Канададағы қытай иммигранттарына салынған салық

Кіріспе

Канадалық салық қытайдық иммигранттарға

Қытайлық бас салығы – Канадаға кіретін әрбір қытай адамынан алынатын белгілі бір мөлшердегі ақшалай төлем болатын. Бұл салық алғаш рет 1885 жылғы Қытай иммиграциялық заңының қабылдануынан кейін Канада парламентімен енгізілді және мақсаты – Канадалық Тыныш мұхиты темір жолының (CPR) құрылысы аяқталғаннан кейін қытайлықтардың Канадаға келуін шектеу еді. 1923 жылғы Қытай иммиграциялық заңымен бұл салық жойылды, бірақ бұл заң қытайлықтардың иммиграциясына толыққанды тыйым салды, тек бизнесмендер, дін қызметкерлері, білім берушілер, студенттер және тағы басқаларына ғана рұқсат берілді.

Салық

XIX ғасырдың ортасынан соңына дейін 17 000-ға жуық жұмысшы Қытайдан Канадалық Тынық мұхиты теміржолының (CPR) құрылысына тартылды, бірақ оларға әріптестерінен үш есе немесе екі есе аз (шамамен 1 канад доллары/күні) жалақы төленді. Канадалық Тынық мұхиты теміржолы салынғаннан кейін арзан жұмыс күшіне қажеттілік болмады, сондықтан Британдық Колумбия провинциясы 1885 жылы қытай иммиграциясын тоқтатуға бағытталған қатаң заң қабылдады. Алайда, бұл заң соттар тарапынан дереу күшін жойылды, себебі ол провинциялық заң шығару жиналысының өкілеттігінен тыс ("ultra vires") әрекеті болып саналды, өйткені Канадаға иммиграция мәселесі федералдық құзыретке жатады. Осыған ұқсас талпырыс бір жыл бұрын жасалған еді, ал 1878 жылы 12 жастан асқан әрбір қытай азаматынан үш ай сайын 10 доллар (1878 жылғы 10 доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) салық алу көзделіпті. Британдық Колумбиядағы иммиграцияға қарсы көңіл-күйге жауап ретінде Джон А. Макдональд басқаратын Канада үкіметі 1885 жылы Қытай иммиграциялық заңын қабылдады. Заңға сәйкес, Канадаға кіретін барлық қытай азаматтары алдымен белгілі бір төлем жасауы керек болды, бұл кейіннен «бас салымы» деп аталды. Бұл заң 1887, 1892 және 1900 жылдары өзгертілді, төлем мөлшері 1900 жылы, ал 1903 жылы ең жоғары шамасына жетті (1903 жылғы 500 доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең), бұл сол кездегі иммигрант жұмысшының екі жылдық жалақысына тең болатын. Канада үкіметі 81 000 бас салымы төлеген азаматтан 23 миллион канад долларын (номиналдық құнымен) жинады. Бас салымы қытай әйелдері мен балаларының күйеулеріне қосылуына кедеріс келтірді. Оны қарсыластары кейде «Қытайды шеттету заңы» деп атады, бұл термин американдық заңға да қолданылады.

Өтемақы

1948 жылы Қытай иммиграциялық заңы күштен шығарылғаннан кейін, Вонг Фун Сиенді қоса алған, түрлі қоғамдық лидерлер федералды үкіметтен қытай қауымы үшін иммиграциялық саясатты жеңілдетуді сұрады. Дегенмен, өтемақы алу қозғалысы 1984 жылы Ванкуверден сайланған парламент депутаты Маргарет Митчелл Канада Парламентінде екі сайлаушысы үшін қытайлық бас салымын қайтару мәселесін көтергенде басталды. Бұл, 1982 жылғы Конституциялық актіге енгізілген және жарияланған Канадалық құқықтар мен бостандықтар хартасынан кейін болды. 1984 жылдың ақпанында Ричмонд, Британдық Колумбия қаласынан шығатын CJVB радиосының «Қытай дауысы» бағдарламасын жүргізуші Хансон Лау арқылы мәселе кеңінен танымал болғаннан кейін, 4000-нан астам бас салымы төленген азаматтар мен олардың отбасы мүшелері Канадалық қытай ұлттық кеңесі (CCNC) және оның Канада бойынша филиалдарында тіркелді. Өтемақы алу науқанына қоғамдық жиналыстар өткізу, басқа топтар мен белгілі тұлғалардан қолдау жинау, БАҚ назарын арттыру, зерттеулер жүргізу және материалдар жариялау, мектептерде таныстырулар жасау сияқты шаралар кірді. 1989 жылы ұзақ жылдар бойы бас салымын өтеуді қолдаған Канадалық қытай ұлттық кеңесі Тяньаньмэнь алаңындағы оқиғалардан кейін жарылып, бәсекелес ұйым – Қытай-канадтықтардың ұлттық конгресі (NCCC) құрылды.

