Кіріспе

Толкиннің Орта жеріндегі Эльфтер тобы Дж. Р. Р. Толкиннің шығармаларында Нольдорлар (Нолдор деп те жазылады, оның құрастырылған тілінде "білімділер" деген мағынаны білдіреді) – бұл Эльфтердің Орта жер материгінен батысқа, Валинордың бақытты әлеміне көшіп келген, жол жүрісінде басқа эльфтер тобынан бөлініп кеткен руы. Олар содан кейін Эльдамардың жағалау аймағына қоныстанды. Қараңғы Лорд Моргот олардың алғашқы басшысы Финведі өлтіреді. Финведің үлкен ұлы Фенор бастаған нольдорлардың көп бөлігі Орта жердің солтүстік-батысындағы Белериандқа қайта оралады. Бұл оларды Орта жер тарихында маңызды рөл атқарған жалғыз топқа айналдырады; "Силмариллионның" көп бөлігі олардың іс-қимылдарына арналған. Олар Эльфтердің саны және реті бойынша екінші руы болып табылады, ал басқа рулар Ваняр және Телери. Эльфтер арасында нольдорлар зиялылық ізденістерге, техникалық шеберлікке және физикалық күшке ең қабілетті, бірақ олар өздерінің тудыратын қабілеттеріне байланысты шексіз амбиция мен мақтанға бейім. Том Шиппи сияқты ғалымдар осы қасиеттер олардың құлдырауына және жоғалуына әкеледі деп түсіндіреді, әсіресе Сильмариллдерді жасаған және оларға құмар болған Фенор арқылы. Димитра Фими сияқты басқалар нольдорларды мифтік ирланд жауынгерлері мен әйбары, Туатха Де Дананнмен байланыстырады.

Этимологиясы мен шығу тегі

"Нолдор" немесе "Ñолдор" дегені – зор білім мен түсінікке ие болғандар. Нолдорлар синдарин тілінде Голодрим немесе Годхеллим деп аталады, ал Тол-Эрессеяның телерилері оларды Голдуи деп атайды. Квеня тіліндегі есімнің жекеше түрі – Noldo, ал сөйлеу атауы – Noldorin, сонымен қатар ол олардың квеня диалектісінің де атауы. Толкин "гном" сөзін грек тіліндегі γνῶσις, gnōsis (білім) сөзінен туындаған деп ойлап таңдаған, демек ол ең білгір эльфтерге лайықты ат еді. Бірақ, оның бау-бақшадағы гномдармен байланыстырылуына байланысты, Толкин бұл терминді қолданудан бас тартты.

Атрибуттары

Нолдорлар Калакенди ("Нұр Эльфтері") немесе Жоғары Эльфтерге жатады, себебі олар Валинордың Екі Ағашының жарығын көрген. Нолдорин мәдениетінің ең ерекше белгісі – олардың қолөнерге деген құштарлығы және шеберлігі, ол әшекей тастардан бастап, кестеге, тіл өнеріне дейін жетеді. Барлық Эльф руларының ішінде Нолдорлар Вала Ауленің ең жақындары, ол оларды бастапқыда қолөнерге үйреткен. Білімде, соғыста және қолөнердегі ең шебер халық ретінде танылғандықтан, Нолдорлар кейде "Терең Эльфтер" деп аталады. Бірінші дәуірдің соңында Орта Жерге қайтқаннан кейін, Нолдорлар Белериандтағы өздерінің иеліктерінде Нарготронд және Гондолин сияқты ұлы қалалар салады. Нолдор Валинорде болғанда Куэнья тілінде сөйлейді, ал Орта Жерде Синдарин тілінде де сөйлейді. Нолдорлардың ең даналарының бірі – Румил, ол алғашқы жазу жүйесін, Саратини жасаған және көптеген білім кітаптарының авторы. Феанор Тенгвар жазуын да ойлап тапты. Нолдорлар – Эльфтердің ең мақтаншылдары, олар әсіресе өздерінің шығармашылық қабілеттерімен мақтанады: Синдардың сөзімен айтқанда, "оларға дауласуға орын керек еді". Нолдорлар бойы ұзын және денесі күшті. Олардың шашының түсі көбінесе қоңырдың өте қараңғы түсі болады; Толкин олардың шашы қара болуы мүмкін-дігіне күмәнданды. Кейбір адамдарда қызыл, тіпті ақ ("күміс") шаштар да кездеседі. Олардың көздері көбінесе сұр немесе қара болады, олардың көздерінде Валинордың ішкі жарығы шағылысады; Синдарин терминіндегі Lachend сөзі "жалынды көзді" деген мағынаны білдіреді.

