелері оларды топқа көп үлес қосатынын сезгенде пайда болады. Спорт командасында ең жақсы ойыншылар көбінесе капитан болып сайланады, ал оқу топтарында адамдар көп білімі бар адамды ұнатуға бейім. Адамның топқа әкелетін нақты құндылығы оның танымалдығын анықтауда маңызды емес; маңыздысы – топтың басқа мүшелері сезінетін құндылығы ғана. Сезілген құн мен нақты құн көбінесе сәйкес келе бермейді, бірақ мұндай жағдайлар кездеседі, яғни адамның нақты құндылығы төмен болғанымен, оны жоғары бағалайтын жағдайлар бар.

Мерзімділігі

Халықтың танымалдылығы көбінесе әлеуметтік мәртебе арқылы бағаланады. Әлеуметтік мәртебе маңызды болғандықтан, адамдардың басқаларға ұнау мүмкіндігін арттыру үшін, құрбы-құрдастары әлеуметтік шешімдерді қабылдауда маңызды рөл атқарады. Дегенмен, бала кезінде адамдар бұл мақсатқа достық, оқу және өзара қарым-қатынас арқылы жетеді. Ересек болғанда жұмыс және романтикалық қарым-қатынастар маңыздырақ болады. Осындай құрбылық байланыс пен танымалдылықты қамтамасыз ету жұмыс орнындағы әлеуметтік желілер мен топтарға қызығушылықты арттыруға ықпал етеді. Мұндай жұмыс ортасында сәтті болу үшін ересектер танымалдылықты кез келген мақсаттан, тіпті романтикадан да жоғары бағалайды.

Жарыс

Кейбір жағдайларда, негізінен ақ студенттер оқитын орта мектептерде, тартымды ақ емес студенттер, орташа есеппен, социометриялық тұрғыдан қарағанда, дәл сондай тартымды ақ студенттерге қарағанда айқын түрде танымал болып шықты. Бұл құбылысты түсіндіру үшін ұсынылған теориялардың бірі – азшылық студенттер арасындағы жоғары топтық бірігу, көпшілік студенттер арасындағы осыған қарама-қарсы, салыстырмалы түрде төменгі бірігу деңгейі. Топтық бірігу жоғары болғандықтан, бір адамның көптеу адамдарға ұнауына мүмкіндік туады, себебі олардың барлығы байланыста болады. Бұл Зипф заңы сияқты жұмыс істейді, онда біріктірушілік фактор кішігірім азшылықтағы байланыстардың күшеюіне ықпал етеді, осылайша олар көбірек назар аударады және одан да танымал болады. Расаны танымалдылықты болжаушы фактор ретінде қарастырғанда, сыныптағы әрбір оқушының қаншалықты танымал және маңызды екенін сұрағанда, афроамерикалық студенттер өздерінің сыныптастары арасында ең танымал деп бағаланды. Танымалдылықтың спорттық қабілетпен байланысты екені анықталды, себебі афроамерикалықтар басқа расаларға қарағанда спортта жақсырақ екені туралы стереотип бар, сондықтан олар көбінесе танымал деп есептеледі. Сонымен қатар, ақ және испандық балалар мектепте жақсы оқығанда және жоғары әлеуметтік-экономикалық жағдайда өскенде танымал болып саналады. Танымалдылықты түсіндіру үшін бір ғана фактор жеткіліксіз, оның орнына нәсіл және спорттық қабілеттерге қарсы академиялық жетістіктер сияқты көптеген факторлардың өзара әрекеттесуі қажет.

Маңыздылық

Жұмыс орнында командалық жұмыстың көлемі артып келеді, нәтижесінде адамдардың әлеуметтік беделге ұмтылу және оны сезіну қажеттілігі күшейеді. Танымалдылық академиялық ортадағы студенттерге көбірек көмек алуға, жағымды қарым-қатынастар мен стереотиптерге ие болуға, сондай-ақ әріптестерінен көбірек қолдау табуға мүмкіндік береді. Басқалары танымал адамдармен жұмыс істеуді ұнатады, әсіресе физикалық еңбекке қатысты жұмыстарда, себебі олар жұмысқа ең білімді болмаса да, жақын, көмектесуге дайын, командалық жұмыста ынтымақтас және әріптестерімен теңдес қарым-қатынаста болады. Егер қызметкер жақсы мінезді, мейірімді, бірақ тым тәуелсіз емес болса, көптеген адамдар осы қызметкермен жұмыс істеуді артық көреді.

