Ньярлатхотеп: Лавкрафтовский құдай және түрленулерi

Кіріспе

Нярлатотеп – Х.П. Лавкрафт жаратқан ойдан шығарылған құдай. Бұл кейіпкер Ктулху мифологиясындағы, ортақ әлемдегі зұлымдық құдай. Лавкрафттың 1920 жылғы «Нярлатотеп» прозалық өлеңінде алғаш рет пайда болған, кейін Лавкрафттың және басқа авторлардың туындыларында да кездеседі. Кейін жазушылар оны Сыртқы құдайлардың бірі деп сипаттайды, ол – шетелдік пантеон.

Х. П. Лавкрафт шығармаларында

"Нярлатотеп" (1920) атты туындысында алғаш рет көрінеді, ол ежелгі Мысыр перғауынға ұқсайтын "ұзын бойлы, қара түсті адам" ретінде сипатталады. Бұл әңгімеде ол Жерді аралап, ізбасарларын жинап жатыр, олардың арасында оқиғаның баяндаушысы да бар, оның таңғажайып және сиқырлы құралдарды көрсетуі арқылы. Бұл ізбасарлар өздерін қоршаған әлем туралы түсінігін жоғалтады, ал баяндаушының күдікті есебі арқылы оқырман әлемнің құлдырауы туралы түсінік алады. Ньяралатотеп кейіннен "Белгісіз Кадаттың арман іздеуі" (1926/27) шығармасында, онда ол бас кейіпкер Рэндольф Картермен кездескенде, египет фирауының түрінде қайтадан көрінеді. Лейбер бұл әңгімеде Ньяралотхотепті "жаман ақылды" деп сипаттайды, бұл оның қожайыны, ақылсыз Азатотқа қарама-қайшы. Соңында, "Қараңғылықтың аңшысы" (1936) шығармасында, Жұлдызды Даналық сектасының шіркеуінің мұнарасында тұратын түнгі, ұшқыр, жарғақ қанатты жәндік, Ньярлатотептің тағы бір көрінісі ретінде анықталады. "Қараңғылықтағы шыбыраушы" романының соңында басты кейіпкер қорқынышқа ұшыраған кезде диванға жалғанған Акелидің еріген халатын, шағылған басын және қолын табады. Бірақ әнде "мырыш бетпердесі мен жасыратын киімдерді" киген Ньяралотхотеп туралы айтылғандықтан, С. Т. Джоши "бұл Акелидің бет-әлпеті мен қолдарымен маскировкаланған Ньяралотхотепке айқын сілтеме болып көрінеді; бірақ егер солай болса, бұл Ньяралотхотептің осы уақытта дене түрінде саңырауқұлақтардан бірі екенін білдіреді, әсіресе егер, мүмкін болғандай, Альберт Уилмарт соңғы кезде естіген екі шуақты дауыстың бірі болса". Джоши бұл мәселенің қиын екенін атап өтеді, өйткені "егер Ньярлатотеп (сарапшылар оны "қалпақшы" деп атаған болса), неге ол тек Akeley ретінде қайтадан қалыптасудың орнына Akeley бетін және қолын киіп алуы керек?" Ньяралотхотеп тек төрт әңгіме мен екі сонетте кейіпкер ретінде көрінсе де, оның есімі басқа шығармаларда жиі аталады. "Қабырғадағы тышқандар" (1924) еңбегінде Ньяралатотеп Жер ортасындағы үңгірлердегі бетсіз құдай ретінде еске алынады. "Уақытсыз көлеңкеде" (1936) "Ньяралатопептің қорқынышты құпиясы" кейіпкерге Кефнес арқылы Иттің Ұлы расасы тұтқындаған кезде ашылады. Ньяралотхотеп Лавкрафттың "Жүргізуші хаос" (1920/21) әңгімесінде кездеспейді, кейіпкердің есіміне ұқсас атауларға қарамастан. Лавкрафт бір тілшіге сөз тіркесін қайта қолданғанын жазды, өйткені ол "оның дыбысын ұнатты".

