Кіріспе
Адам емес приматтарды адамдармен байланыс жасауға үйретуге жасалған тыраштандырулар. Үлкен маймылдар тіліне қатысты зерттеулер шимпанзелер, боноболар, гориллалар және орангутандарға қол тілі, физикалық таңбалар, лексиграммалар және адам сөйлеуін еліктеу арқылы адамдармен және бір-бірімен байланыс жасауға үйретуді қамтиды. Кейбір приматологтар осы байланыс тәсілдерін қолдану приматтардың "тіл" қабілетін көрсетеді деп санайды, бірақ бұл тілдің анықтамасына байланысты. Когнитивтік айырбас гипотезасы адамның тілдік дағдылары басқа гоминидтерде байқалатын қысқа мерзімді және жұмыс жады қабілеттерін құрбан ету арқылы дамығанын көрсетеді. Осыған байланысты, қазіргі заманғы жануарлар танымдық зерттеулері маймылдарға адамның байланыс формаларын үйретудің орнына, түрлер арасындағы байланыстарын бақылауға көбірек бейім. Сонымен қатар, зерттеу саласындағы бұрынғы маңызды зерттеулер, мысалы, Ним Чимпски және Коко, субъектілердің оперативтік шарттауға негізделген нәтижелер бергені үшін сынға ұшырады. Дегенмен, Канзи бонобо сияқты кейбір маймылдардың грамматика, кең лексика және сақталынатын сөйлемдер сияқты адам тілінің маңызды аспектілерін түсінгендігіне дәлелдер бар.
Research into great ape language has involved teaching chimpanzees, bonobos, gorillas and orangutans to communicate with humans and each other using sign language, physical tokens, lexigrams, and imitative human speech. Some primatologists argue that the use of these communication methods indicate primate "language" ability, though this depends on one's definition of language. The cognitive tradeoff hypothesis suggests that human language skills evolved at the expense of the short term and working memory capabilities observed in other hominids. By that extension, contemporary animal cognition research leans toward not teaching apes human forms of communication, but rather observing apes in their inter species communication. Additionally, earlier distinguished case studies in the research field such as Nim Chimpsky, and Koko have been criticized as having subjects produce results based on operant conditioning. However, there is still evidence of certain apes, such as Kanzi the Bonobo, understanding crucial aspects of human language such as grammar, extensive vocabulary and reservable sentences.
Ым тілінің қолданылуы
Приматтар тілінің зерттеуінде қол тілі және компьютерлік пернетақталар қолданылады, себебі адам емес приматтардың тілі мен төменгі жақ сүйегін бақылауы шектеулі, ал дауыс шығару мүшелері толық жабыла алмайды. Дегенмен, приматтар пернетақтаны пайдалануға қажетті қолдардың шеберлігіне ие. Көптеген жануарлар тілін зерттеушілер жануарларда тілдік қабілеттердің бар екенін көрсететін дәлелдер ұсынды. Олардың көптеген қорытындылары күмәндану тудырды. Қазіргі кезде горилдар мен шимпанзелер қол тілін үйреніп, адамдармен қарым-қатынас жасай алатыны қабылданған. Алайда, олардың мұндай қол тілдерін пайдаланып сөздер құрай алатыны әлі де даулы мәселе.
Ним Чимпски
Лингвистік сыншылар жануарларды баптаушыларды Уошоның нақты тіл қолданып, емес, символдарды ғана пайдаланғанын көрсетуге шақырды. Бастапқы гипотеза Гарднерлердің шимпанзені белгілі бір жағдайларда қол қимылдарын қолдану арқылы қажетті нәтижелерге жету үшін үйрету үшін шартты рефлекстерді пайдаланғаны және адамдар табиғи түрде үйренетін тілдік ережелерді оның үйренбегені болды. Бұл шақыруға жауап ретінде Герберт С. Террас басқаратын зерттеулерде шимпанзе Ним Шимпскиге (аты лингвист Ноам Хомскидің есімімен байланысты) қол тілі арқылы