Кіріспе

Эдвард Булвер-Литтонның 1871 жылғы романы

Тарих

Оригинал (британдық басылым) "Жақындап келе жатқан жарыс" деген атпен 1871 жылдың мамыр айында Эдинбург пен Лондон қалаларындағы Блэквуд және Ұлдары баспасынан анонимді түрде жарияланды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Жас, тәуелсіз, бай саяхатшы (баяндаушы) досына, кен инженеріне барады. Олар кен орнындағы табиғи жарықты зерттейді, ол іздеу шахтасымен ашылған. Баяндаушы жарықтың түбіне қауіпсіз жетеді, бірақ арқан үзіліп, досы қаза болады. Ол періштелерге ұқсайтын жандар мекендейтін жер асты әлеміне кіреді. Алғаш кездескен жанымен достық қарым-қатынас орнатып, оны ежелгі Мысыр сәулетін еске түсіретін қала бойынша жетелейді. Саяхатшы қонақ үйінің әйелімен, екі ұлы және қызымен танысады, олар сөздік көмегімен ағылшын тілін үйренеді, ал баяндаушы оларға тіл үйретуге көмектеседі. Батыр өзін Врил я деп атайтын бұл жандардың телепатиялық және басқа да парапсихологиялық қабілеттері бар екенін біледі, мысалы, ақпаратты жіберу, ауырсынуды басу және ұйықтату сияқты. Баяндаушы Врил я жандар оны білуге одан да жақсы дайын екеніне ренжіді. Дегенмен, жол көрсетуші (магистрат болып шығады) және оның ұлы Та оған мейірімділікпен қарады. Көп ұзамай баяндаушы Врил я жандардың су тасқынынан бұрынғы Ана цивилизациясының ұрпақтары екенін біледі, олар туннельдермен байланысқан үңгірлер желісінде өмір сүреді. Бұрын жер бетінде тұрған олар, мыңдаған жылдар бұрын үлкен су тасқынынан қашу үшін жер астына көшіп, жердің қатал жағдайларына төтеп беріп, үлкен күшке ие болды. Баяндаушы түскен жерде 12 000 отбасы тұрады, бұл ең ірі топтардың бірі. Олардың қоғамы – технологиялық тұрғыдан дамыған утопия, ал ең маңызды құралы – "Врил" деп аталатын "барлыққа сіңетін сұйықтық", ол рухани жағынан дамыған жандардың ерік күші арқылы меңгере алатын энергияның жасырын көзі, және олардың мұрагерлік конституциясына байланысты. Бұл оларға ерекше күшке қол жеткізуге және оны қалауынша басқаруға мүмкіндік береді. Осы сұйықтық Врил я жандардың баяндаушымен байланысуына көмектеседі. Врилдің күштеріне жаратылыстар мен заттарды емдеу, өзгерту және жою қабілеттері кіреді; әсіресе, жою күші зор, қажет болған жағдайда бірнеше жас Врил я балалары бүкіл қалаларды қиратуға қабілетті. Ерлер (Ан деп аталады, "Арн" деп айтылады) және әйелдер (Ги деп аталады, "Ги" деп айтылады) тең құқықтарға ие. Әйелдер ерлерге қарағанда күштірек және ірі. Романтикалық қарым-қатынаста әйелдер бастама көреді. Олар үш жыл бойы некеде тұрады, содан кейін ерлер некеде қалуды немесе жалғыз өмір сүруді таңдайды. Әйелдер одан кейін жаңа күйеу іздеуге құқылы. Алайда, олар сирек қайтадан үйленеді. Олардың діні жоғары күштің бар екенін айтады, бірақ оның мәніне көп көңіл бөлмейді. Врил я жандар өмірдің мәңгі екеніне сенеді, олардың пікірінше, ол жойылмайды, тек формасын өзгертеді. Баяндаушы қонақтардың киімін киіп, олардың әдет-ғұрыптарын да қабылдай бастайды. Жол көрсетушінің қызы Зей оған ғашық болып, әкесіне айтады, ол Таэге оны таяғымен өлтіруді бұйырады. Бірақ Таэ мен Зей бұл бұйрыққа қарсы сөз байласады, ал Зей баяндаушыны алғаш түскен жарық арқылы шығарып жібереді. Жер бетіне оралғанда, ол Врил я жандар жер астындағы тұруға болатын кеңістікті бітіріп, жер бетін иеленетінін және қажет болса, адамзатты жоятынын ескертеді.