1,2 млрд. долларды заңға қарсы қолдану

CCNC бастаған заңдық шағымда 1988 жылы үкімет берген Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапон канадалықтарын ұстауға байланысты кешірім мен өтемақы, басқа нәсілдік себептермен қабылданған саясаттарды түзету үшін үлгі құрды делінген. Алайда, Онтарио соты 2001 жылғы шешімінде Канада үкіметінің қытай иммигранттарынан алынған бас салымын өтеуге міндетті емес екенін мәлімдеді, себебі Канаданың Құқықтар мен бостандықтар хартасы кері күшпен қолданылмайды және жапон канадалықтарын ұстау ісі заңдық үлгі болып табылмайды. 2002 және 2003 жылдары жасалған екі шағым да қабылданбады. Заңдық сәтсіздіктерден кейін, қоғамдық белсенділік ел бойынша қайта жанданды. Түзету науқанын қайта жандандыру үшін бірнеше аймақтық және ұлттық іс-шаралар ұйымдастырылды, соның ішінде Эдмонтон мен Монреальдегі топтар бастаған оппозициялық партиялармен келіссөздер жүргізілді, олар кейіннен CCNC-мен бірге Қытай-Канадалық Түзету Альянсын құрды. 2003 жылы Пол Мартин федералды Либералдық партияның төрағасы болып сайланып, премьер-министр болған кезде, қытай канадалық қауымдастығында жедел әрекет ету қажеттігі сезілді, себебі қытай бас салығын төлеген ондаған адам ғана тірі қалған болуы мүмкін, сондай-ақ жүздеген әйелдер мен жесірлер де болуы ықтимал еді.

2004: БҰҰ баяндамашысының ұсыныстары мен есебі

2004 жылы Расизм, нәсілдік дискриминация, ксенофобия және оған байланысты жоқ көрушілік мәселелері жөніндегі БҰҰ арнайы хабаршысы Доду Диен, Мэй Чьюдың, Қытай канадалықтарының ақталу одағының заң кеңесшісінің ұсынымына жауап ретінде Канада қытай канадалықтарына төленген бас салығын өтеуі керек деген қорытындыға келді. Есептегі ұсыныстар қытай канадалықтарының ақталу науқанына тағы бір рет ұлттық және халықаралық назар аударды. 2005 жылы 82 жастағы Гим Вонг, екі бас салық төлеушінің ұлы және Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушысы, өзінің Honda Gold Wing мотоциклымен ел бойынша «Ақталу үшін саяхат» атты шара өткізді, бірақ Оттаваға келген кезде премьер-министр Пол Мартин онымен кездесуден бас тартты.

