Кіріспе
Неміс ғалымы, ақыны және реформаторы (1488-1523) Ульрих фон Хуттен (21 сәуір 1488 – 29 тамыз 1523) – неміс рыцарі, ғалымы, ақыны және сатиригі, кейіннен Мартин Лютердің ізбасары және протестанттық реформатор болды. 1519 жылға қарай ол Рим-католик шіркеуін ашық сынады. Хуттен Ренессанс гуманистері мен лютерандық реформация арасындағы байланыс құралы болды. Ол Франц фон Сиккингенмен бірге Киелі Рим империясы рыцарларының жетекшісі болды. Екеуі де Рыцарлар соғысын басқарды.
Ulrich von Hutten (21 April 1488 – 29 August 1523) was a German knight, scholar, poet and satirist, who later became a follower of Martin Luther and a Protestant reformer. By 1519, he was an outspoken critic of the Roman Catholic Church. Hutten was a bridge between the Renaissance humanists and the Lutheran Reformation. He was a leader of the knights of the Holy Roman Empire along with Franz von Sickingen. Both were the leaders in the Knights' War.
Өмірбаян
Оның өмірін төрт кезеңге бөлуге болады: жастық шағы мен монастырьдағы өмірі (1488–1504); білім іздеудегі саяхаттары (1504–1515); Вюртембергтің Ульрихымен күресі (1515–1519); және Реформациямен байланысы (1510–1523). Бірақ оның қалалық меценаттары ақынның мақтандығы мен бос сөздерін, сондай-ақ жоғары дәрежелі екенін уақтылы жариялауын көтере алмады. Сондықтан Хаттен Грайфсвальдты қалдырды, ал жолда киімдері мен кітаптарын – жалғыз мүліктерін, бұрынғы достарының қызметшілері тонап кетті. Қыстың қатал суында, аштан жартылай өлген, тоңған, қаражаты қалмаған күйде ол Ростокқа жетті. Ростокта гуманистер оны қайтадан қуана қарсы алды, олардың қорғауында ол Грайфсвальдтағы меценаттарына қарсы жазды, осылайша оның сатираларының ұзақ тізімі мен жеке немесе қоғамдық жауларына жасаған қаһарлы шабуылдары басталды. Росток оны ұзақ ұстай алмады, сондықтан ол Виттенбергке сапар шекті, онда 1511 жылы «Ars Versificatoria» атты өлең өнері туралы еңбегін жариялады. Одан кейін Лейпцигке, содан соң Венаға барды, онда император Максимилианның құрметін Венециямен соғыс туралы ұлттық поэма арқылы жеңіп алуға үміттенді. Бірақ Максимилиан да, Вена университеті де оған көмектесуге келмеді. Сондықтан Хаттен Италияға барып, Павияда заң оқуға орналасты. 1512 жылы оқуы папа әскерлері мен швейцариялықтардың Павияны қоршауына байланысты үзіліске ұшырады, ол екі тараптан да тоналып, ауырып, ақшасыз Болоньяға қашып кетті. Сауыққаннан кейін ол император әскерінде қысқа уақыт жеке сарбаз болып қызмет етті, бірақ 1514 жылы Германияға оралды. Өлең өнеріндегі қабілетінің және Эйтельвольф фон Штайнмен (1515 жылы қайтыс болған) болған достығының арқасында ол Майнц сайлаушысы, Бранденбург архиепискобы Альберттің құрметіне ие болды. Осы жерде оған білімді мансап туралы үлкен армандар пайда болды: Майнц – ұлы гуманистік қозғалыстың астанасы, көркем стиль мен әдеби форманың орталығы болуы керек еді.