Ақпараттық каскадтар

Популярлық – бұл қазіргі заманға тән термин, ол әсіресе әлеуметтік желілердің дамуының арқасында кеңінен қолданылады. "Лайк" түсінігі Facebook сияқты кең таралған платформаларда мүлдем жаңа мағынаға ие болды. Популярлық – әлеуметтік құбылыс, бірақ ол адамдардың өзара әрекеттесетін объектілерге де қатысты болуы мүмкін. Бір нәрсені танымал етудің жалғыз жолы – оған қоғамның назарын аудару, ал ақпараттың таралуы оның танымалдығының жылдам өсуінде маңызды рөл атқарады. Кино, музыка сияқты мәдениет өнімдерінің рейтингісі көбінесе көпшіліктің емес, алғашқы сатып алушылардың талғамын көрсетеді, себебі ақпараттық каскад арқылы әлеуметтік ықпал танымал және танымал емес нәрсені анықтауда үлкен рөл атқарады. Ақпараттық каскадтар адамдардың іс-әрекеттеріне күшті әсер етеді, олар келісе ме, жоқ па, басқалардың үлгісін қайталайды. Мысалы, музыканы жүктегенде адамдар қандай әндерді таңдау керектігін толығымен дербес шешпейді. Көбінесе олар трендтегі әндерді көрсететін тізімдерге сүйенеді. Адамдар бұрынғылардың таңдауына ден қойғандықтан, веб-сайттың жүктелім рейтингін өңдеу арқылы қоғамда танымал болатын нәрсені өзгертуге болады. Сатуды болжау үшін жалданып жұмыс істейтін сарапшылар көбінесе қателік жібереді, бірақ бұл олардың біліксіздігінен емес, тұтынушылардың алғашқы реакциясынан кейін пайда болатын ақпараттық каскадты бақылай алмауынан туындайды. Музыка осыған тамаша мысал. Жақсы әндер көбінесе рейтингтерде нашар көрсетілмейді, ал нашар әндер көбінесе жақсы көрсетілмейді, бірақ әр әннің танымалдығын болжау қиынға соғатын айырмашылықтар бар. Сарапшылар өнімнің ұқсас өнімдердің 50 пайызынан жоғары сатылатынын немесе сатылмайтынын анықтай алады, бірақ одан да нақты болжам жасау қиын. Осы дәлелдер маркетологтардың маңыздылығын көрсетеді. Олар өнімдерін ең жақсы жағынан көрсетуге, оларды танымал адамдармен байланыстыруға немесе БАҚ-та жиі көрсетуге мүмкіндік алады. Мұндай тұрақты көрсету өнімнің жанкүйерлерін көбейтуге көмектеседі. Маркетологтар көбінесе еңбек өнім мен танымал өнім арасындағы айырмашылықты анықтай алады. Дегенмен, танымалдық негізінен топтың бір нәрсеге деген көзқарасының жалпы консенсусы ретінде қалыптасқандықтан, ауыздан ауызға тарату жаңа назар аударудың тиімді тәсілі болып табылады. Веб-сайттар мен блогтар әлеуметтік желілер арқылы бір достан екіншісіне ұсыныстармен басталады. Содан кейін, бұл әуен жеткілікті деңгейге жеткенде, БАҚ оған қызығушылық танытады. Ауыздан ауызға таралу – бұл әлеуметтік ақпараттық каскад, ол бір нәрсенің әлеуметтік топта қолданылуын және назарында өсуін қамтамасыз етеді, осыдан кейін әркім оны басқаларға айтады, сонда ғана ол танымал деп есептеледі. Адамдар берілген ақпараттың толыққанды дұрыс емес болуы мүмкін екенін білген жағдайда да басқалардың айтқандарына сенеді. Бұл топтық ойлау деп аталады. Өз шешімдеріне басқалардың ықпалын беру – өте күшті әлеуметтік құбылыс, бірақ ол жағымсыз салдарға да әкелуі мүмкін.

Зиф заңы

Көптеген түрлі нәрселердің танымалдығын Зипфтің қуат заңымен сипаттауға болады, ол өте үлкен көлемдердің сирек кездесуін және аз көлемдердің көп кездесуін болжайды. Бұл көптеген түрлі нысандардың танымалдылығын көрсетеді. Мысалы, өте танымал веб-сайттар аз, бірақ көптеген веб-сайттардың қолданушылары аз. Бұл қызығушылықтың салдары; көптеген адамдар электрондық пошта қолданғандықтан, Yahoo! сияқты сайттарға көптеген адамдар кіреді, бірақ белгілі бір бейне ойын туралы блогқа адамдардың аз ғана тобы қызығушылық танытады. Осы жағдайда Yahoo! ғана халық арасында танымал сайт деп есептеледі. Бұл Facebook сияқты әлеуметтік желілерде де көрінеді. Көптеген адамдардың шамамен 130-ға жуық досы бар, ал өте аз адамның әлеуметтік желісі үлкен. Дегенмен, кейбір адамдардың 5000-нан астам досы бар. Бұл өте аз адамның өте жақсы байланыста бола алатынын, бірақ көптеген адамдардың белгілі бір деңгейде байланыста екенін көрсетеді. Адамның досының саны оның танымалдылығын анықтаудың бір жолы болғандықтан, өте көп досы бар адамдардың аз саны Facebook сияқты әлеуметтік желілерді пайдаланып, тек бірнеше адамның ғана танымал екенін көрсетуге мүмкіндік береді. Танымал адамдар өздерінің әріптестерімен жеке қарым-қатынаста ең жақсы көрілмеуі мүмкін, бірақ олар танымал емес қызметкерлерге қарағанда әріптестерінен көбірек оң пікір алады. Көптеген адамдар бұрын мұның тек Батыс әлемінің жекешіл мәдениеттеріндегі құбылыс деп ойлаған, бірақ зерттеулер тартымдылықтың коллективистік мәдениеттердегі жұмысқа алуда да маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Бұл мәселенің барлық мәдениеттердегі жұмысқа алу процесінде кең таралғандығына байланысты, зерттеушілер топты мұндай факторларды елемеуге үйретуді ұсынды, дәл сияқты заңдар жыныс, нәсіл және мүгедектік арасындағы айырмашылықтарды бақылауға тырысқандай.