Романдағы Врил

Романдағы Врилдің Врил я арасындағы қолданылуы құртудан емдеуге дейін әртүрлі. Баяндаушының үй иесінің қызы Зейдің айтуынша, Врил жанды да, жансыз да барлық заттарға ең күшті ықпал етуге айналуы мүмкін. Ол найзағайдай құртуға немесе өмірді қайта жаңғыртуға, емдеуге немесе ауруды сауықтыруға қабілетті. Ол қатты заттардан жол жасау үшін қолданылады. Оның жарығы кез келген жанғыш материалдан гөрі тұрақтырақ, жұмсақ және денсаулыққа пайдалы деп айтылады. Ол сондай-ақ механизмдерді қозғау үшін қуат көзі ретінде де қолданылуы мүмкін. Врилді Врил таяғын немесе ой-қиялына шоғырлану арқылы бағындыруға болады. Врил таяғы – Врил үшін арна ретінде қолданылатын таяқ немесе сырға пішінделген зат. Баяндаушы оны ішінде "тоқтатулар", "кілттер" немесе "серпімдер" бар қуыс деп сипаттайды, онда Врилді өзгертуге, түзетуге немесе құрту немесе емдеу үшін бағыттауға болады. Таяқтың ұзындығы серуен таяғыша, бірақ оны қолданушының қалауынша ұзартуға немесе қысқартуға болады. Врил таяқтарының сыртқы түрі мен функциясы жынысына, жасына және басқа да факторларға байланысты өзгеше болады. Кейбір таяқтар құрту үшін күштірек, ал басқалары емдеуге арналған. Балалардың таяқтары даналардың таяқтарына қарағанда әлдеқайда қарапайым; ал әйелдер мен аналардың таяқтарындағы құртуға қабілетті бөлік алынып тасталып, емдік қасиеттері күшейтіледі.