қарым-қатынас жасау үйретілді, бұл туралы ол 1987 жылы жарық көрген кітабында баяндалған. Нимді Террас жас кезінде анасынан алып, ым тілін білмейтін, оны қолданбайтын, хиппи сияқты адамдар тұратын үйге орналастырды. Нимді жабайы жануар емес, үй жануары ретінде қарастырды. Үйде тұрған кезінде Нимнің отбасы оған марихуана және алкоголь сияқты заңды және заңсыз заттарды қолдануға рұқсат берді және оны қолдануға кедергі келтірмеді. Нимнің тәжірибесі бастапқыда байқау тәжірибесі ретінде басталған жоқ, өйткені оның өмірінің осы кезеңінде ешқандай күнделіктер сақталмаған. Ним Лора Петтитомен танысқаннан кейін ғана қол тілін үйрену жолына түсті. Керек болмаса, Ним қол тіліне жауап бермейтіні анық болды, егер белгіні орындаса, оған пайдасы болса ғана. Көптеген бақылаушылар мен баптаушылар Нимнің қол тілін үйренуіне көмектесті, нәтижелердің шынайы мәнін анықтады. Баптаушылар Нимнің 20 000-нан астам тізбек жасағанын атап өтті, бірақ Террас бұл туралы Нимнің баптаушыларының жасаған белгілерін ғана қайталағанын байқап жоққа шығарды. Бұл байқау Террас Нимнің барлығы 125 белгіні білетініне сендірді. Бірнеше жыл бойын сынақтан өткеннен кейін Ним айналасындағыларға агрессивті және қауіпті болып кетті. Ол зерттеушілерге шабуыл жасап, кейбіреулерін ауруханаға түсірді. Ол Петтитоны бірнеше рет шақты, бірде оған 37 тігіс салу қажет болды, ал тағы бір әйелдің бетін жарылуға жақын болды. Кейінгі жылдары Ним Техастағы «Жануарлар қоры» қолдауымен ранчода тұрды, онда ол үйдің ішіне кіре алатын. Бір оқиғада кішкентай пудель оған қабақ көрсеткеннен кейін шимпанзе оны өлтірді. Жалпы алғанда, Ниммен жасалған тәжірибе көп пайдалы ақпарат бермеді. Барлық сынақтар Нимдің оған көрсетілген белгілерді ғана көшіргенін көрсетті. Бұл тәжірибе сонымен қатар адам емес приматтардың белгілі бір нәрселердің нәтижесін есте сақтай алатынын, егер олар алған нәтижелерді ұнатса, оны қайталауға бейім екенін көрсетті, өйткені олардың есте сақтауы белгілі бір белгілермен қалағандарын ала алатынын көрсетеді. Бұл жобадан маңызды нәтижелер алынбағандықтан, ғалымдар адам емес приматтардың еліктейтінін, әртүрлі нәтижелермен нәрсені есте сақтай алатынын және жас кезінде табиғи ортасынан алынғанда қауіпті және агрессивті болу ықтималдығы жоғары екенін анықтады.
Көкөніс
Франсин "Пенни" Паттерсон, Гарднерлердің шәкірті, 1972 жылы Коко атты тау горилласына АСЛ тілін үйрету бағдарламасын бастады. Гарднерлерден өзгеше, ол Коконың қасында ағылшын тілін шектемеді, нәтижесінде Коко шамамен 1000 АСЛ белгісін және 2000 ағылшын сөзін түсінетіні хабарланды. Оның нәтижелері Гарднерлердің шимпанзелермен жасаған зерттеулеріне ұқсас болды; горилла көптеген белгілерді үйренсе де, ол ешқашан грамматиканы немесе символдық сөйлеуді түсінбеді және 2-3 жастағы адам баласынан аспайтын танымдық қабілетке ие болды. Коконың өзара әрекеттесуі мен оқу мінез-құлқының 72 сағатқа жуық бейнежазбасы сақталды. Коконың тілді табысты өндіру қабілеті зерттеушілер арасында пікірталас тудырды, бірақ сөйлеуді еліктейтін мінез-құлық, мысалы, телефонға күшті дем салу немесе басқа да үйренген дене қимылдары қасақана болғанымен, бәрібір мағыналы коммуникация емес деп танылды. Биологиялық тұрғыдан алғанда, адам емес приматтарда адамдардағыдай дыбыстық сөйлеуді жасауға қажетті анатомиялық құрылым жеткіліксіз; алайда, дауыстар, қимыл-қозғалыстар және мінез-құлық табиғатта коммуникацияның кең таралған формасы болып табылады. Коко бұл кемшілікті дыбыстарды еліктейтін сигналдар жасау және визуалды индикаторларды қолдану арқылы толықтыруға үйренді және оған үйретілді.