Ерте тарих

"Силмариллион" нольдорлардың тарихын баяндайды. Илуватар деген жаратушы Орта жердегі Құйвиененге эльфтерді ұйықтап жатқан күйінде орналастырады. Эльфтердің әңгімелеріне сәйкес, нольдорлар кланы Тата, оның әйелі Татиэ және олардың 54 серігімен құрылған, ал Тата – оянған екінші эльф. Тата мен Татиенің тағдыры жазылмаған; Финве нольдорларды Валинорға бастап әкеледі, онда ол олардың патшасы болады, ал олардың негізгі мекені – Тюнадағы Тирион қаласы. Валинорде "олардың білімі мен шеберлігі арта түсті, бірақ одан да артық білімге деген құштарлығы болды. Олар сөзді жақсы көретін, сондықтан білетін немесе қиялдайтын барлық нәрсеге сәйкес жаңа есімдерді іздеді". Бірақ Мелкор жалғанды таратады, соңында Тириондағы бейбітшілік бұзылады. Феанор, өзінің жартылай інісі Фингольфинге шабуыл жасап, Валардың заңдарын бұзғандықтан, Форменос бекінісіне қуылды, және онымен бірге оның әкесі Финве де кетеді. Фингольфин Тирион нольдорларының билеушісі болып қалады. Ол Финвені өлтіріп, Сильмарилдерді ұрлап, Аманнан кетеді. Кекке толы Феанор Валарға қарсы бүлік көтеріп, нольдорларды Валинордан кетуге итермелейді, Мелкорды Орта жерге ертіп, Сильмарилдерді қайтару үшін оған қарсы соғыс жасайды. Нольдорлардың көп бөлігі әлі де Фингольфинді заңды басшы деп санайды, бірақ туыстық байланыс пен Финвеге кек алу үшін Феанорды қолдайды. Феанор мен оның ұлдары Мелкорға (Феанор Моргот деп атаған) немесе Сильмарилді иеленген кез келген адамға кек алуға ант етеді.

Нолдорлардың қашуы: Орта жүзге жер аударылу

Алкалонды портындағы Фэанор бастаған нольдор әскерлері, Валинорға келген телери ұрпағы – Фалмариден кемелерін пайдалануға рұқсат беруді талап етеді. Телерилер бас тартқан соң, Фэанордың күштері кемелерді күшпен тартып алып, алғашқы туысқан өлтіруге (Кинскиллингке) қол қояды. Кейін Валардың елшісі келіп, Солтүстік Пайғамбарлығын жеткізеді, нольдорларға туысқан өлтірудің жазасы ретінде Мандостың үкімін жариялайды және олар көтеріліс жасаса, қорлық күтіп тұрғанын ескертеді. Финве мен Индистің ұлы Финарфин сияқты, Кинскиллингке қатысы жоқ нольдорлардың бір бөлігі Валинорға оралады, ал Валар оларды кешіреді. Нольдорлардың көпшілігі, олардың кейбіреулері Кинскиллингтен кінәсіз болса да, Валинордан Орта Жерге кетуге бекінеді. Олардың арасында Финарфинның балалары – Финород пен Галадриел бар, олар Фэанор мен оның ұлдарынан гөрі Фингольфинге ермек етеді. Нольдорлар ұрланған кемелермен теңізден өтіп, Орта Жерге жетеді, ал Фингольфин мен оның халқы артта қалады. Орта Жерге келген соң Фэанор кемелерді өртеп жібереді. Фингольфин бастаған нольдорлар сатқындыққа ұшырағанын білгенде, солтүстікке қарай саяхаттап, Ағыту Мұзы немесе Хелькараксэде теңізден өтеді. Жолда көп шығынға ұшырағандары Фэанор мен оның ұлдарына деген ашу-ызасын күшейтеді. 495 жылы Нарготронд та жаулап алынады. Тургон бұрыннан Морготтан және басқа эльфтерден жасырын сақталған Гондолинге қайтады; оның патшалығы 510 жылы немере інісі Мейглиннің сатқандығынан Морготқа ашылады. Тургон Гондолиннің құлауы кезінде қаза табады, бірақ оның қызы Идриль көптеген халқын құтқарып, оңтүстікке қарай жол табады. Фингонның ұлы Гил-ғалад Тургонның орнын басып, Орта Жердегі нольдорлардың төртінші және соңғы Жоғарғы Патшасы болады. 545 және 583 жылдар аралығында Моргот пен Валар әскерлері арасында Қаһарлы Соғыс өтеді. Соғыстың салдарынан Белерианд теңізге батып кетеді, тек Оссириандтың кейінірек Линдон деп аталған бөлігі мен бірнеше аралдар ғана сақталады. Морготтың жеңілісі Бірінші Дәуірдің аяқталуын және Екінші Дәуірдің басталуын білдіреді, онда нольдорлардың көпшілігі Аманға оралады, бірақ Галадриел немесе Фэанордың немересі Селебримбор сияқтылары Валардың кешірімінен бас тартып, Орта Жерде қалады.