Әдеби мәні және қабылдануы

XIX ғасырдың соңында бұл кітап өте танымал болды, және бір кездері "Vril" сөзі "өмір сыйлайтын эликсирлермен" байланыстырыла бастады. "Vril" сөзінің ең белгілі қолданысы Bovril (Bovine және Vril сөздерінің қосылуынан жасалған сөз) атауында кездеседі. 1891 жылдың наурыз айында Лондондағы Корольдік Альберт залында "Врил-я базар" фестивалі өткізілді. Сол жылы "Врил штабы: романс" атты жалғасы жарық көрді, оны XYZ псевдонимін қолданған белгісіз автор жазған. Ол замандас жазушыларға да зор әсер етті. 1895 жылы Х.Г. Уэллстің "Уақыт машинасы" повесі жарық көрген кезде, "The Guardian" газеті шолуында былай деп жазды: "Келесі жарыстың авторының ықпалы әлі де күшті, және әр жыл сайын ойдан шығарылған әлемдердегі адамдардың мінез-құлқы мен әдет-ғұрыптарын сипаттайтын әңгімелер пайда болады, кейде жұлдыздарда, кейде Австралиядағы немесе полюстегі белгісіз құрлықтардың терегінде, ал кейде жер астындағы сулардың астында. Осы жанрдағы соңғы туынды – Х.Г. Уэллстің "Уақыт машинасы". Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, Бульвер-Литтон "Vril" туралы идеяларын сол кезде кеңінен талқыланған оккульттік табиғи күштермен ұзақ айналысқаннан кейін, әсіресе жануарлар магнетизміне немесе кейінірек спиритизмге қатысты дамытты. Оның бұрынғы романдары "Занони" (1842) және "Ажарлы оқиға" (1862) электр энергиясы және басқа да "материалдық агенттер" оккульттік құбылыстардың мүмкін себептері ретінде талқыланды. "Келесі жарыста" осы идеялар қазіргі заманғы философиялық, ғылыми және саяси ағымдарды сатирикалық тұрғыдан сынға алу контекстінде жалғасады. Досы Джон Форстерге жазған хатында Бульвер-Литтон өзінің ниеттерін түсіндірді: Бульвер-Литтон эзотериктер тарапынан "инициат" немесе "адепт" ретінде қарастырылды, әсіресе оның Розенкрейцерлік романы "Занони" (1842) үшін. Алайда, Бульвер-Литтонды оккультист деп санауға немесе оның кез келген эзотерикалық қауымдастықтың мүшесі болғанын көрсететін тарихи дәлелдер жоқ. Керісінше, Бульвер-Литтонның 1870 жылдан бері "эзотерикаландырылғаны" көрсетілді. 1870 жылы Англиядағы Розенкрейцерлер қоғамы Бульвер-Литтонды "Ұлы қамқоршы" етіп тағайындады. Бульвер-Литтон 1872 жылы бұл туралы хат арқылы шағымдасса да, бұл талап ешқашан қайтарып алынбады. Басқа да талаптар, мысалы, оның неміс масондық ложасы Zur aufgehenden Morgenröthe-ге мүшелігі дәлелсіз болып танылды. Бұл талаптар, сондай-ақ Бульвер-Литтонның шығармаларындағы қайталанатын эзотерикалық тақырыптар кейбір зерттеушілерді ойдан шығарылған Vril нақты сиқырлы күшке негізделгендігіне сендірді. Теософияның негізін қалаушы Хелена Блаватская өзінің "Изиданың бетін жабу" (1877) және "Құпия ілім" (1888) кітаптарында осы көзқарасты қолдады. Блаватскаяда Vril күші және оны адамнан асқан элитаның қол жеткізуі нәсілдің мистикалық доктринасына енгізілді. Алайда, жер астындағы халықтың бейнесі өзгерді. Олар болашақ жаулап алушылар емес, мейірімді (бірақ құпия) рухани жетекшілер болды. Блаватскаяның Бульвер-Литтонға және Vril күшіне үздіксіз құрмет көрсетуі басқа эзотерикалық авторларға елеулі әсер етті. Теософ Уильям Скотт Эллиот Атлантидадағы өмірді сипаттағанда Vril күшімен қозғалатын Атлантидалық ұшақтарды атады. Оның кітаптары әлі де Теософиялық қоғам тарапынан басылып шығарылуда. Скотт Эллиоттың Атлантида ұшағын сипаттауы Vril күшін Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін НЛО-мен байланыстырған авторларға ертедегі шабыт көзі болды. Джордж Бернард Шоу кітапты оқып, Майкл Холройдтың өмірбаянында айтылғандай, Vril идеясына қызығушылық танытты. Француз жазушысы Жюль Лермина 1910 жылы өзінің "L'Effrayante Aventure" (Париждегі қорқыныш) романында Vril қуатты ұшу машинасының суретін салған. 2011 жылы Дэвид Вудардпен хат алмасулар жинағында швейцариялық жазушы Кристиан Крахт Vril-ге деген ұзақ қызығушылығы туралы айтты. Дэвид Боуидің 1971 жылғы "Oh! You Pretty Things" әні романда айтылған мәселелерге сілтеме жасайды.

Кезеңнен кезеңге бейімдеу

Кітаптың сахналық қойылымын журналист Дэвид Кристи Мюррей мен сиқыршы Невил Маскелин жазды. Бұл қойылымның тұңғыш көрсетілісі 1905 жылғы 2 қаңтарда Лондонның Сент-Джордж залында болды. Невил Маскелин және оның әкесі Джон Невил Маскелин пьесаның арнайы эффекттерін жасауға бірлесіп жұмыс істеді. Пьеса сәтті болмады және сегіз аптадан соң жабылды.

Вилли Лей

Вилли Лей – 1937 жылы АҚШ-қа көшіп келген неміс ракета инженері. 1947 жылы ол "Астаундинг ғылым фантастикасы" журналында "Назилендегі псевдонаука" атты мақала жариялады. Ол Германиядағы иррационалды нанымдардың кең таралғандығы нацизмнің осындай дамыған топыраққа қалай түскенін түсіндіреді деп жазды. Ол әртүрлі псевдонауылдық топтардың арасында Врилді іздеген бір топты атап көрсетеді: "Келесі топ тікелей романға негізделген. Менің ойымша, бұл топ өзін "Wahrheitsgesellschaft" – Шындық Қоғамы деп атады, ол көбінесе Берлинде орналасқан және бос уақытын Врилді іздеуге арнады".