2005: C-333 заң жобасы қабылданбады

2005 жылдың 17 қарашасында Қытай канадалықтарының Ұлттық Конгресі (ҚҰК) өзінің 11 мүше топтары мен федералды кабинет арасында келісімге қол жеткізілгенін жариялады. Келісім бойынша, Король кеңесіндегілер канадалықтарға қытайларға қарсы дискриминация туралы білім беру үшін коммерциялық емес жаңа қор құруға 12,5 миллион канад доллары бөлсе, үкіметтен ресми кешірім күтілмейді деп белгіленген. ҚҰК «кешірімсіз және жеке өтемақысыз» платформада құрылған еді, көптеген адамдар Либералдық үкіметтің оларды келісімдер жүргізуге өкілдік топ ретінде таңдауының себебі осы екенін айтты, бұл ретте канадалық қытай қауымдастығымен алдын ала кеңес жүргізілмеген. 2005 жылдың 24 қарашасында Канада Мұрасы министрлігі келісілген қаржыландыру көлемі 2,5 миллион долларға дейін төмендетілгенін хабарлады. Кейіннен Азия және Тынық мұхиты істері жөніндегі министр Реймонд Чан келісімді өзі келісқан деп мәлімдегені анықталды, ол министрлерді де, халықты да қасақана жаңылыстырған. Келісімде аталған кейбір топтар өздерінің аты-жөні рұқсатсыз қолданылғанын, ал тізімдегі басқа топтар тіпті болмағанын мәлімдеді. Бұл Либералдық келісім Қытай канадалық қауымдастығында үлкен наразылық тудырды, себебі ҚҰК-пен жасалған келісім олардың қатысуынсыз жүзеге асырылды, нәтижесінде бүкіл ел бойынша түзету қозғалысы күшейді. 2005 жылдың қараша айында федералды парламентке Қытай канадалықтарын мойындау және түзету туралы C-333 заң жобасы енгізілді, бұл жеке мүше ұсынған заң жобасы еді және келісімді іске асыру мақсатында ұсынылды. C-333 өткендегі үкімет қателіктерін мойындау, еске алу және олар туралы білім беруді көздегенмен, ол Қытай канадалықтарының ұрпақтары талап еткен кешірімнен мүлдем алшақ болды. Онтариолық салық төлеушілер мен отбасылар коалициясы Консервативтік партиядан C-333 заң жобасын қабылдамауға лобби жасады. Консерваторлар процедуралық құқығын пайдаланып, C-333 заң жобасын C-331 заң жобасымен ауыстырды, бұл заң жобасы соғыс кезінде украин канадалықтарына қарсы жасалған бұрышқылықтарды мойындауға бағытталған. Нәтижесінде, премьер-министр Мартиннің Либералдық партиясы сенімсіздік дауысына ұтылып, парламент 2005 жылдың 28 қарашасында таратылды, C-333 заң жобасы қарастырылмай қалды.

On November 17, 2005, the National Congress of Chinese Canadians (NCCC) announced in a turn of events that an agreement had been reached between 11 of its member Chinese Canadian groups and the federal Cabinet, wherein the Queen in Council would pay CA$12.5 million for the creation of a new non profit foundation to educate Canadians about anti Chinese discrimination, but with a specific pre condition that no apology would be expected from the government. The NCCC was formed on a platform of "no apology and no individual compensation," and was seen by many as the reason the Liberal government selected them as the representative group to negotiate the deal without any prior consultation with the Chinese Canadian community at large. The Department of Canadian Heritage announced on November 24, 2005 that the agreed upon funding would be reduced to $2.5 million. It was later revealed that the Minister for Asia and Pacific Affairs, Raymond Chan, who claimed to have negotiated the deal, purposely misled both the ministers of the Crown and the public. Some of the groups named in the agreement later stated publicly that their names had been used without permission and in other cases, several other groups listed did not even exist. The surprise Liberal agreement caused a great outcry in the Chinese Canadian community, as the purported deal with the NCCC had been conducted without their input, resulting in an escalation in the redress movement, nationwide. Bill C 333, the Chinese Canadian Recognition and Redress Act, a private member's bill, was tabled in the federal parliament in order to implement the deal in November 2005. While C 333 purported to acknowledge, commemorate and educate about past government wrongdoings, it fell far short of the apology demanded by generations of Chinese Canadians. The Ontario Coalition of Head Tax Payers and Families lobbied the Conservative Party to stop the passage of Bill C 333. The Conservatives exercised a procedural prerogative and switched the order of Bill C 333 with Bill C 331, a bill to recognize past wrongs against Ukrainian Canadians during wartime, causing Bill C 333 to die when Prime Minister Martin's Liberals lost a motion of non confidence and parliament was dissolved on November 28, 2005.

