Кіріспе

Ж. Р. Р. Толкиннің легендариумындағы ойдан шығарылған жер – Валинор (Квенья: Валар елі) немесе Баталы әлем. Бұл Ж. Р. Р. Толкиннің легендариумындағы Аман құрлығында, Орта Жердің батысында орналасқан, өлмейтін Валардың мекені. Толкин «Аман» деген атауды көбінесе Валинорды білдіру үшін қолданды. Валинордың құрамына Эльфтердің елі – Эльдамар да кіреді. Имморталды Эльфтер Валинорде өмір сүруге құқылы. Аман «Өлмейтін жерлер» деп белгілі, бірақ бұл жердің өзі өлшеулі адамдарға мәңгілік өмір сыйламайды. Дегенмен, әдетте тек өлмейтін жандар ғана онда тұруға рұқсат алады. Бір Сақинаның аман қалған иелері – Бильбо мен Фродо Бэггинстер, Сэм Гэмджи және Гимли ергежейлі кісі бір кезде онда тұрған. Ғалымдар Толкиннің Аманды бағындыруға тырысқан Нуменор туралы мифін Киелі кітаптағы Вавилон мұнарасы мен ежелгі гректердің Атлантидасымен салыстырып, екі жағдайда да оның құрылуына алып келгенін айтады. Сондай-ақ, өлшеулі жандардың Валинорде болуы уақытша екенін, оларға мәңгілік өмір сыйланбайтынын, ортағасырлық христиан теологиясында Жердегі жұмақтың тек аспандағы жұмаққа дайындық екенін атап көрсетеді. Басқалар Өлмейтін жерлердің әдемі Эльфтік бөлігін орта ғасырлық ағылшын поэмасы «Жемшікпен» салыстырып, Толкиннің осы жерлерді сипаттауының ең жақын әдеби баламалары – ерте орта ғасырлардағы Әулие Брендан туралы кельт ертегілері екенін мәлімдеді. Валинордың жақсылық пен жарығының Мордордың зұлымдық пен қараңғылығына қарсы тұруының христиандық тақырыбы да талқыланды.

Физикалық

Валинор Аманда орналасқан, Белегердің батысындағы материк, Орта Жердің батысындағы мұхит. Экаия, айнала қоршаған теңіз, Аман мен Орта Жерді қоршап тұрады. Толкин "Аман" атауы "негізінен Валар мекендеген жердің атауы ретінде қолданылған" деп жазды. Шығыс жағалауында Пелори таулары жатыр; олардың ең биік шыңы Таникетил. Эльдамар – Аманның нағыз эльдар есімі. "Хоббитте" ол "Фейри" деп аталды. Жер жақсы орманды, себебі Финрод "әкесімен бірге Эльдамардағы ағаштардың астында серуендеді" және Телери эльфтерінің кемелерін салуға жеткілікті ағаш бар. Телери қаласы, шығанақтың солтүстік жағалауында – Алькуалонде, Аққулардың Тынысы, оның залдары мен сарайлары інжу-маржаннан жасалған. Бұл жағалауға табиғи тас арка арқылы кіріледі, ал жағажайлар Нольдор эльфтері сыйлаған бағалы тастармен толы. Шығанақта Тол-Эресеа аралы орналасқан. Солтүстік-шығыстың шетінде, Пелори тауларынан әрі, Аман мен Орта Жердің екі құрлығын біріктіретін алып мұздық – Хелькараксэ жатыр. Валинордың шығыс жағалауына теңіз арқылы жетіп баруға жол бермеу үшін Валар Көлеңкелі Теңіздерді жасады, ал олардың ішінде "Сыналы Аралдар" деп аталатын аралдар тізбегін орналастырды.

