Хожалы трагедиясы: Бірінші Қарабақ соғысындағы азаздар қырғыны

Кіріспе

1992 жылы бірінші Таулы Қарабақ соғысы кезінде азербайжандықтарды жаппай өлтіру

Ходжалы қырғыны – 1992 жылғы 26 ақпанда Ходжалы қаласында армян күштері мен ТМД 366-шы полкінің азербайжандық бейбіт тұрғындарын жаппай өлтіруі. Бұл оқиға Таулы Қарабақ қақтығысының барлық кезеңіндегі ең ірі қырғынға айналды. Ходжалы – 1992 жылы аймақтың жалғыз әуежайы орналасқан, Әзірбайжан КСР-інің Таулы Қарабақ автономиялық облысындағы шамамен 6300 тұрғыны бар азербайжан халқының қаласы. Бірінші Таулы Қарабақ соғысы кезінде қала армян күштерінің күнделікті бомбалауына және толық блокадаға ұшырады. Электр қуаты, газ және су жеткізілмей, оны 160-қа жуық жеңіл қаруланған ер адамнан тұратын жергілікті күштер қорғады. Армян күштері, 366-шы ТМД полкінің бір бөлігімен бірге, 1992 жылдың басында шабуылға шығып, анклавтың азербайжан халқын көшіп кетуге мәжбүр етті және қашып бара жатқан бейбіт тұрғындарға қарсы "өте ауыр зорлық-зомбылық жасады".

Атауы

Көптеген үкіметтер мен БАҚ бұл оқиғаны "жаппай қырғын" деп атайды. Әзірбайжандық дереккөздер көбінесе бұл жағдайды трагедия немесе геноцид (Хожалы сойғырымы) деп сипаттайды.

Өмірбаян

Таулы Қарабақ қақтығысында әрмендер де, әзербайжандар да қастандықтар мен этникалық тазалаудың құрбандары болды, нәтижесінде көптеген адамдар қаза тауып, үлкен топтар қоныс аударды. 1988 жылы қалада 2135 тұрғын болды. Бірінші Таулы Қарабақ соғысының салдарынан Армения мен Әзербайжан арасында халық алмасу жүзеге асты, ал Орталық Азиядан шығып келе жатқан Месхетия түркілері кейін Ходжалыда қоныстанды. Томас де Ваалдың сөзіне қарағанда, Ходжалы 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында Әзербайжан үкіметінің ірі қоныс аудару бағдарламасының орталығы болды. Бұл Бірінші Таулы Қарабақ соғысымен бірге жүрді және 1991 жылға қарай халық саны 6200-ға жетті. Ходжалы Шуша мен Степанакерттен Агдамға қарай созылған жолда орналасқан және аймақтағы жалғыз әуежайы осы қалада болды. Әуежай Армениямен құрлықта байланысы жоқ және Әзербайжан тарапынан толық блокадаға алынған Қарабақтың халқының тірі қалуы үшін маңызды рөл атқарды. Human Rights Watch ұйымының мәліметінше, Әзербайжан күштері Ходжалыны Степанакертке оқ-дәрі атқылау үшін база ретінде пайдаланған. 1991 жылдың қазан айында Таулы Қарабақ күштері Ходжалы мен Агдамды байланыстыратын жолды кесіп тастады, соның салдарынан Ходжалыға тек тікұшақпен ғана жетуге мүмкіндік болды. "Мемориал" азаматтық құқық қоғамының мәліметінше, 1991 жылдың күзінен бастап Ходжалы армян қарулы күштерімен толығымен блокадаға алынды, ал Кеңес Ішкі әскерлерінің Қарабақтан шығарылуынан кейін блокада толыққанды күшке енді. Кейбір тұрғындар блокадаланған қаладан кетіп қалды, бірақ Ходжалының атқарушы билігінің басшысы Эльман Мамедовтің қатаң талаптарына қарамастан, азаматтық халық толығымен эвакуацияланбады. Ходжалыны Әлиф Хажиев басқаратын жергілікті ОМОН күштері қорғады, олардың құрамында 160-қа жуық, жеңіл қаруланған адам болды. Бұл күштер толық блокададан аман қалуға, сондай-ақ электр энергиясы, газ және судың болмауына қарсы күресті.