Жак Бержие мен Луи Пауэлс

1960 жылы Жак Бержие мен Луи Пауэлс Врил қоғамының бар екенін айтты. Олардың "Самалшылар таңы" атты кітабында, Врил қоғамының нацистік Германияның алдындағы Берлинде құпия оккультистер қауымдастығы болғаны, ол, іштей Тюле қоғамының шеңбері болғаны туралы мәлімдеме жасады. Сонымен қатар, олар бұл қоғамның Англиядағы "Алтын таңның герметикалық ордені" деп белгілі топпен тығыз байланыста болғанын ойлады. Врил туралы ақпарат кітап көлемінің оннан бір бөлігін құрайды, ал қалған бөлігінде басқа эзотерикалық болжамдар келтірілген, бірақ авторлар осы бөлімнің факт немесе ойдан шығарылған екенін нақты көрсетпейді. Тарихшылар Пауэлс пен Бержиердің мәлімдемелеріне нақты тарихи негіз жоқ екенін, ал Вилли Лейдің мақаласы олардың жеке идеяларына әсер еткен жалғыз нәрсе болғанын дәлелдеді. Дегенмен, Пауэлс пен Бержиер нацистерге болған оккульттік ықпал туралы жаңа әдеби жанрға әсер етті, олар көбінесе құмарлықпен ойдан шығарылған Врил қоғамымен байланыстырылды. Луи Пауэлс "Мырза Гурджиев" кітабында Врил қоғамын орыс баяндамашысы және метафизигі Жорж Гурджиевтің шәкірті генерал Карл Хаушхофер құрғанын мәлімдеді.

Неміс тіліндегі Vril қоғамы туралы басылымдар

Жаку Бержие мен Луи Пауэлстің кітабы неміс тілінде: Aufbruch ins dritte Jahrtausend: von der Zukunft der phantastischen Vernunft (сөзбе-сөз үшінші мыңжылдыққа қадам басу: фантастикалық сананың болашағы) деген атаумен 1969 жылы жарық көрді. Профессор Николас Гудрик Кларк өзінің "Қара күн" кітабында неміс авторы Питер Бахнның зерттеулеріне сілтеме жасайды. Бахн 1996 жылғы "Das Geheimnis der Vril Energie" ("Врил энергиясының құпиясы") атты мақаласында, өзін "Reichsarbeitsgemeinschaft" деп атаған белгісіз эзотерикалық топты тапқанын жазады. Бұл топ 1930 жылы жарық көрген сирек басылымда, "Vril. Die Kosmische Urkraft" (Врил, ғарыштың бастапқы күші) атты кітапта, осы Берлиндегі топтың мүшесі "Johannes Täufer" (немісше: "Жан Баптист") деген псевдониммен жазған. Кітапшаны ықпалды астрологиялық баспагер Отто Вильгельм Барт (Банның пікірінше, ол "Тейуфер") шығарған. 60 беттік кітапшада топ туралы көп мәлімет жоқ, тек ол 1925 жылы Врил энергиясын зерттеу үшін құрылғаны айтылады. Неміс тарихшысы Джулиан Струбе "Reichsarbeitsgemeinschaft" тарихи жа existenceсы соғыстан кейінгі Врил қоғамының пайда болуына қатысы жоқ деп санайды, себебі Пауэлс пен Бержие өз идеяларын осы нақты бірлестік туралы ешқандай білімсіз дамытқан. Струбе сондай-ақ Врил күшінің "Reichsarbeitsgemeinschaft" мүшелеріне қатысы болмағанын көрсеткен, олар австриялық өнертапқыш Карл Шаппеллердің (1875–1947) теорияларын қолдаған.

Эзотерикалық неонацизм

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Николас Гудрик Кларк атап өткен топ Вена шеңбері деп танылды және эзотерикалық жаңа нацизмді қалыптастырды, ол Врил тақырыбының жаңа контексте таралуына үлкен үлес қосты. Олардың жазбаларында Врил нацистік ҰШО және Қара Күн концепциясымен байланыстырылған. Джулиан Струбе Темпельхофгезельшафтпен байланысты жас буын Вена шеңберінің жұмысын жалғастырып, Врил туралы ең көп таралған түсініктерге үнемі әсер ететінін жазды. Бұл түсініктер неонацистік топтарда ғана емес, сонымен қатар "Iron Sky", "Wolfenstein" және "Call of Duty" сияқты фильмдер мен компьютерлік ойындарда да кең таралған.