Екінші және үшінші дәуір

Гил Галад Линдоннан жаңа патшалық құрып, Екінші дәуірде оған дейінгі Жоғарғы патшалардан да ұзақ билік етеді. Саурон қайта пайда болып, Селебримбор мен Эрегионның теміршілерін Күш сақиналарын жасау үшін пайдаланғаннан кейін, ол Мордорды нығайтады және Орта жердің қалған эльфтерімен ұзақ соғыс бастайды. Оның әскері Эрегионға шабуыл жасап, оны қиратады, бірақ Ривенделл мен Линдоннан ығыстырылады. Нуменорлықтардың көмегімен нольдорлар оны біраз уақытқа жеңеді. Екінші дәуірдің 3319 жылы король Ар-Фаразонның Валарға қарсы бүлік көтерілуінен Нуменор құлайды, Саурон осыған біршама ықпал етеді, бірақ Элендил өз ұлдары Анарион мен Исильдурмен бірге Арнор және Гондор патшалықтарын құрып, материкке қашып кетеді. Гил Галад Элендилдің әскерімен Эльфтер мен Адамдардың Соңғы Одасында Мордорға аттанады және Барад-Дур қоршауында Сауронды жеңеді, бірақ Гил Галадтың өзі Нольдордың Жоғарғы патшасы ретінде мұрагер қалдырмай қайтыс болады. Орта жердегі Финве ұрпақтарының арасында тек Галадриэль және жартылай эльфтер ғана сақталады. Үшінші дәуірде Орта жердегі нольдорлар азайып, Үшінші дәуірдің соңында қалған нольдорлар Валинорға кетеді.

Финве үйі

Фейанордың ұлдары (туған күнінің ретімен): Маэдрос, Маглор, Келегорм, Куруфин, Карантир, Амрас және Амрод. Селебримбордың аты Синдарин тілінде «Күміс қол» деген мағынаны білдіреді, бұл ирланд гаэль тілінде Нуаданың Airgetlám атауымен бірдей мағынаға ие. Селебримбордың қуатты, бірақ қауіпті жүзіктер жасауы да Ноденс ғибадатханасында табылған лағыммен байланысты, ол римдік құдай, ал Толкин филолог ретіндегі еңбектерінде оны Нуадамен теңестірген. Нуада сияқты, Маэдрос та бір қолын жоғалтады. Ортағасырлық зерттеуші Элизабет Солопова орта ағылшын тілі мен Толкиннің Финведің бірінші әйелі Мириелді нольдордың тоқу және тігіншілік өнеріндегі ең шебер шебер ретінде сипаттауы арасындағы байланысты көрсетеді; Солопова Толкиннің орта ағылшын тіліндегі burde сөзінің этимологиясын ұсынғанын, яғни «ханым» немесе «қыз» деген мағынаны білдіретінін, оны ежелгі ағылшын тіліндегі borde – «кесте» сөзімен байланыстырғанын және ол ежелгі ағылшын және ежелгі скандинав тілдерінен әйелдерді тоқымашылар немесе кестешілер деп атаған мысалдар келтіргенін айтады.

