Кіріспе

Тұзды көл немесе салин көл – тұздардың (әдетте натрий хлориді) және басқа да еріген минералдардың концентрациясы көптеген көлдерге қарағанда едәуір жоғары (көбінесе литріне кемінде үш грамм тұз ретінде анықталады) болатын, құрлықта орналасқан су денесі. Кейбір жағдайларда тұзды көлдердегі тұз концентрациясы теңіз суынан да жоғары болуы мүмкін; мұндай көлдерді гиперсалин көлдер деп те атайды, және олар түсіне байланысты қызғылт көлдер де болуы мүмкін. Карбонаттың жоғары мөлшері бар сілтілі тұзды көл кейде содалы көл деп аталады. Салин көлдердің бір жіктелуі мынадайларды ажыратады:
субсалин: 0,5–3‰ (0,05–0,3%)
гипосалин: 3–20‰ (0,3–2%)
мезосалин: 20–50‰ (2–5%)
гиперсалин: 50‰-ден жоғары (5%)
Ірі салин көлдер әлемдегі көлдердің көлемінің 44%-ын және ауданының 23%-ын құрайды.

Қасиеттері

Тұзды көлдер қашан пайда болады: көлге тұз немесе минералдар қосылған су, көлдің шығысы болмағандықтан (эндорхейлік/терминалды) одан шыға алмайды. Су буланып, еріген тұздары қалғанда, тұздылығы артады. Жоғары тұздылық көлдің ішінде және айналасында тұзға төзімді флора мен фаунаның өсуіне мүмкіндік береді; кейде тұзды көлде көпжасушалы тіршілік мүлдем немесе дерлік болмайды. Көлге құйылатын су мөлшері буланып кететін судан кем болса, көл ақырында құрғап, құрғақ көлге (плая немесе тұзды жазық деп те аталады) айналады. Тұзды ерітінді көлдері тұзға тою деңгейіне жеткен немесе жақын (тұзды ерітінді) судан тұрады және басқа материалдармен де тоюы мүмкін. Көптеген тұзды ерітінді көлдері құрғақ климатта, мұхитқа шығу жолы болмағанда, жоғары булану жылдамдығының нәтижесінде пайда болады. Бұл сулардың жоғары тұздылығы қоршаған жерден келген минералдардан болуы мүмкін. Тағы бір мүмкіндік – бұл су бұрын мұхитпен байланысты болған. Су буланып кетсе де, тұз қалады. Соңында су тұзды ерітіндіге айналады. Тұзды ерітіндінің тығыздығы жоғары болғандықтан, адамдар тұщы суға қарағанда ода көбірек жүзеді. Мұндай тұзды ерітінді көлдерге Өлі теңіз және Ұлы тұзды көл мысал бола алады. Тұзды ерітінділер мұхит түбіндегі суық ағыстарда да пайда болуы мүмкін. Оларды кейде тұзды көлдер деп атайды, бірақ көбінесе тұзды бассейндер деп атайды. Бұл су бетінде толқындарды байқауға болады. Адам жасаған тұзды ерітінді бассейндері тамаққа арналған тұз өндіру үшін құрылады. Оларды тұздықтар деп те атайды.

Қауіп-қатерлер мен әлемдік құлдырау

Тұзды көлдер Антарктидадан басқа барлық құрлықтарда қысқарып барады, негізінен адамның әрекетінен туындаған, мысалы, бөгет салу, суды басқа арнаға бұру және пайдалану сияқты факторлардың салдарынан. Осы кемітудің ең маңызды себептерінің бірі – егіс суару. Тұзды көлдердің азаюы көптеген экологиялық проблемаларды тудырады, оның ішінде адамдарға да қатысты мәселелер: уытты шаң дауылдары мен ауаның ластануы, жергілікті су айналымының бұзылуы, экономикалық зиян, экожүйелердің жоғалуы және тағы да басқа. Бұл тіпті одан да қымбатқа түсуі мүмкін. Мысалы, Оуэнс көлінің тартылуы салдарынан құрғаған көл төсегінен көтерілген шаң АҚШ-тың ауа сапасы нормаларынан асып кеткен ауа сапасына алып келді. Осының нәтижесінде Лос-Анджелес қаласы келесі 25 жыл ішінде құрғаған көл төсегінен шаңды басуға 3,6 миллиард доллар жұмсауға мәжбүр болды, бұл бұрылып алынған судың құнынан да жоғары. Тұзды көлдердің азаюына шешім табу үшін суды сақтау және суды тиімді пайдалану, сондай-ақ климаттың өзгеруін баяулату сияқты көптеген шаралар қабылдануы керек.