Кіріспе
Ньюквей ( /njuːkiː NEWkee; ) – Англияның Корнуолл аймағының солтүстік жағалауындағы қала. Бұл азаматтық приход, теңіз жағалауындағы курорт, аэроғарыш өнеркәсібі үшін өңірлік орталық, әуежайы мен ғарыш порты бар, сондай-ақ Корнуоллдың Солтүстік Атлантика жағалауындағы балық аулау порты. Тро қаласынан шамамен 12 миль (19 км) солтүстікке, ал Бодминнен 20 миль (32 км) батысқа орналасқан. Қаланың оңтүстік шекарасын Ганнел өзені және оған іргелес тұзды батпақ, ал солтүстік-шығысын Порт аңғары құрайды. Қаланың батыс жағы Атлантика мұхитындағы Фистраль шығанағымен шектеседі. Ньюквей қаласы бұрынғы балық аулау ауылы – Жаңа Квейдің XIX ғасырдың екінші жартысында өсе бастағаннан бері оңтүстікке қарай кеңейіп келеді. 2001 жылғы халық санауы бойынша тұрақты тұрғындардың саны 19 562 адамды құрады, 2011 жылғы санауда 20 342 адамға, ал 2021 жылы 23 600 адамға өсті. Соңғы бағалаулар бойынша, Ньюквей және Сент-Колумб қауымдастық желісі аймағының жалпы саны 2017 жылы 27 682 адамды құрады, ал 2025 жылға қарай 33 463 адамға жетеді деп күтілуде.
Newquay ('/nj//uː//k//i/ NEWkee; ) is a town on the north coast in Cornwall, England, United Kingdom. It is a civil parish, seaside resort, regional centre for aerospace industries with an airport and a spaceport, and a fishing port on the North Atlantic coast of Cornwall, approximately 12 mile (19 km) north of Truro and 20 mile (32 km) west of Bodmin. The town is bounded to the south by the River Gannel and its associated salt marsh, and to the north east by the Porth Valley. The western edge of the town meets the Atlantic at Fistral Bay. The town has been expanding inland (south) since the former fishing village of New Quay began to grow in the second half of the nineteenth century. In 2001, the census recorded a permanent population of 19,562, increasing to 20,342 at the 2011 census and 23,600 in 2021. Recent estimates suggest that the total population for the wider Newquay area (Newquay and St Columb Community Network Area) was 27,682 in 2017, projected to rise to 33,463 by 2025.
Тарихқа дейінгі кезең
Кейбір тарихи дәуірге дейінгі қабірлер және қазір Тревельгедегі Барроуфилдс деп аталатын аймақтағы шағын төбелер бар. Бұрын он бес қабір болған, ал қазір олардың тек бірнешеуі ғана қалды. Мұндағы қазба жұмыстары кезінде күйген ыдыстар мен қола дәуіріндегі бір басшының қалдықтары салынған, жалпақ қыш құмырасы табылған. Ол шамамен 3500 жыл бұрын осы жерге жерленген. 1987 жылы Ганнел өзеніне қарап тұрған Третеллан шаруашылығында қола дәуіріндегі ауылдың іздері табылды. Ньюквей аймағындағы алғашқы қоныстану белгілері – жақын маңдағы мол ресурстарды (оның ішінде темір кендерін) пайдаланған және Тревельге төбесінің табиғи қорғаныс мүмкіндіктерін қолданған, темір дәуірінің соңғы кезеңіне жататын төбелік бекініс/өнеркәсіптік орталықтан тұрады. Бұл жердің б.з.б. 3 ғасырдан б.з. 5 немесе 6 ғасырға дейін үздіксіз мекенделгені айтылады. Кейіннен төбеде қара ортағасырлық үй салынды.