2006: федералды сайлау науқаны және сайлау

2004 жылғы федералды сайлау үгітінде болғандай, Жаңа демократиялық партия және Квебек блогы 2006 жылғы қаңтардағы сайлауға дейін бас салығы үшін кешірім сұрау және залапты өтеуді қолдайтындарын мәлімдеді. Сол сияқты, 2005 жылдың 8 желтоқсанында Консервативтік партияның лидері Стивен Харпер бас салығы үшін кешірім сұрауға қолдау білдіретін баспасөз хабарламасын жариялады. Өз партиялық бағдарламасының бір бөлігі ретінде Харпер консерваторлар келесі үкіметті құруға шақырылған жағдайда, қытай қауымдастығымен жұмыс істеуге уәде берді. Партиясы сайлауда жеңіліске ұшырар алдында Мартин қытай тіліндегі радио бағдарламасында жеке кешірім сұрады. Бірақ, ол тез арада қытай канадалық қауымдастығынан Парламентте кешірім сұрамағаны үшін, содан кейін сол күні ағылшын тіліндегі БАҚ-та оны толығымен жоққа шығаруға тырысқаны үшін сынға ілікті. Өз сайлау округтерінде көптеген қытай канадалықтары тұратын бірнеше либералдық кандидаттар, оның ішінде Ванкувер Кингсвей округінен депутат Дэвид Эмерсон және Көпмәдениеттілік министрі, Ричмонд округінен депутат Реймонд Чан да сайлау науқаны барысында өз ұстанымдарын өзгертуге сәтсіз әрекеттер жасады. Айта кетейік, вице-премьер және Эдмонтон орталық округінен депутат Энн Маклелан консервативтік партиядан Лори Хоунға жеңіліп қалды.

Кешірім сұрау

2006 жылғы федералды сайлауда Консервативтік партия жеңіске жетіп, азшылық үкімет құрды. 23 қаңтарда дауыс санағаннан үш күн өткен соң, бірақ премьер-министр болып тағайындалмас бұрын, Харпер баспасөз конференциясында бас салығы мәселесіне қатысты ұстанымын қайталады: «Қытай-канадтық қауымы бас салығы үшін кешірім сұрауға және тиісті мойындау мен өтеу алуға лайық». Кешірім сұрау мен өтеудің нысаны туралы алғашқы талқылаулар 2006 жылдың 24 наурызында басталды. Бұл кезде түрлі топтарды (оның ішінде кейбір салық төлеушілерді) білдіретін қытай-канадтықтар, премьер-министрдің парламенттік хатшысы Джейсон Кенни және Мұра министрі Бев Ода арасында алдын ала кездесу өтті. Үкімет 4 сәуірде генерал-губернатор Мишель Жанның Тақ алдында сөйлеген сөзінде бұл туралы мойындады. Сол жылы 21-30 сәуір аралығында Корольдік кеңес Канада бойынша алғашқы ресми қоғамдық тыңдалымдарды кампанияға ең белсенді қатысқан және жауапты қалаларда өткізді: Галифакс, Ванкувер, Торонто, Эдмонтон, Монреаль және Виннипег. Олардың ішінде ақсақалдар мен бірқатар топтардың өкілдері жеке куәлік берді, олардың ішінде Галифакс Ақтау комитеті; Британдық Колумбияның Бас салық төлеушілер, жұбайлар мен ұрпақтар коалициясы; ACCESS; Онтарионың Бас салық төлеушілер және отбасылар коалициясы; CCNC; Эдмонтон HTEA Ақтау комитеті, Қытай-канадтық Ақтау Альянсы; және Қытай-канадтық Ақтау Альянсының Монреаль бөлімшесі. Бірқатар жетекші топтар «бас салықты» төлеушілердің және олардың жесірлері немесе жұбайларының ғана емес, тікелей зардап шеккен бірінші ұрпақ ұлдары мен қыздарының да өтемақы алуын талап етті, «Жоғалған жылдар: әділдік үшін халықтың күресі» атты деректі фильмінде баяндалғандай, өтемақы әрбір «бас салық» куәлігімен (және онымен шектелу) ұсынылуын ұсынды. Қоғамдық топтардың жеке өтемақы туралы алғашқы талаптары шамамен 4000 тіркелушіге 10 000-нан 30 000-ға дейін созылды. 2006 жылдың 22 маусымында, қытай-канадтықтар үшін ақтау науқаны басталғаннан кейін жиырма екі жыл өткен соң, премьер-министр Стивен Харпер 39-шы парламенттің бірінші сессиясында қытай-канадтықтардан ресми түрде кешірім сұрады. Өз сөзінде Харпер кантон тілінде «Га на даай дои хеп» (加拿大道歉, «Канада кешірім сұрайды») деген бірнеше сөз айтты, бұл парламенттік дәстүрді бұзып, Алаш палатасында ағылшын және француз тілдерінде сөйлеуді болды. Қытай-канадтық қауымдастықтың көпшілігінің көңілін қалдырған жайт, тек бастапқы салық төлеушілер немесе олардың тірі қалған жұбайлары, онда тоқсан жастағылар, немесе жалпы 785 талапкер ғана жеке тұлғаларға өтемақы ретінде CAD$20,000 алады, бұл 81,000 бастапқы салық төлеушілердің бір пайызынан аз бөлігін құрады. 2006 жылы салық төлеген 20 ғана қытай-канадтық тірі еді. Одан әрі түзетулер туралы ешқандай мәлімдеме жасалмағандықтан, қытай-канадтық қауымдастығы Канада үкіметінен өтемақы алу үшін күресін жалғастырды. 2006 жылғы Канада күнімен тұспа-тұс келген ұлттық наразылық күні Канаданың ірі қалаларында өтті, және жүздеген қытай-канадтықтар жергілікті шерулерге қатысты.

