Кіріспе

Cannaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы

Canna немесе canna lily – Cannaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктердің жалғыз туысы, оған 10 түр кіреді. Туыстың барлық түрлері Америка тропиктерінде өседі және 1860 жылдары Еуропа, Үндістан және Африкада табиғи түрде тараған. Олар тропиктік аймақтарда өссе де, көптеген сорттары қоңыржай климатта сәлдеуге арналған және әлемнің көптеген елдерінде өсіру оңай, егер жазда кемінде 6-8 сағат күн сәулесі түсетін болса және қыста жылы орынға көшірілсе. Canna сорттарының суреттерін көру үшін Canna сорттарының галереясын қараңыз. Канналар нағыз қызғалдақ емес, бірақ 2003 жылғы APG II жүйесі бойынша олар Commelinids монокота кладындағы Zingiberales қатарына жатқызылды, олардың ең жақын туыстары – имбирь, спиральді имбирь, банан, жебе тамыры, геликония және жұмақ құсы. C. indica және C. glauca Үндістан мен Африкада көптеген сорттарға өсірілген.

Тарих

Канна деген атау латын тіліндегі "таяқ" немесе "қамыс" сөзінен шыққан. Латын Америкасында көбінесе ачира деп аталатын *Canna indica* түрі, тропикалық Америкадағы жергілікті халықтар тарапынан мыңдаған жылдар бойы өсіріліп келді және Америкадағы ең алғашқы үйретілген өсімдіктердің бірі болды. Оның крахмалға толы тамыры жеуге жарамды. Еуропаға алғаш таныстырылған канна түрі – *C. indica* болды, ол Шығыс Үндістаннан әкелінген, бірақ бұл түрдің шығу тегі Америка. Шарль де л'Эклюз, *C. indica*-ны алғаш сипаттап, суретін салғанда, оның шығу тегін көрсетіп, өсімдік Азиядағы Үндістаннан емес, бастапқыда Америкадан тасымалданғандықтан "индика" деп аталғанын айтты: *Quia ex America primum delata sit*; сол кезде әлемнің сол бөлігіндегі тропикалық аймақтар Батыс Үндістан деп аталды. Кейін, 1658 жылы Виллем Пизо "Албара" және "Пацивира" деген қарапайым атаумен тағы бір түрді сипаттады, ол "тропиктер арасындағы көлеңкелі және ылғалды жерлерде" өсетін; бұл түр – *C. angustifolia L.* (кейін таксономистер оны *C. glauca L.* деп қайта жіктеді). Сондай-ақ, Жапониядан Нобуюки Танака да түрлердің санын 50-100-ден азайтып, көптеген түрлерді синонимдер деп санады. Смитсондар институтында Кресс пен Принс жасаған жұмыстар да түрлердің азаюын растайды, бірақ бұл зерттеулер түрлердің барлық аумағын қамтымайды.

Тарату

Бұл туыс Жаңа дүниенің тропикалық және субтропикалық аймақтарында өседі, АҚШ-тың оңтүстігінен (Оңтүстік Каролинадан батысқа қарай Техастың оңтүстігіне дейін) және Аргентинаның солтүстігіне дейін. Каннаның сорттары көптеген елдерде өсіріледі, тіпті Арктикалық аймақтан жоғары жатқан, қысқа жазы мен ұзақ күндері бар жерлерде де. Каннаның тез өсу қабілеті оларды бау-бақшаға қолайлы өсімдік етеді, егер олар өсу маусымында күніне 6-8 сағат күн сәулесін алса және қыстың суығынан қорғалса.

Зиянкестер

Қаналар көбінесе зиянкестерден азат болады. Дегенмен, АҚШ-тың шығысы мен оңтүстігінде өсімдіктер кейде қана жапырағын орамдайтын көбелекке шалдығады, оның нәтижесінде жапырақтар зақымданады. Бұл өсімдік үшін өлімге алып келмейді, бірақ жақсы бағбанға қатты қиындық тудыруы мүмкін. Бұл зиянкестер уақыт өте өсімдіктің күшін әлсіретіп, оның құлдырауына себеп болғанымен, дереу шара қолданса, әдетте өсімдікке қауіпті емес. Қана өсімдіктеріндегі көптеген жәндік зиянкестерді 70% изопропил спиртінен жасалған, сәл суытылған тұманмен күн сәулесі түспейтін уақытта шашыратуға болады, себебі спирт өсімдік күйіп кетуіне әкелуі мүмкін. Басқа тиімді әдістер: инсектицидтік сабын, ним және бау-бақша майлары, сондай-ақ коммерциялық спрейлер. Гранулалы жүйелік инсектицидтер де пайдалы және көбінесе қауіпсіз; топыраққа айына бірнеше рет қолданғанда гранулалы немесе ұнтақталған жүйелік инсектицидтер зиянкестердің көп бөлігінің пайда болуын тоқтатады (әсер ету мерзімі ішінде). Жапырақтардағы көзге көрінбейтін жұмыртқалар мен дернәсілдерді сүртіп тастау үшін хош иіссіз сәбилердің сүлгілерін немесе майлау спиртімен немесе алма сірке суымен ылғалданған қағаз сүлгілерді қолдануға болады.