Пластик жетондар
Сара және Дэвид Премактың зерттеу бағдарламаларындағы Элизабет және Пион атты тағы екі шимпанзе, белгілерді таңдау арқылы грамматикалық хабарламалар жасау қабілетін көрсетті. Таңдау бірнеше ондаған пластикалық белгілерден тұратын сөздік қорынан жасалды. Әр шимпанзеге алма немесе банан сияқты белгіні нақты бір нәрсемен байланыстыру үшін жүздеген тәжірибелер қажет болды. Белгілердің сыртқы түрі сол нәрселерден мүлдем өзгеше болуы тиіс еді. Осы процедураларды меңгергеннен кейін Сара басқа белгілерді тұрақты мінез-құлықпен байланыстыра алды, мысалы, жоқ деу, атау, егер-кейін. Пластмассадан жасалған белгілер магниттік тақтаға тізбектей орналастырылды, олар төртбұрышты шеңбердің ішінде болды. Шимпанзелерге сыйлық беру үшін белгілерді дұрыс ретпен (грамматика бойынша) таңдап, орналастыру қажет еді. Сарамен бірге Гасси атты тағы бір шимпанзе де оқытылды, бірақ ол ең бір сөзді де үйренбеді. Жобаға қатысқан басқа шимпанзелер белгілерді пайдалануға оқытылмады. Барлық тоғыз шимпанзе де қолданудың тілдерін түсіне білді, мысалы, тамақ сұрағанда жалбарыну; сондай-ақ, олардың барлығы бір затты көрсету үшін қолдарын пайдаланды, мұндай әрекет жабайы табиғатта кездеспейді. Жабайы шимпанзелерде жалбарыну басқа шимпанзелермен байланыс құрудың бір түрі болып табылады. 1973 жылдан 1975 жылға дейін Гари Л. Шапиро Дэвид Премактың оқыту әдістерін қолданып, Роедінг Паркі зообағында (Фресно, Калифорния) тұрған жас Суматра орангутаны Аазкқа (Америка Зообақтар Ассоциациясының құрметіне берілген есім) пластикалық балалар әріптерімен "оқуға және жазуға" үйретті. Орангутан ақырында пластикалық әріптерді (символдарды) нәрселердің (мысалы, заттар, әрекеттер) бейнесі ретінде тани алатындай, шартты айырмалау әдісі қолданылды және нәрсені (мысалы, жеміс) алу үшін символдардың ұзақ тізбегін "оқи" немесе сұрау немесе сипаттау үшін символдардың ұзақ тізбегін "жаза" алатын болды. Тілдік қабілеттілік туралы ешқандай талап қойылмаса да, Аазк көрсеткен нәтиже тілдің ерекшеліктерін көрсетті, олардың көптегені Премактың шимпанзесі Сара көрсеткендерімен ұқсас.
Канзи
Бонобо Канзи әлемдегі адам емес жануарлардың ішінде ең көп адам тілін түсінеді деп саналады. Канзи, көрінеу, зерттеуші Сью Савидж Румбоның асырап алған анасына берген пернетақта сабақтарын тыңдап үйренген. Канзи лексиграмма тақтасымен қарым-қатынас жасауды үйреніп, сөздерді білдіретін символдарды басты. Тақта компьютерге қосылған, сондықтан компьютер сөзді дауыстап айтады. Бұл Канзиге сөздік қорын дамытуға және зерттеушілермен байланыс жасауға көмектеседі. Бір күні Румбо компьютер арқылы Канзиге: «Ит жыланды шағуын қамтамасыз ете аласың ба?» деп сұрайды. Бұл сөйлемді Канзи бұрын естімеген болуы мүмкін. Сұраққа жауап беру үшін Канзи айналасындағы заттардың арасынан ойыншық ит пен ойыншық жыланды тауып, жыланды иттің аузына салып, бас бармағы мен саусағымен иттің аузын жыланның үстінен жапты. 2001 жылы Александр Фиске Харрисон Financial Times газетінде жазған мақаласында Канзиге «көрінбейтін сұрақ қоюшы наушник арқылы (жауап беруге баулу үшін) 180 тәжірибеде 35 түрлі затты анықтау тапсырылды. Оның сәттілік деңгейі 93 пайызды құрады» деп жазды. 7 жарым жасынан бастап қосымша сынақтар кезінде Канзиге 416 күрделі сұрақ қойылды, ол олардың 74 пайызынан астамына дұрыс жауап берді. Канзидің әпкесіне мағыналы есімді айтқандығы байқалды. Канзи қарым-қатынас үшін лексиграммаларға көп сенеді және оларды жиі қайда барғысы келетінін немесе қандай затты алғысы келетінін көрсету үшін пайдаланады. Ол мұны алдымен мақсатын (орналасқан жерін немесе нысанын) және содан кейін іс-қимылын (бару, қуу, алып жүру, беру және т.