Құрбандар

Хьюман Райтс Вотч 1994 жылғы баяндамасында Ходжалы трагедиясын "Таулы Қарабақ қақтығысындағы осы күнге дейін болған ең ірі қырғын" деп сипаттады. "Қарабах армян күштері қырғыннан кейін аймақты бақылауға алғандықтан, қаза болған әзербайжан азаматтарының нақты саны белгісіз" деп мәлімдеген Хьюман Райтс Вотч, әзербайжандық азаматтардың кемінде 161-і қаза тапқанын жобалады.

Есептер мен талдаулар

Анатоль Ливен қаза болған жерді аралап шыққаннан кейін "Таймс" газетінде былай деп жазды: "Армян күштерінің өткен сәрсенбі күні әзербайжан босқындарын өлтіргендері азғантай аңғардың бойымен және төбе басында құрғаған шөп пен бұталар арасында шашылып жатыр. Біз көрген 31 адамның ішінде бір полиция қызметкері мен екі ерікті ер адам ғана әскери киім киіп жүрді. Қалғандары – бейбіт тұрғындар, оның ішінде сегіз әйел және үш жас бала. Екі топ, әрине отбасылар, бірге құлап, балалар әйелдердің қолында жатыр. Олардың бірнешеуінің, соның ішінде бір кішкентай қыздың, басы қатты жарақаттанған: тек беті ғана қалған. Тірі қалғандар армяндардың оларды жерге жығылып жатқанда атып тастағанын көргендерін айтады". Хелен Вомак "The Independent" газетінде былай деп жазды: "Қорбандардың нақты саны әлі күнге дейін белгісіз, бірақ өткен аптада Армения жауынгерлері Әзірбайжан азаматтарын Нагорный Карабахтың қарлы тауларында қырғынға ұшыратқанына күмән жоқ. Әзірбайжанның шекара маңындағы Агдам қаласына бас сауғалап келген Ходжалы анклавынан қашқан босқындар 25 ақпан күні түнде жаулардың олардың үйлеріне шабуыл жасап, қашып кеткендерді қуып, оларды қоршаған ормандарда атып өлтіргенін жеткізді. Кеше мен бір зиратта 75 жаңа қазылған қабірлерді көрдім. Сонымен қатар, біз сегізінші күні кешке Агдамға келген мешіттегі төрт мәйітті де көрдік. Мен сондай-ақ, вокзалдағы теміржол вагондарында, уақытша ауруханада оқтан жарақат алған әйелдер мен балаларды көрдім", "Мен екі апта бұрын осы жағдайда, әзербайжандықтардың армяндықтардың қатыгездік құрбандары болғанына күмәнім жоқ. Бұрын керісінше болған" деп жазды. Ресейлік журналист Виктория Ивлева Арменияның қарулы күштеріне түскеннен кейін Ходжалыға кірді. Ол қала көшелерін әйелдер мен балаларды қоса алғанда, тұрғындардың өліктерімен шашылған суреттерге түсірді. Ол армян шабуылшыларының тұтқындауына ұшыраған Ходжалыдан келген мешеттік түрктердің үлкен тобын көргенін және оны тұтқындардың бірі деп ойлаған армян солдатының соққысын көргенін сипаттады, ол төрт баламен, оның бірі жараланған, екіншісі жаңа туған әйелге көмектесіп жатқан әйелге көмектескенін айтты. Кейін тұтқындар алмастырылды немесе босатылды, ал 2011 жылы Ивлева әйелді Әзірбайжаннан тапты. Оның кішкентай баласы өсті, бірақ сөйлемеді, бұл балалық шақтағы шоктан туындады. Ходжалыны басып алғаннан кейін армяндар әзербайжандықтарға өлгендерін алып кетуге мүмкіндік берді, бұл әзербайжандықтардың кейіннен қырғын туралы айыптауларын негіздеді. Британдық тарихшы Кристофер Уокердің айтуынша, қаза жасайтын топ мұндай шаралардың ешқайсысын қолданбаған болар еді. Чех журналисі Дана Мазалова Бакуде Шыңғыс Мұстафаевтың кейіннен түсірілген бейнебаянында көрінгендей, денелердің қираған белгілері жоқ, монтаждалмаған бейнелерін көргенін айтты.