Саяси

Валинор – Валардың (бірлік Вала) мекені, көбінесе адам тәрізді бейнеге кіретін рухтар, Орта Жердің адамдары оларды кейде "құдайлар" деп атайды. Валинордың басқа тұрғындарына туысқан, бірақ одан аз күшті рухтар – майарлар және эльфтердің көп бөлігі кіреді. Әр Валаның өз аймағы бар. Ең күшті рухтардың екеуі – Манве мен Варданың сарайлары Таникетил тауының ең биік жерінде орналасқан. > Аң аулау Валасы Ороме, жайылымдардың солтүстік-шығысындағы Ороме ормандарында тұрады. Ниенна аралдың қашық батысында тұрады. Ниеннаның үйінің оңтүстігінде, ал жайылымдардың солтүстігінде Мандос залдары бар; ол әйелі Вайр тоқымашымен бірге өмір сүреді. Мандос залдарының шығысында Лорлин көліндегі Эсте аралы жатыр.

Ағаштардың жасы

Валинор батыс Аман құрлығында Мелькордың (кейіннен Вала Моргот деп аталған, Эльфтер оны "қара жау" деп атады) Алмарен аралындағы Валардың бастапқы үйін қиратқаннан кейін құрылды. Бұл оқиға Бастапқы Орта Жердегі Шамдар дәуірін аяқтады. Валинор Алмареннен де әдемірек деп есептеледі.

Валинордың жасырынуы

Валар екі ағаштың бірі – Телперионның соңғы бір жарқыраған гүлін, ал екіншісі – Лорелиннің соңғы бір жарқыраған жемісін сақтап қалды. Олар Ай мен Күнге айналды. Валар Валинордың қорғанысын нығайту үшін одан әрі қаһарлы еңбектер атқарады. Олар Пелори тауларын одан да биік, тік жарлы қылып көтеріп салады. Жағалаудан шығысқа қарай, Тол-Эрессеядан, олар Қараңғы Теңіздер мен олардың Сиқырлы Аралдарын жасайды; Теңіздер де, Аралдар да теңіз арқылы Валинорға жетуге тырысқандарға көптеген қауіп-қатер төндіреді. Екінші дәуірде Валар Нуменор аралын Эдаиндерге, яғни Нольдорлармен бірге шайқасқан адамдарға сыйлық ретінде жасайды. Ғасырлар өткен соң Нуменор патшалығы осыншалықты қуатты және мақтаншақ болып өседі, сондықтан жиырма бесінші және соңғы патшасы Ар Фаразон Валинорды басып алуға батылы жетеді. Жаратушы Эру Илуватар Валардың шақыруына жауап бергенде, Нуменор теңізге шөгіп кетеді, ал Аман Арданың адамдарының қолы жетпейтін жерге жылдырылады. Арданың өзі шар тәрізді болып, оны басқару адамдарға тапсырылады. Эльфтер Валинорға тек Түзу Жолмен және жердің шеңберін шыға алатын кемелермен ғана бара алады.

Жамандыққа қарсы жақсылық

Ағылшын әдебиеті бойынша ғалым Марджори Бернс жазғандай, әйел валалардың бірі Варда (Эльфтер үшін Эльберет) Орта Жердің эльф патшайымы Галадриелмен әнге тартылады. Бернс Варданың "Ойолоссадағы Валинорда алыста отыратынын", Амандағы тау шыңынан Орта Жерге және Мордордағы Сауронның Қара мұнарасына қарай қарап тұратынын айтады: ол Тимоти О'Ниллдің ақпейіл, әйелдік символ зұлым еркектік символға қарсы келеді деген пікірін келтіреді. Бұдан әрі, Бернс Галадриелдің Валинордан, "Бақытты әлемнен" келген Эльф екенін, Варданың ықпалын Орта Жерге әкелгенін ұсынады. Бұл Фродоға сыйлаған жарық құбысында көрінеді, оны Сэм зұлым алып өрмекші Шелобты жеңу үшін пайдаланады: Сэм құбыны қолданғанда Эльберетке дұға етеді. Бернс Сэмнің "Ханшайымға" жасаған тілегінің қатаң католиктік естілетінін, ал "Валинордың Вардасы мен Орта Жердің Галадриелінде бейнеленген әйелдік принцип христиандық қайырымдылықтың жақсылығын ең айқын көрсетеді" дейді.