Вюртембергтің Ульрихпен араздық
Бірақ 1515 жылы өзінің туысы Ханс фон Хуттенді Вюртемберг герцогы Ульрих өлтіргеннен кейін, Гуттеннің өмір жолы түбірінен өзгерді; әлсіздердің панасы болған сатира оның қаруына айналды. Ол бір жағынан әйгілі Epistolæ Obscurorum Virorum (Аң-таң емес адамдардың хаттары) жинағына қатысып, екінші жағынан герцогқа қарсы өткір хаттар, шешен Цицерондық сөздер немесе қатал сатиралар жазды. Осы еңбектерінің арқасында ол Германияда кеңінен танылды. Epistolæ Obscurorum Virorum Гуттеннің ұстазы, көрнекті теолог Иоганнес Рейхлинге қолдау көрсету мақсатымен жазылған. Epistolæ жинағында Рейхлинге қарсы шыққан схоластикалық теологтарды саркастикалық түрде сынаған Хардвин фон Гретцкеге арналған бірқатар ойдан шығарылған хаттар бар. Хуттен заң докторы атағын алу үшін тағы да Италияға барып, 1517 жылы Германияға оралды. Германияда император оны өзінің қорғауына алып, ақындардың лауреат сыйлығымен және рыцарь атағымен марапаттады. Дегенмен, ол Вюртемберг герцогы Ульрихті де кешірді. Италияда болғанда Хуттен папалық билікке деген терең жеккөрушілік сезімін дамытты және 1517 жылы жарық көрген Лоренций Валланың "Донатион Константини" еңбегінің алғы сөзінде оны қатты сынады. Осылайша ол Мартин Лютердің жолын дайындауға үлкен үлес қосты. 1518 жылы Гуттен өзінің меценаты, архиепископ Альбертпен бірге Парижге және Лютердің Томас Каетанмен танымал кездесу өткізген Аугсбург диетасына бірнеше ресми сапар жасады. Кейін Хуттен шағын баспахана ашып, Папа мен Рим шіркеуінің өкілдеріне қарсы неміс тілінде памфлеттер жариялады.
Реформацияға қатысу
Майнц архиепископы Альбрехт фон Бранденбург оны Римде жамандады, содан кейін 1519 жылы Гуттен Лютерді және оның діни реформа талабын қолдады. Лютерден өзгеше, Гуттен Франц фон Сиккингенмен бірге Лютердің реформацияланған дінін қолдап, Киелі Рим империясының ішінде Рим-католик шіркеуінің билігіне қарсы халықтық крест жорығын бастауға тырысқанда, реформацияны әскери жолмен жүзеге асыруға ұмтылды. Олар 1522 жылы Трир архиепискобының жерлеріне шабуыл жасады, бұл оқиға "Рыцарьтар көтерілісі" деп танылды. Бірақ архиепископ қарсы тұрып, 1523 жылы рыцарьлар жеңіліске ұшырады, осымен империядағы маңызды саяси күш ретінде құлап қалды. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Гуттен Роттердамдық Эразмды Реформация тарапына шақыруға тырысты. Эразм тарап тартпады. Олардың арасындағы келіспеушілік екі гуманист арасында әдеби дауға әкелді. Гуттеннің Ulrichi ab Hutten cum Erasmo Rotirodamo, Presbytero, Theologo, Expostulatio атты еңбегі – Эразмға қарсы аргументтерінің жинағы; ол 1523 жылы Страсбургтен Иоганнес Шотт баспасынан шықты. Онда Гуттен мен Эразмның суреті бар ағаш кескіні салынған, ол (1850 жылы) соңғысының ең ерте ағаш кескіні деп есептелді. 1523 жылы ауру және кедей күйінде Базельге келген Гуттенді Эразм қабылдаудан бас тартты. Гуттен Цюрих көліндегі Уфенау аралында жалғыз өмір сүріп қайтыс болды.
Денсаулық сақтау мәселелері
Өмірінің соңғы 15 жылында Хаттен "француз ауруынан" (немесе сифилис) зардап шекті, осы аурудан қайтыс болды. Ол 1519 жылы De morbo Gallico (Француз ауруы туралы) атты мәтін жазды. Соңғы жүз жылда екі қаңқа қазылып алынды: сифилис белгілері жоқ ер адам және сифилис белгілері бар әйел. Бұл жақында American Journal of Medicine журналында фон Хаттеннің киім ауыстырып жүрген әйел болуы мүмкін деген пікірге әкелді.