Anatol Lieven wrote in The Times after visiting the site of the massacre: "Scattered amid the withered grass and bushes along a small valley and across the hillside beyond are the bodies of last Wednesday’s massacre by Armenian forces of Azerbaijani refugees. Of the 31 we saw, only one policeman and two apparent national volunteers were wearing a uniform. All the rest were civilians, including eight women and three small children. Two groups, apparently families, had fallen together, the children cradled in the women’s arms. Several of them, including one small girl, had terrible head injuries: only her face was left. Survivors have told how they saw Armenians shooting them point blank as they lay on the ground." Helen Womack reported in The Independent: "The exact number of victims is still unclear, but there can be little doubt that Azeri civilians were massacred by Armenian fighters in the snowy mountains of Nagorny Karabakh last week. Refugees from the enclave town of Khojaly, sheltering in the Azeri border town of Agdam, give largely consistent accounts of how their enemies attacked their homes on the night of 25 February, chased those who fled and shot them in the surrounding forests. Yesterday I saw 75 freshly dug graves in one cemetery in addition to four mutilated corpses we were shown in the mosque when we arrived in Agdam late on Tuesday. I also saw women and children with bullet wounds, in a makeshift hospital in a string of railway carriages at the station", "I have little doubt that on this occasion, two weeks ago, the Azeris were the victims of Armenian brutality. In the past, it has been the other way round"

Russian journalist Victoria Ivleva entered Khojaly after it fell to Armenian armed forces. She took photos of the town streets strewn with dead bodies of its inhabitants, including women and children. She described how she saw a large crowd of Meskhetian Turks from Khojaly who were led to captivity by the Armenian militants and she was hit by an Armenian soldier who took her for one of the captives, when she was helping a woman falling behind the crowd with four children, one of which wounded, and the other one newly born. The captives were later exchanged or released, and in 2011 Ivleva found that woman in Azerbaijan. Her little child grew up, but did not speak, this was attributed to the shock she suffered in childhood. After the seizure of Khojaly, Armenians allowed Azerbaijanis to claim their dead, based on which the Azerbaijanis later grounded their accusations of the massacre. As argued by British historian Christopher J. Walker, the group committing a massacre would have hardly taken up any of these measures. Czech journalist Dana Mazalova said that in Baku she had seen Chingiz Mustafayev's unedited footage of the dead bodies without the signs of mutilation that were shown in later footage.

Айнулла Фаттуллаев пен "Қарабах күнделігі"

Әзірбайжандық журналист Эйнулла Фатуллаев 2005 жылы Армения мен Таулы Қарабаққа сапар шегіп, "Қарабақ күнделігі" атты мақала жазды. Ол Нафталан қаласында уақытша орналасқан Ходжалыдан келген босқындармен кездескенін, олардың айтуынша, армяндар шынымен де еркін дәліз қалдырған және дәліздің артында орналасқан армян әскерлері оларға атыс жасамаған. Бірақ Әзірбайжан Ұлттық фронтының кейбір жасақтары, белгілі бір себептермен, босқындардың бір бөлігін сол кезде армяндардың Аскеран батальоны бақылауында болған Нахичеваник ауылына бастап кеткен. Ал қалған босқындар тобы Агдам ауданына жетіп бара жатқанда артиллерия оғына ұшырады. Дегенмен, Еуропалық адам құқықтары сотына берген мәлімдемесінде Фатуллаев "Қарабақ күнделігі" мақаласында тек жергілікті армянның сөзін жеткізгенін, ол Фатуллаевқа сұхбат барысында оқиғаның өзінің нұсқасын айтқандығын мәлімдеді. Фатуллаев өзінің мақаласында ешбір әзірбайжан азаматын қылмыс жасады деп тікелей айыптамағанын, сондай-ақ Ходжалы құрбандарының біреуін әзірбайжандық жауынгерлер өлтіргені немесе мүсіндегені туралы ешқандай мәлімдеме болмағанын айтты. Еуропалық адам құқықтары соты Фатуллаевты босату керек деп шешті, себебі олардың пікірінше, ""Қарабақ күнделігі" мақаласында кейбір шамадан тыс немесе қауқыпты мәлімдемелер болғанымен, автор журналистік бостандықтың шегінен аспаған". Бірақ сот "Қарабақ күнделігі" мақаласының Ходжалы оқиғасына арналған жеке тергеу журналистикасы емес екенін де атап өтті және Фатуллаевтың осы оқиға туралы айтқан сөздері мақаланың басты тақырыбына байланысты, бірақ екінші деңгейде айтылғанын есептеді. "Мемориал" ұйымы аймақтағы әскери операцияларға ТМД елдерінің әскерлерінің қатысуы және тараптарға әскери техника беру фактілерін тергеуді талап етті. Қырғыннан кейін, 1992 жылдың наурыз айының басында полк Таулы Қарабақтан шығарылды. Парашютшілер полк құрамын тікұшақпен эвакуациялады, бірақ 100-ден астам әскер мен офицер Степанакертте қалып, армян күштеріне қосылды, оның ішінде 2-ші батальон командирі, майор Сейран Оханян да бар.