б.) білдіре отырып жасайды. Бұл зерттеушілерге Канзидің қарым-қатынас жасау тәсілінің тікелей сөйлеу тілінен ерекшеленетінін көрсетті, әсіресе Канзи көптеген іс-қимыл сөздерін қарапайым ишаралармен жеткізетіндіктен. Сонымен қатар, Канзи жиі екі іс-қимыл сөзін лексиграммаларды қолдана отырып біріктіреді, мысалы, «Мен тіктеймін», «Қуу және жасыру» немесе «Қуу және шағу». Бұл сөз тіркесімдері адамдар тікелей сөйлеу тілінде қолданатындай құрылмаған, бірақ олар Канзидің әлеуметтік ойынының басымдықтарының тізіміне ұқсас, басымдықтар тәртібімен берілген әрекеттерден тұрады. Канзидің тілді қолдану ерекшелігіне байланысты, көптеген адамдар Канзидің ағылшын тілін түсінуі «нағыз тіл шегінен өтеді» деп күмәнданады. Ол жылдар бойы жеті сөзге дейін айтуды үйренді. Вики өте зиялы болды және көптеген адам емес приматтар сияқты, адамдарды қалаған жеріне жетеледі, сондай-ақ оларға қалаған заттарына қол жеткізу үшін қолдарын жылжытады. Алайда ол қалаған заттарына сирек нұсқау беретін, оның орнына не істегісі келетінін көрсету үшін белгілерді пайдаланатын. Мысалы, ол үтіктеуге көмектескісі келгенде, қолын үтіктегіш тақтаның үстінен алға-артқа қозғайтын. Викимен жасалған бұл тәжірибе басқа зерттеушілерді ұқсас тәжірибелер жүргізуге шабыттандырды.
Сұрақ қою
Өздерінің әсерлі жетістіктеріне қарамастан (бірақ олар әлі де кейде дау тудыратын болса), Канзи және осыған ұқсас тәжірибелерге қатысқан басқа маймылдар өздері сұрақтар қоюға қол жеткізбеді. Джозеф Джордания сұрақ қою қабілеті адам мен жануардың танымдық қабілеттерін ерекшелейтін басты танымдық элемент болуы мүмкін деп ұсынды. (Дегенмен, Алекс есімді тоқылған қанақұс қарапайым сұрақтар қоя алған сияқты. Ол өзінің қандай түсте екенін сұрады және алты рет жауап естігеннен кейін "сұр" дегенді үйренді.) Тілдік оқыту бағдарламаларынан өткен маймылдар "кім", "не", "қашан", "қайда" және "неге" сияқты сұрақ сөздерін қамтитын, өте күрделі сұрақтар мен өтініштерге жауап беруді үйрене білді, бірақ әзірге өздері сұрақ қоюды үйренбеді. Мысалы, Дэвид және Энн Премак былай деп жазды: "Сара сұрақты түсінгенімен, ол өзі ешқандай сұрақ қоймады – балалар сияқты үздіксіз сұрақтар қоймады, мысалы: Бұл не? Кім дауыс шығарып тұр? Әкең қашан келеді? Мен әжеме бара аламын ба? Ит қайда? Сара сабақтан кейін жаттықтырушысының қайда бара жатқанын, қашан қайтып келетінін немесе басқа да нәрселерді сұрамай, онымен бірге кетуге ешқашан кешіккен жоқ". Сұрақтар қою қабілеті кейде синтаксистік құрылымдарды түсінумен байланысты бағаланады. Джордания бұл тәсілдің негізсіз екенін айтты, себебі (1) сұрақ қою – бұл, ең алдымен, танымдық қабілет, және (2) сұрақтар синтаксистік құрылымдарды қолданбай (тек нақты интонация арқылы) қойылуы мүмкін. Адамдар алғашқы сұрақтарын ерте балалық шақта, тіл дамуының синтаксиске дейінгі, бір сөздік кезеңінде, сұрақ интонациясын қолдана отырып қоятыны қабылданған.
Приматтар тілінің зерттеуін сынға алу
Кейбір ғалымдар, оның ішінде MIT лингвисті Ноам Чомский және когнитивтік ғалым Стивен Пинкер, үлкен маймылдардың тіл зерттеулері бойынша жасалған мәлімдемелерге күмәнмен қарайды. Күмән тудыратын себептердің бірі – адамдар мен маймылдардың тіл үйренудегі оңайлығындағы айырмашылықтар; сондай-ақ, қолмен жасалған сигналдардың нақты басталуы мен аяқталуы бар ма, және маймылдар шын мәнінде тілді түсінеді ме, әлде сыйлық алу үшін ептілікпен жасалған амал ғана ма деген сұрақтар да бар. Маймылдарды оқыту үшін американдық қол тілінен сөздер алынса да, американдық қол тілін ана тілі ретінде қолданушылар, тек американдық қол тілінің сөздік қорын білу, американдық қол тілін толық меңгерумен бірдей емес екенін атап өткені жөн.