In his first appearance in "Nyarlathotep" (1920), he is described as a "tall, swarthy man" who resembles an ancient Egyptian pharaoh. In this story he wanders the Earth, seemingly gathering legions of followers, the narrator of the story among them, through his demonstrations of strange and seemingly magical instruments. These followers lose awareness of the world around them, and through the narrator's increasingly unreliable accounts, the reader gets an impression of the world's collapse. Nyarlathotep subsequently appears as a major character in The Dream Quest of Unknown Kadath (1926/27), in which he again manifests in the form of an Egyptian pharaoh when he confronts protagonist Randolph Carter. Leiber describes Nyarlathotep as "evilly intelligent" in this story, in contrast to the mindless Azathoth, his master. Finally, in "The Haunter of the Dark" (1936), the nocturnal, tentacled, bat winged monster dwelling in the steeple of the Starry Wisdom sect's church is identified as another manifestation of Nyarlathotep. At the end of The Whisperer in Darkness, the main character to his horror discovers a loose dressing gown and the dismembered head and arms of Akeley lying on the couch, presumed in the story to have been a Mi Go in disguise. But due to the mention in the chant to Nyarlathotep wearing the "waxen mask and the robes that hide", S. T. Joshi writes that "this seems a clear allusion to Nyarlathotep disguised with Akeley's face and hands; but if so, it means that at this time Nyarlathotep is, in bodily form, one of the fungi — especially if, as seems likely, Nyarlathotep is one of the two buzzing voices Albert Wilmarth overhears at the end." Joshi notes this is problematic, because "if Nyarlathotep is (as critics have termed it) a 'shapeshifter', why would he have to don the face and hands of Akeley instead of merely reshaping himself as Akeley?" Though Nyarlathotep appears as a character in only four stories and two sonnets, his name is mentioned frequently in other works. In "The Rats in the Walls" (1924), Nyarlathotep is mentioned as a faceless god in the caverns of Earth's center. In The Shadow Out of Time (1936), the "hideous secret of Nyarlathotep" is revealed to the protagonist by Khephnes during their imprisonment by the Great Race of Yith. Nyarlathotep does not appear in Lovecraft's story "The Crawling Chaos" (1920/21), despite the similarity of the title to the character's epithet. Lovecraft wrote to a correspondent that he reused the phrase because he "liked the sound of it".

Басқа көріністер

Ньярлатотеп Лавкрафттың өзінің жазбаларынан тыс жерлерде де пайда болды. "Хайёре! Nyaruko san" (2009) аниме сериалы Ктулху мифологиясына негізделген, ал басты кейіпкер Nyaruko тікелей Ньярлатотепке сілтеме жасайды. Ларри Коррейяның "Dead Waits Dreaming" (2013) әңгімесінде Ньярлатотеп Қара Адамның кейпінде пайда болады. Лавкрафттың түпнұсқа әңгімесінде болмаса да, Ньярлатотеп өзінің "Қара адам" түрінде 1993 жылғы "Эрих Заннның музыкасы" (Caliber) комикс адаптациясында, Эрих Заннның естеліктерінде пайда болады. Алан Мурдың "Neonomicon" (2010–2011) комикстер сериясында Ньярлатотеп Джони Каркоза кейіпінде пайда болады – Ктулху тақырыбындағы клубтар мен оккульттік дүкендерге жиі баратын маскалы есірткі сатушы. Оның жаңа ізбасарларын айналдыру тәсілі – оларды вегетативтік күйге түсіріп, Лавкрафт еңбектерімен байланысты "Акло" сөздеріне сезімтал ету, олар тыңдағандардың санасын өзгертеді. Мурдың әңгімесінде ол Архангел Габриэльдің символдық рөлін атқарады, басты кейіпкерге жүкті екенін және жақын арада Ктулхуды дүниеге әкелетінін хабарлайды. Каркоса Мурдың "Провиденция" атты жалғау жинағында белсенді рөл атқарады, басты кейіпкер Роберт Блэкті Х.П. Лавкрафттың әлемге тигізген әсерінің "харулы" ретіндегі жұмысы үшін "сыйлайды", содан кейін Ктулхудың тууына қадағалайды. "Dusk" видео ойынында Ньярлатотеп соңғы қарсыластың бірі ретінде пайда болады. Бірақ, шайқаста адам пішінін алмай, левиафан сияқты құпиялы жаратылысқа айналады. Оның сюжетке қалай енгізілгені қасақана тұманды, өйткені ол тек соңында ғана пайда болады, бірақ оның бұрынғы бейнелеріндегі айла-шарғы мен манипуляцияға қатысқаны анық. "Ghost Reaper Girl" манга сериясында Шығыс бөлімшесінің басшысы "Ньярлатотеп" деп аталатын әйел, ол "Хаос" деген атаққа ие. Ол қара терілі әйел, оң көзінің астында Горус көзінің төменгі жартысы бар. Ньярлатотеп бірнеше "Shin Megami Tensei" видео ойындарында, сондай-ақ "Persona" спин-оффтарында, оның ішінде "Revelations: Persona" және "Persona 2" дуологиясында, онда ол басты қарсыластың рөлін атқарады. Ол кейіпкерлердің сыртқы түрін өзгерте алады, шайқас кезінде түрлі кейіпкерлердің пішінін киеді, ал "өзінің" түрінде көрінетін болса, көбірек мазасыз және иесі бар пішінге айналады. Бірақ, соңғы жеңіліске ұшырағанда, ол ойналатын кейіпкерлердің бірінің адам пішініне қайта оралады. Чарльз Стросс сериясындағы "The Laundry Files" сериясында Фабиан Эвриман есімді Ньярлатотептің адам бейнесі Ұлыбританияның премьер-министрі болады. "Dragalia Lost" мобильдік видео ойынында "Accursed Archives" рейд оқиғасында пайда болатын Ньярлатотеп есімді айдаһар бар. Бұл айдаһар Lathna есімді жас қызды иеленеді. Ньярлатотеп 2016 жылғы жапондық "Tokyo Afterschool Summoners" мобильдік ойынында ойналатын бірлік ретінде пайда болады, онда ол жай ғана хаос туғызу үшін хаос туғызатын танымал диджей ретінде бейнеленген. Ньярлатотеп сонымен қатар "The Mysterious Package Company" компаниясы таратқан кеңейтілген шындық ойынының негізгі тақырыбы болып табылады, оған бірнеше физикалық артефактілер мен олармен өзара әрекеттесуге арналған интерактивті қосымша кіреді. Ньярлатотеп Джозеф С. Дейлдің "Azathoth Rising" кітабында Некрономиконның күзетшісі ретінде пайда болады, ол сиқыршылар мен басқа да билік иелерін кітаптағы сиқырды билік алу үшін қолдануға тырысады. Бұл, әрине, тұзақ, өйткені бірнеше адам осыдан кейін өкінеді. 2007 жылы "Liar soft" басылымынан шыққан "Shikkoku no Sharnoth: What a Beautiful Tomorrow" көрнекі романында Ньярлатотеп тек "M" деп аталатын кейіпкердің нағыз тұлғасы екені анықталады. Ньярлатотеппен тығыз байланысты Шарнот өлшемі де ойынның оқиғасында маңызды рөл атқарады. 2017 жылғы "Sundered" ойынында Ньярлатотеп соңғы босс ретінде, Лавкрафт мифологиясына негізделген табынушылар тобының құдайы ретінде пайда болады.