Ауру

Көптеген туыстарға қарағанда, канналар ауруларға төзімді келеді. Дегенмен, олар канна ржасына ұшырауы мүмкін, бұл өсімдіктің жапырақтарында қызғылт дақтар пайда болатын саңырауқұлақтық ауру, ол топырақтың тым ылғалды болуынан туындайды. Олар сондай-ақ кейбір өсімдік вирустарына сезімтал, олардың кейбіреулері каннаға тән, бұл жапырақтардың дақты немесе жолақты болуына әкелуі мүмкін, бірақ соңында өсудің тоқтауына және гүлдер мен жапырақтардың бұрмалануына соқтыруы мүмкін. Тұқымдары Реюньон аспабы – каямбтың, сондай-ақ Зимбабведегі хошоның (қарбыз шайқауыш) қозғалмалы бөліктері ретінде қолданылады, онда тұқымдар "хота" деп аталады. Үндістанның шалғай аймақтарында каннадан алкоголь ашытылады. Өсімдіктің сабағынан талшық алынады, ол жутаның орнына пайдаланылады. Жапырақтарынан алынған талшық қағаз жасауға қолданылады. Жапырақтар гүлдегеннен кейін жаздың соңында жиналады, сыртқы қабығын жою үшін сыпырылып, пісіру алдында екі сағатқа суға жібітіледі. Талшықтар 24 сағат бойы сілтімен пісіріліп, содан кейін блендерде ұрылады. Олардан ақшыл қоңырдан қоңырға дейін түсті қағаз жасалады. Таиландта канна Аталар күніне дәстүрлі сыйлық ретінде табыс етіледі. Вьетнамда канна крахмалынан миến донг деп аталатын жұқа лапша жасалады. Канналар құсқоңырауларды тартады, сондықтан оларды тозаңдаушылар мен жабайы жануарларға арналған орта құру стратегиясына қосуға болады.

Бау-бақша тұқымдары (өсімдіктер)

Виктория дәуірінде бағбанда жасыл жемістер ретінде кең танымал болды және Франция, Германия, Венгрия, Үндістан, Италия, Ұлыбритания және АҚШ-та кеңінен өсірілді. C. × ehemannii биік, жасыл жапырақты, қызғылт ирис гүлдеріне ұқсайтын, төмен қарап тұратын гүлшоғырлары бар, бір қарағанда банан мен фуксияның араласып кеткен түріне ұқсайды. Солтүстік аймақтардағы нәзік көп жылдық өсімдік ретінде, екі дүниежүзілік соғыс кезінде жас бағбандар соғысқа аттанғандықтан, олар ауыр қайта жарақаттар алды. Canna туысы жақында жаңа қызығушылық пен танымалдылықты қайта бастан бастады. Қазіргі Canna мұрасын жасаған адамдар мен фирмалар туралы толық мәліметтерді Canna гибридтерінің тізімінен қараңыз. 20 ғасырдың басында профессор Либерти Хайд Бейли сол кезде өсірілген гүлді каналарды жіктеу үшін екі «бақша түрін» (C. × generalis және C. × orchiodes) егжей-тегжейлі анықтады, атап айтқанда Крози гибридтерін және Италияда Карл Людвиг Спренгер мен АҚШ-та Лютер Бербанк енгізген орхидеяға ұқсас гибридтерді (1894 ж.). Анықтама екі сорт тобының фенотипіне емес, генотипіне негізделген. Уақыт өте келе, бұл екі гүлді топтар араласып, айырмашылықтар нашарлап, біріне-бірі жабысып, Бейли түрлерінің атаулары қажетсіз болып кетті. Өсірілетін өсімдіктерге арналған Халықаралық номенклатура кодексі қазір псевдотүрлердің атауларын қолдамайды және сорттарды жіктеу үшін сорттар топтарын ұсынады (Canna сорттарының тізіміне қараңыз).

Ауыл шаруашылығы сорттары

Canna Agriculture Group – ауыл шаруашылығында өсірілетін Canna-ның барлық түрлері. "Canna achira" – Оңтүстік Америкада ауыл шаруашылығы мақсатында таңдап өсірілген канналарды сипаттау үшін қолданылатын жалпы термин, көбінесе C. discolor-дан шығарылған. Ол негізінен жеуге жарамды түйірлері үшін өсіріледі, олардан крахмал алынады, бірақ жапырақтары мен жас тұқымдары да жеуге жарамды, ал ахира бұрын Перу мен Эквадорда негізгі азық дақыл болған. Әлем бойынша одан да көп дәстүрлі түрлер бар; олардың барлығы адамның таңдауымен байланысты, сондықтан олар ауыл шаруашылығы сорттары ретінде жіктеледі. Дәстүр бойынша, Канна эдулис Кер Гаул. Оңтүстік Америкада тағамдық мақсатта өсірілетін түр деп есептелген, бірақ C. edulis, ең болмаса, Азияда ауыл шаруашылығы үшін өсірілетін C. discolor-дің синонимі болуы мүмкін.