The 2006 federal election was won by the Conservative Party, forming a minority government. Three days after the ballots had been counted on January 23, but before he had been appointed prime minister, Harper reiterated his position on the head tax issue in a news conference, that "the Chinese Canadian community deserves an apology for the head tax and appropriate acknowledgement and redress." Early discussions on the form of apology and redress began on March 24, 2006, with a preliminary meeting between Chinese Canadians representing various groups (including some head tax payers), Parliamentary Secretary to the Prime Minister Jason Kenney, and Heritage Minister Bev Oda, resulting in the "distinct possibility" of an apology being issued before July 1, to commemorate the anniversary of the enacting of the Chinese Exclusion Act of 1923. The government's acknowledgement followed in the Speech from the Throne delivered by Governor General Michaëlle Jean on April 4. That year, from April 21 to 30, the Crown in Council hosted the first, formal public consultations across Canada in cities most actively involved and responsible for the campaign: Halifax, Vancouver, Toronto, Edmonton, Montreal, and Winnipeg. They included the personal testimony of elders and representatives from a number of groups, among them the Halifax Redress Committee; the British Columbia Coalition of Head Tax Payers, Spouses and Descendants; ACCESS; the Ontario Coalition of Head Tax Payers and Families; the CCNC; the Edmonton HTEA Redress Committee of the Chinese Canadian Redress Alliance; and, the Montreal chapter of the Chinese Canadian Redress Alliance. A number of the leading groups demanded meaningful redress, not only for the handful of surviving "head tax" payers and their widows or spouses, but first generation sons and daughters who were direct victims, as recounted in the documentary Lost Years: A People's Struggle for Justice, proposing that the redress be represented (and limited) by each, actual "head tax" certificate brought forward by its surviving family members, or estate. Early demands from community groups for individual redress, ranged from $10,000 to $30,000 for the estimated 4,000 registrants. On June 22, 2006, twenty two years after the Chinese Canadian redress campaign began, Prime Minister Stephen Harper delivered an official apology to Chinese Canadians in the House of Commons for the first session of the 39th Parliament. During his address Harper spoke a few words in Cantonese, "Ga na daai doe heep" (加拿大道歉, 'Canada Apologizes'), breaking the parliamentary tradition of speaking either English and French in the House of Commons. To the disappointment of many in the Chinese Canadian community, it was announced that only original head tax payers, or their surviving spouses, then in their nineties, or a total 785 claimants, would receive CAD$20,000 in individual redress, representing less than a fraction of one percent of the 81,000 original head tax payers. Only an estimated 20 Chinese Canadians who paid the tax were still alive in 2006. As no mention of further redress was made, the Chinese Canadian community continued to fight for redress from the Canadian government. A national day of protest was held to coincide with Canada Day 2006 in major cities across Canada, and several hundred Chinese Canadians joined in local marches.