Қосалқы жарату

Шиппинің айтуынша, Толкин өзі артефакттар мен олардың "қосымша жаратылысына" қызығушылық танытқан. Ол "Хоббит", "Сақиналар Иесі" және "Сильмариллион" кітаптарында Толкиннің "нәрсе жасауға деген толақансыз құштарлықты" жазуды үнемі таңдайтынын түсіндіреді. Бұл, оның атап өткеніндей, ашкөздік немесе меншікқорлық сияқты христиандық күнәдан мүлдем бөлек. Бұл нолдорлар үшін түсінікті болды, өйткені олардың басты кемшілігі Адам мен Хауаның мақтандығындай болмауы керек еді. Шиппи Валинордегі құлаудың аналогы "саналы жаратылыстар 'Құдайдың жаратылысынан гөрі өздері жасаған нәрселерге көбірек қызығушылық танығанда' болды" делінеді, Фейанор Сильмарилдерді соққан кезде осылай болды. Ол сондай-ақ, темірші Вала Ауленің барлық шеберлердің ғана емес, сонымен қатар бірінші Қара Мырза Мелкорға ең ұқсас Вала екенін айтады. Ол нолдорлардың қолөнері тек материалдық нәрселермен ғана шектелмей, "жасамай, тек қана не екенін түсінуге ұмтылатындар" – яғни филологтар, дейді Шиппи, оның ішінде Толкиннің өзінің кәсібі және нолдорлардың әріптер мен поэзиядағы шеберлігі бар. Ол көптеген "параллель оқиғалар мен аңыздарда" Эльфтер мен Адамдардың тағдыры тығыз байланысқан екенін атап өтеді, бұл Эльфтердің құлдырауына және Адамдардың қазіргі Жердегі басымды нәсіл ретінде көтерілуіне алып келеді.

Отарлаушылық

Швед археологы Мартин Рундквист Толкиннің Финрод Фелагунд туралы айтуынша, онда "көзге жанып тұрған колониялық эпизод" бар, онда Эльф жаңа елге келген соң "бірден Ақ адамның жүгін мойнына алып, бір жыл бойы адамдарды өз діни сенімдерімен ("шын білім") таныстырады. Олар бұл керемет деп ойлайды және оның феодалдық тәуелділеріне айналады. Кейін, Жасыл эльфтермен қақтығыстың алдын алу үшін, ол жаңа келгендерді туыстары басқаратын, сирек қоныстанған аймаққа қоныстандырады".

Мәдениетте

Орта Жердегі қараңғы түс, 1998 жылы неміс пауэр-метал тобы Blind Guardian шығарған студиялық альбом, Сильмариллионның сюжеті бойынша Нольдорлар мен олардың бастан өткерген оқиғаларына көптеген сілтемелер қамтиды. Мысалы, "Ақиқатқа бетпе-бет келу" әнінде Фингольфин мұзды Хелькараксэден қалай өткенін айтады, ал "Нолдор (Өлі қыс билік етеді)" әнінде Валинорды қалдырғанына өкінеді; "Кенеттен жалын шайқасы" Дагор Браголлах шайқасын еске түсіреді, ол Нольдордың Морготқа қарсы соғысындағы шешуші нүкте болды. "Қараңғы Эльф" Фингольфин қызы Аредел мен титулды Қараңғы Эльф Эолдың ұлы Меглиннің дүниеге келуін баяндайды; "Даналық есімі" Береннің досы Финдрод Фелагундқа арналған жоқтау. Толкин зерттеушісі Брэдфорд Ли Иден "Толкин металл әуесқойларының қатарынан болмаса да" студенттерінің пікірінше, пауэр-металдың "қуатты энергиясы" осы оқиғаларға өте қолайлы екенін айтады: "Музыка ашу мен үмітсіздікті жеткізеді, бұл "Нольдордың апаты жақындады / Шеттетілген патшаның сөзі, "Мен кек аламын!" " деген сөздерге сай келеді". Иден бұл Толкиннің адамның құлдырауы туралы христиандық көзқарасын талқылауға мүмкіндік береді деп қосады.