Түпкі күнә

[[Файл: 2017 Notre Dame de Paris P52. jpg|thumb|Эльфтер арасындағы күрес және оның нәтижесінде Валинордан кетуі Киелі кітаптағы адамның күнәсімен салыстырылады. Бастапқы мақтаншақ эльф – Фейнор, оның іс-әрекеттері, Галлант жазғандай, "Сильмариллионда" сипатталған эльфтер арасындағы күреске толы қараңғы оқиғаны бастады; эльфтер шайқасып, Валинордан Орта Жерге кетеді.

Үйін жоғалту

Филип Джо Фицсимонс «Сильмариллиондағы» алыс Валинорды, Адамдарға тыйым салынған және Эльфтер үшін жоғалған, бірақ оларды үнемі қайта оралуға шақыратын жерді, Толкиннің «Инклинг» әріптесі Оуэн Барфилдтің «жоғалған үйімен» салыстырады. Барфилд адамның мақсаты – «Жердің өзінің санасы» қызметін атқару деген теориясының бір бөлігі ретінде «табиғатпен Едендік қарым-қатынастың» жоғалғаны туралы жазады. Барфилд рационализм жекешелікті, «бақытсыз оқшалануды [және] табиғатпен өзара байланыстың үзілуін» тудырады деп санайды. Одан әрі, Барфилд ежелгі цивилизациялардың тілдерінде қалдырылған жазбаларында табиғатпен байланысы мен ішкі сезімі болғанын, ал қазіргі жағдайдың осы ізгілік күйді жоғалтуын білдіретініне сенді. Фицсимонс жоғалған үй мотиві Толкиннің шығармаларында қайта-қайта кездесетінін айтады. Ол Барфилдтің Толкинге әсер еткенін айтпайды, бірақ екі адамның да идеялары «бір уақытта, бір жерде және тіпті бір әлеуметтік ортада» қалыптасқанын көрсетеді.

Атлантида, Бабел

Келли мен Ливингстон Аман Эльфтерге де, Валарларға да мекен бола алатынын, бірақ өлімдік адамдарға емес екенін айтады. Нуменордың "мақтаншақ" адамдары Аманның жерін басып алып, өлместікке қол жеткізе аламыз деп ойлады, осының салдарынан өз аралдары теңізге батып, құрыды және Аман "дүние шеңберінен" мәңгіге алынып тасталды. Келли мен Ливингстон бұл оқиғаның ежелгі грек мифологиясындағы Атлантидамен, теңіз түбіне кеткен ұлы адамзат өркениетімен, сондай-ақ адамдардың Құдайдың билігіне таласқан "әрекетсіздігімен" және "қасиеттілікке қарсы" Бабыл мұнарасы туралы Киелі кітаптағы әңгімемен ұқсастығын көрсетеді. Ғалымдар Толкиннің Валинорын кельт имрама әңгімелеріндегі "Уәде етілген жермен" салыстырды. Міне, осы жерде әулие Брендан Уәде етілген жерді іздеп теңізде саяхаттайды. Готье де Мец, шамамен 1304 жыл.

Кельт ықпалы

Ағылшын әдебиеті жөніндегі ғалым Пол Х. Кохердің айтуынша, Елдмара мен Валинорды қоса алғанда, Алыс батыстың өлмейтін жерлері "біздің тәжірибемізден осыншалықты тыс болғандықтан, Толкин оны толығымен сеніммен қабылдауымызды сұрай алады". Кохер бұл жерлердің географиялық және рухани тұрғыдан Орта әлемде маңызды орын атқаратынын және олардың ең жақын әдеби үлгілері ерте орта ғасырлардағы имрама кельт ертегілері екенін атап көрсетеді. Имрама ертегілері ирландиялық саяхатшылардың, мысалы, Әйіп Бренданның "Уәде жерін" іздеу үшін теңіздерді қалай шарлағанын суреттейді. Толкиннің осы әңгімелерді білгені сөзсіз, себебі ол 1955 жылы Бренданның саяқаты туралы "Имрам" атты өлең жазған.