Azerbaijani journalist Eynulla Fatullayev traveled in 2005 to Armenia and Nagorno Karabakh and wrote an article called "Karabakh Diary". He claimed that he met some refugees from Khojaly, temporarily settled in Naftalan, who said that the Armenians had indeed left a free corridor and the Armenian soldiers positioned behind the corridor had not opened fire on them. Some soldiers from the battalions of the National Front of Azerbaijan instead, for some reason, had led part of the refugees in the direction of the village of Nakhichevanik, which during that period had been under the control of the Armenians' Askeran battalion. The other group of refugees were hit by artillery volleys while they were reaching the Agdam Region. However, in his statement to the European Court of Human Rights Fatullayev claimed that in the article "The Karabakh Diary", he had merely conveyed the statements of a local Armenian, who had told Fatullayev his version of the events during the interview. Fatullayev claimed that his article did not directly accuse any Azerbaijani national of committing any crime and that in his article, there was no statement asserting that any of the Khojaly victims had been killed or mutilated by Azerbaijani fighters. The European Court of Human Rights ruled that Fatullayev must be released, because in their opinion "although “The Karabakh Diary” might have contained certain exaggerated or provocative assertions, the author did not cross the limits of journalistic freedom". The Court, however, also noted that "The Karabakh Diary" did not constitute a piece of investigative journalism focusing specifically on the Khojaly events and considered that Fatullayev's statements about these events were made rather in passing, parallel to the main theme of the article. Memorial called for an investigation of the facts of participation of CIS soldiers in the military operations in the region and transfer of military equipment to the sides of the conflict. Soon after the massacre, in early March 1992, the regiment was withdrawn from Nagorno Karabakh. Paratroopers evacuated the personnel of the regiment by helicopter, but over 100 soldiers and officers remained in Stepanakert and joined the Armenian forces, including the commander of the 2nd battalion major Seyran Ohanyan,

Ескерткіштер

Ходжалы трагедиясын еске алу үшін Әзірбайжанда және шетелде ескерткіштер орнатылды.

Бейнелеу

Шыңғыс Мұстафаевтың видеосы науқан туралы хабардарлықты арттырды. 2010 жылы оны американдық CNN телеарнасы эфирге шығарды.

Спортта

2014 жылдың 11 мамырында Әзірбайжанның демеушілігімен "Атлетико Мадрид" футбол клубының ойыншысы Арда Туран Ходжалы трагедиясын еске алды. Футболшы бұл мәселеге назар аудару және әлемдік бейбітшілікті нығайту ниетін білдірді. "Шекарасыз репортерлер" ұйымы Әзірбайжанның бұл демеушілігін айыптап, сынға алды. "Атлетико Мадрид" клубы Әзірбайжанмен жасасқан демеушілік келісімінің саяси сипатта екенін мойындап, мақсатының "Әзірбайжанның бейнесін жақсарту" екенін мәлімдеді. Тарихшы және геноцид зерттеушісі Яир Аурон Ходжалыдағы оқиғаларға "геноцид" терминінің қолданылуын Әзірбайжан тарапынан жасалған "циникалық және ойлап тапқан өтірік" деп бағалады. Ауронның сөзіне қарағанда, Ходжалы трагедиясына "геноцид" терминін қолдану Холокост құрбандарының естелігін қорлайды. Аурон Израильді де "бұл Әзірбайжан талабын тікелей және жанама түрде қолдағаны" үшін сынады. Ол былай деді: "Армян анклавында болған оқиғаға қатысты әртүрлі нұсқалар бар, соның ішінде қаза болғандардың саны да әртүрлі көрсетіледі. Кейбіреулер тіпті мұнда қырғын болған жоқ деп санайды, бірақ бір нәрсе анық: онда геноцид болған жоқ. Мен мұны геноцид зерттеушісі ретінде және тіпті бір адамды оның ұлтына байланысты өлтіруді де адамзатқа қарсы қылмыс деп санайтын адам ретінде айтамын". Лемкин атындағы геноцидтің алдын алу институты "аталған аймаққа тәуелсіз фактілерді тексеру миссиясының кіруіне рұқсат берілмегенін және тәуелсіз ғалымдар Әзірбайжан мемлекеттік органдары мен мемлекеттік қолдауға ие зерттеушілер ұсынған фактілер мен аргументтерді растай алмайтынын" мәлімдеді.