Кіріспе

Емдеу ипотекасы – бұл тек пайыз төлеу негізінде жасалған ипотекалық несие, онда несие сомасының өтелуі бір немесе бірнеше (әдетте арзан) сақтандыру полисі арқылы көзделеді. "Емдеу ипотекасы" терминін көбінесе Ұлыбританияда несие берушілер мен тұтынушылар осы схеманы атау үшін қолданады және ол заңдық термин емес. Несие алушы екі жеке келісімге қол қояды: біреуі ипотекалық несие үшін несие берушімен, екіншісі сақтандыру полисі үшін сақтандыру компаниясымен. Несие алушы қалауынша осы келісімдердің кез келгенін өзгерте алады. Бұрын несие берушілер сақтандыру полисін қосымша кепіл ретінде пайдаланатын. Яғни, несие беруші сақтандыру полисінен түсетін қаражатты несие алушыға емес, өзіне төленуін қамтамасыз ету үшін заңдық шара қолданды; әдетте полис несие берушіге беріледі. Қазір бұл практика сирек кездеседі.

Емгерлік ипотеканың себептері

Клиент қарыз алған капиталдың пайызын ғана төлейді, осылайша қарапайым қайтару несиесімен салыстырғанда ай сайынғы төлемдерді азайтады; қарыз алушы сондай-ақ өмірді сақтандыру полисіне сыйлықақы төлейді. Мақсаты – полис мерзімі біткенде сақтандыру полисінен түсетін сома ипотеканы толығымен өтеуге жеткілікті болып, мүмкін, қолма-қол ақшаның қалдығын жасау. 1984 жылға дейін құқықтық сақтандыру шарттары (оның ішінде сыйлық полистері) өмірді сақтандыру сыйлықақысының жеңілдетілуі (LAPR) деп аталатын сыйлықақылар бойынша салық жеңілдігін алды. Бұл салымдық ипотекаларға қайтару ипотекаларына қарағанда салық артықшылығын берді, бірақ 1984 жылғы наурыз айындағы бюджетте бұл жеңілдік тоқтатылды. Ал өткен жылы ипотекалық сыйақыға берілетін салық жеңілдігі де МИРАС (ипотекалық сыйақыға салықтың бастапқы мөлшерлемесі бойынша жеңілдік) енгізілуімен азайтылды, бұл бұрынғы шексіз пайыздық жеңілдікті негізгі салық мөлшерлемесімен шектеді. Осы өзгерістерге дейін үлкен салымдық ипотека тиімді болуы мүмкін еді, себебі пайыздық мөлшерлеме тұрақты болса, қайтару ипотекасы бойынша төленген пайызға берілетін салық жеңілдігі уақыт өте келе азаяды, ал салымдық ипотеканың толық сомасына берілетін пайыз және оған байланысты салық жеңілдігі мерзім соңына дейін өзгермейтін. Салымдық ипотеканың тағы бір артықшылығы – көптеген несие берушілер жылдық пайыз есептейді. Бұл ай сайын төленген капитал жыл соңына дейін несие сомасынан алынбайды дегенді білдіреді, осылайша нақты пайыздық мөлшерлеме артады. Мұндай жағдайда, салымдық полиске аударылған қаражат инвестицияланған сәттен бастап өсуден пайда көруі мүмкін. Дегенмен, бұл несие берушілердің салымдық ипотекалар үшін қайтару ипотекаларына қарағанда әдетте жоғары пайыздық мөлшерлеме талап ететінімен теңгерілді.