Nyarlathotep has also appeared outside of Lovecraft's own writings. The light novel and anime series Haiyore! Nyaruko san (2009) is based on the Cthulhu mythos, with the main character Nyaruko directly referring to Nyarlathotep. Nyarlathotep appears in the guise of the Dark Man in Larry Correia's story "Dead Waits Dreaming" (2013). Though he does not appear in Lovecraft's original short story, Nyarlathotep in his "Black Man" form appears in the 1993 comic book adaption of The Music of Erich Zann (Caliber), in flashbacks for the eponymous Erich Zann. Alan Moore's limited comic series Neonomicon (2010 2011) utilizes Nyarlathotep in the form of Johnny Carcosa, a masked drug dealer who frequents Cthulhu themed clubs and occult shops. His manner of converting new followers is to place them in a vegetative state, susceptible to "Aklo"—words related to Lovecraft's work, which alter the consciousness of those who listen to them. In Moore's story, he serves the allegorical role of the Archangel Gabriel at the Annunciation, informing the protagonist that she has been impregnated and will soon give birth to Cthulhu. Carcosa takes a more active role in Moore's follow up volume Providence, "rewarding" the protagonist, Robert Black, for his work as the "herald" of H. P. Lovecraft's effects on the world and later overseeing the birth of Cthulhu. In the video game Dusk, Nyarlathotep appears as the final enemy encounter. Instead of taking the form of a humanoid in the fight, however, he takes the form of a leviathan eldritch beast. How he has been worked into the plot is deliberately very vague, as he only appears at the very end, though it is clear that he was up to the trickery and manipulation of his past portrayals. In the manga series Ghost Reaper Girl the head of the Eastern Branch is a woman called “Nyarlathotep” who uses the title “The Chaos”. She is a dark skinned woman, with the lower half of the eye of Horus below her right eye. Nyarlathotep is featured in several of the Shin Megami Tensei video games, as well as the Persona spin offs, including Revelations: Persona and also the Persona 2 duology, in which he is the main antagonist. He showcases shape shifting abilities there, by donning several characters' appearances and when fought as "himself", changes to a more unsettling and tentacled appearance. Although it can be noted that when defeated for the last time, he switches back to the human appearance of one of the playable characters. In Charles Stross' series The Laundry Files, a human avatar of Nyarlathotep under the name Fabian Everyman becomes UK's prime minister. In the mobile video game Dragalia Lost, there is a dragon named Nyarlathotep who appears in the Accursed Archives raid event, This dragon also possesses a young girl named Lathna. Nyarlathotep appears as a playable unit in the 2016 Japanese mobile game Tokyo Afterschool Summoners, where he's depicted as a popular DJ with a rep for causing chaos simply to cause chaos. Nyarlathotep is also the focus of an augmented reality game distributed by The Mysterious Package Company, which includes several physical artifacts, and an interactive app with which to interact with those artifacts. Nyarlathotep also appears in the loosely based 'Azathoth Rising' by Joseph S. Dale, as the guardian of the Necronomicon, as he tries to make wizards and other people of power use the spells in the book ostensibly to gain power. This is of course a trap, as several of the people find out to their chagrin. In the 2007 visual novel published by Liar soft, Shikkoku no Sharnoth: What a Beautiful Tomorrow, Nyarlathotep is revealed to be the true identity of the character simply named 'the M'. The dimension of Sharnoth which is closely associated with Nyarlathotep also plays a significant part in the game's story. In the 2017 game Sundered Nyarlathotep appears as the final boss, the god of a group of worshippers based on lovecraftian mythology.