In the last hundred years, two skeletons have been dug up: a male without signs of syphilis and a female with signs of syphilis. This has led to recent speculation in the American Journal of Medicine that von Hutten may have been a cross dressing woman.
Шығармалары
Хуттен замандастарынан гөрі өз пікірін ашық білдірумен ерекшеленді. Ол Реформацияның дайындалуына және оның ілгерілеуіне зор үлес қосты. Ол латын тіліндегі шеберлікке ие болды және сатирикалық және құйындарлы сөздерде ерекше көзге түсті. Оның әдеби өмірі көбінесе үш кезеңге бөлінеді: (1) Латын поэзиясы кезеңі (1509–16 жж.); (2) хаттар мен сөздер кезеңі (1515–17 жж.); (3) латын және неміс тілдеріндегі диалогтар мен хаттар кезеңі (1517–23 жж.). Ол барлығы шамамен 45 түрлі еңбек жариялады. Оның ең маңызды шығармалары: «Арс версификанди» («Просодия өнері», 1511); «Немо» (1518); «Морбус Галликус» (1519); Герцог Ульрихқа қарсы Штекльберг шағымдары жинағы (оның ішінде оның төрт Цицерондық сөздері, хаттары және «Фаларизм») – 1519 жыл; «Вадизм» (1520) және өмірінің соңында Эразммен болған пікір қақтығысы. Бұлардан басқа, латын және неміс тілдерінде көптеген өлеңдер жазылған.
Беймәлім адамдардың хаттары
Оның әдебиетке қосқан ең маңызды үлесі – Epistolæ Obscurorum Virorum (Аң-таң емес адамдардың хаттары) кітабының бір бөлігі болды. Бастапқыда, монастырлық орта оның ирониясын сезбей, Иоганн Рейхлинге қарсы олардың ұстанымын қорғау ретінде осы еңбекті құптады; алайда, білімді қауым оны жақсы қабылдағаннан кейін олардың көзі ашылды. «Epistolæ» кітабы қызу қарқынмен сатылды: алғашқы бөлігі (41 хат) 1515 жылдың соңында жарық көрді, 1516 жылдың басында екінші басылымы шықты, содан кейін 1516 жылы үшінші басылымы, жеті хаттан тұратын қосымшасымен бірге жарияланды, ал 1517 жылы екінші бөлігі (62 хат) жарық көрді, оған жақын уақытта сегіз хаттан тұратын тағы бір қосымша тіркелді. Осы танымал еңбектің авторы кім деген мәселе ұзақ уақыт бойы дау тудырды. Гуттен Ричард Кроукқа жолдаған хатында кітаптың авторы екенін жоққа шығарды, бірақ оның осы еңбекке қатысы бар екеніне еш күмән жоқ. Эразм пікірінше, идеяның бастамашысы Кротус Рубиан болса, Гуттен оның негізгі авторы болған. Алайда, Холборн Бёмердің кейінгі зерттеулеріне сілтеме жасап, авторлық мәселені «барлық маңызды мәселелер бойынша шешілген» деп санайды. Олардың сөзіне сүйенсек, бірінші бөлігі Рубианның еңбегі (Гутен жазған алғашқы хаттан басқа), ал қосымша мен екінші бөлігі көбінесе Гуттеннің қаламынан туған, Герман фон де Буш және басқалардың да үлесі болған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс Вермахты өзінің соңғы жаяу әскер дивизияларының кейбіреулеріне Германия тарихындағы көрнекті тұлғалардың есімдерін берді. 1945 жылдың наурыз айында құрылған мұндай дивизиялардың бірі – Ulrich von Hutten атты жаяу әскер дивизиясы болды.