Саудаға берілетін үлестік полистер

Саудаға шығарылған қорлау полистері (TEP) немесе екінші қол қорлау полистері (SHEP) – бұл өзінің мерзімінің ортасында жаңа иесіне сатылған табысқа қатысты қорлау полистері. TEP нарығы сатып алушыларға (инвесторларға) сақтандыру компаниясы ұсынған тоқтату құнынан жоғары бағамен қажетсіз қорлау полистерін сатып алуға мүмкіндік береді. Инвесторлар тоқтату құнынан артық төлейді, себебі полис мерзімінен бұрын тоқтатылғаннан гөрі күшінде сақталғанда көбірек құндылыққа ие болады. Полис сатылған кезде, полис бойынша барлық иелену құқықтары жаңа иесіне ауыстырылады. Жаңа иесі болашақ сыйлықақы төлемдеріне жауапкершілікті өз мойнына алады және полис мерзімі келгенде немесе бастапқы сақтандырылған тұлға қайтыс болғанда өлім төлемін алады. Полисін сатқан полис иелері енді өмірлік сақтандырудан пайда көре алмайды және басқа сақтандыру түрін алуды қарастыруы керек. TEP нарығы тек дәстүрлі табысқа қатысты полистермен ғана айналысады. Полистің осы санатқа жататынын анықтаудың ең оңай жолы – оның бірліктерді атап көрсетуін тексеру, бұл оның біріктірілген табысқа қатысты немесе бірлікке байланысты полис екенін көрсетеді. Егер бонус фунт стерлингпен төленсе және бірліктер туралы ешқандай мәлімдеме болмаса, онда бұл дәстүрлі табысқа қатысты полис болуы мүмкін. Басқа типтегі полистер – «бірлікке байланысты» және «біріктірілген табысқа қатысты» полистердің өнімділік көрсеткіші тікелей ағымдағы инвестициялық нарық жағдайларына байланысты. Бұл полистер саудаға жарамсыз, себебі полистегі кепілдіктер әлдеқайда төмен және тоқтату құны мен нарықтық құн арасында ешқандай айырмашылық жоқ.

Емгершілік ипотекамен байланысты проблемалар

Ипотеканы өтеу үшін ендоумент саясатын пайдаланудың негізгі қағидасы – салымдар мен инвестицияның өсімі несиенің мерзімі келгенде оны өтеуге жеткілікті болады деген болжамға негізделген. 1980 жылдардың соңында, ендоументтік ипотека сатудың ең жоғары деңгейіне жеткен кезде, ендоумент саясатының күтілетін өсім қарқыны жоғары болды (жылдық 7-12%). 1990 жылдардың ортасында экономикадағы инфляцияның төмендеуіне байланысты бұрынғы жылдардағы болжамдар тым оптимистік болып көрінді. Маңыздысы, 1984 жылы өмірді сақтандыру салымдарынан жеңілдік алынғаннан кейін де, 1980 жылдары ендоументтік ипотекалардың өсуі жалғасты. Сонымен қатар, 1990 жылдары олардың ипотекалық нарықтағы үлесі сақталды, тіпті Қаржы министрлігі MIRAS (ипотекалық сыйақыны төлеу бойынша жеңілдік) көлемін азайта бастады, бұл тек пайыздық төлеммен ипотека алуға қолайлы жағдай жасады, сондай-ақ салыстырмалы түрде төмен инфляция кезеңінде де (бұл тек пайыздық төлеммен ипотека алуға кері әсер етті). Кейіннен ендоументтік ипотекалардың жүйелі түрде дұрыс сатылмағаны анықталды, бұл жағдай осы қайшылықты түсіндіреді. Инвестициялық кеңеске қатысты реттеулер мен сақтандыру компанияларына қарсы реттеу шараларының күшін арттыру күтілетін өсім қарқынын 7,5%-ға дейін, ал ақырында жылына 4%-ға дейін төмендетті. 2001 жылға қарай ипотеканы өтеу үшін ендоумент саясатын пайдалану ипотека алудың қалыпты тәсілі емес деп есептелді.

Кемшіліктер

Қаржылық ережелер қолданыстағы эндаумент иелеріне олардың эндаументінің шамамен соңғы құны стандартты өсім темпімен қандай болатынын көрсету үшін міндетті қайта есептеу хаттарын енгізді. Бұл, өз кезегінде, дұрыс сатылмағандық туралы шағымдардың күрт өсуіне және тұтынушылар үшін ақы алып, шағымдармен айналысатын екінші бір саланың пайда болуына әкелді, тіпті олар осы шағымдарды өздері тегін шеше алатын болса да. Көптеген жағдайларда, тәуекел туралы ескертулер бүгінгі инвестициялық нарықтағыдай нақты айтылмағандықтан, соттар бастапқы кеңес берген сақтандырушыны немесе брокерді кінәлі деп тапты және оларға клиенттерін олар қайта төленетін ипотекалық несие алғандағы қаржылық жағдайға келтіруді талап етті. 2006 жылдың шілдесіне дейін Ұлыбритания банктері мен сақтандыру ұйымдары шамамен 2,2 миллиард фунт стерлинг көлемінде өтемақы төледі.