Шабыт

1921 жылы Рейнхардт Клейнерге жазған хатында Лавкрафт өзінің көрген түсін – «он жасынан бері басымнан өткен ең нақты және қорқынышты [құбылыс]» деп сипаттады. Бұл түс оның «Нярлатотеп» поэмалық прозасының негізі болды. Түсінде ол досы Сэмюэл Лавманнан келесі мазмұндағы хат алды:

Егер ол Провиденске келсе, Ньярлатотепті көруден қалыспаңыз. Ол қорқынышты – сіз елестете алмайтыннан да қорқынышты, бірақ таңғажайып. Ол кейін сағаттап бойыңызды мазалап жүреді. Оның көрсеткендері әлі де мені дірілдетеді. Уилл Мюррей бұл түстегі Ньярлатотеп бейнесінің шабыты Никола Тесла болғанын болжайды, өйткені оның көпке танымал лекцияларында электр құралдарымен ерекше тәжірибелер жасалды және кейбір адамдар оны қасты тұлға деп санады. Роберт М. Прайс Лавкрафтқа Ньярлатотеп есімін оның өте құрметтеген жазушысы Лорд Дансанидің есімдерінен ең болмаса бей-жай естіген болуы мүмкін деген пікірді келтіреді. Дансанидің «Пегана құдайлары» еңбегінде Алхирет Хотеп – жалған пайғамбар, ал «Ашулы іздеу» атты туындысында «ашулы» деп сипатталған Минартитеп – құдай кездеседі.

Қорытынды

Ньярлатотеп басқа жаратылыстардан бірнеше жағынан ерекшеленеді. Көпшілігі Йог-Сотот пен Хастур сияқты жұлдыздарға қуылған немесе Ктулху сияқты ұйықтап, армандаған; ал Ньярлатотеп белсенді және көбінесе адам кейпінде Жер бетінде аралап жүреді, әдетте бойы биік, жіңішке, көңілді адам. Оның тағы "мың" түрі бар, олардың көпшілігі қорқынышпен толған деп есептеледі. Сыртқы құдайлардың көпшілігіне өздеріне табынушылар бар; Ньярлатотеп осы табынушыларға қызмет етеді және олардың болмағанда құдайлардың істерін басқарады. Көптеген құдайлар түсініксіз шет тілдерін қолданады, бірақ Ньярлатотеп адам тілдерін қолданады және оны адам деп қателесуге болады. Басқа Сыртқы құдайлар мен Ежелгілер көбінесе шын мәнінде зұлым емес, ақылсыз немесе түсініксіз деп сипатталады, бірақ Ньярлатотеп қатыгездікке ләззаттанады, алдамашы және манипулятор, тіпті ізбасарларын өсіреді және өз мақсаттарына жету үшін насихат қолданады. Ньярлатотеп Сыртқы құдайлардың еркін орындайды, олардың елшісі, жүрегі мен жаны; ол сондай-ақ әкесі Азатоттың құлы, оның бұйрықтарын дереу орындайды. Басқа Сыртқы құдайлардан айырмашылығы, Ньярлатотеп үшін ес-ақылды жоғалту өлім мен құрып-жоюдан гөрі маңыздырақ және әлдеқайда қызықты. Кейбіреулер ол адамзатты, тіпті Жерді де жоя алады деп санайды.