Орта ғасырлар мен Ньюкейдің алғашқы атаулары
Қазіргі Ньюквей порты деп аталатын жердің маңындағы мүйіс пішіндес бөлік, жаман ауа-райынан табиғи қорғаныс қызметін атқарды және осы аймақта шағын балықшылар ауылы өркендеді. Ауылға алғаш рет қашан қоныстанғаны белгісіз, бірақ ол «Domesday Book» кітабында көрсетілмеген. Дегенмен, Treninnick-тегі жер учаскесі тіркелген, ол қазір Ньюквейдің қалалық бөлігінің құрамында. Сол кезде Treninnick, Coswarth иелігінің бір бөлігі болды және бес қоймен бірге бір виргейттен (15d құнымен) [шамамен 30 акр немесе 12 гектар] тұрды. Newquay аймағындағы танылған бірден-бір атау – Crantock ауылы, ол «Domesday» кітабында да тіркелген («Langoroch» деп). 15 ғасырға қарай, қазіргі порттың маңында «Keye» деп аталатын ауыл болған, ол «Tewynblustri»-дің (корн тілінің эволюциясымен жазылуы өзгерген, қазір «Towan Blystra» деп аударылады) жанында орналасқан. Towan (немесе Tewynn) корн тілінде құм төбе немесе құмды төбе дегенді білдіреді, ал «blustri» немесе «blystra» сөздерінің мағынасы белгісіз. Бұрынғы дереккөздер оны қайықтарды білдіретінін айтқан, бірақ бұл пікірді қазіргі заманғы зерттеушілер растамайды және Падельдің корн жер-атауларының сөздігінде жоққа шығарылған.
Тован мен Нью-Кей қонысы
Томас Мартиннің 1784 жылғы картасында (Нансвайденнің Роберт Хоблинге арналған) қазіргі Ньюкуэй кіретін елді мекендер көрсетілген. Шағын шатырлар тобы (қазіргі Central Inn орналасқан жерде) "Towan" деп белгіленген. Бұл кішкентай елді мекен "Жаңа Порт" деп аталатын тағы бір елді мекеннен біршама қашықтықта орналасқан, олардың арасын кейіннен қазіргі Фор көшесіне айналатын жол жалғаған. "Жаңа Порт" Towan Blystra меншігінің ішіндегі шағын портынан айтылған, оны жиі корн тіліндегі Ньюкуэйге теңестіріп жаңылысады. Корн тілінде "Ньюкуэй" деп аталуының ешқандай жазбасы жоқ.
"Жаңа теңіз жағалауын" салуға қаражат
1439 жылы Эксетер епископы Эдмунд Лейси жаңа кемежай салуға рұқсат берді, содан кейін қала өзінің қазіргі атауын алды. Алайда, бұл үндеу сәтті болмады және порт 17 ғасырдың басына дейін көбінесе дамытылмаған күйде қалды, бірақ 15 ғасырдан бері, және мүмкін одан да ертерек, қысқа ағаштан жасалған пирстер болған деп есептеледі. Ричард Керьюдің 1602 жылы жарық көрген «Корнуолл шолуында» мынадай жолдар бар: «Мен Нью Кейді де атап өтпеуге болмайды, бұл жүздің солтүстік жағалауындағы орын, себебі бұрынғы уақытта көршілер табиғаттың жетіспеушілігін өнермен толтыруға тырысып, кемелерді тоқтату үшін Кей жасады, және олар бұл ойды әлі де сақтап жүр, өтемақы алуға мүмкіншіліктері болмаса немесе орын қолайлы болмаса да, нәтижесі «бұлтта» қалды [орындалмады]». 1615 жылы поместье иесі Томас Стюер бір пирс салуға рұқсат сұрады, содан кейін қазіргі порттың дамуы басталды.
In 1615 Thomas Stuer, who was Lord of the Manor, applied for permission to build a single pier, and the development of the modern harbour then began.
"Кері" үйі
Корнуолл штатындағы Ньюквейдегі Хуерс-Хут пилчардтардың келуін бақылау үшін күзет тұратын орын болды. Оларды судың қою қызғылт қоңыр түске енуінен және балықты жеу үшін төмен түсетін шағалалардан тануға болар еді. Хуер балықтың келгенін "Хевва, хевва!" деп ұрандап немесе керней тартып хабардар ететін. Одан кейін ол ағаш бұталарын басына желбіретіп, қала тұрғындарына балықтың қайда екенін көрсететін. "Хуэр" сөзі осы іс-әрекеттен кейін пайда болған "дауыс көтеру" сөзіндегі "hue" сөзімен бір түбірден шыққан. Ньюквейдегі Хуерс-Хут "кешіректегі орта ғасырдың ерекше көрнекті үлгісі" деп сипатталған. Ғимараттың тізімдемесінде қазіргі құрылыстың 18-ші және 19-шы ғасырлардың басында салынғаны көрсетілген, бірақ құрылыстағы тақташа 14-ші ғасырға дейін баратынын мәлімдейді. Тақташада бұл құрылыстың бұрын шөлгеу ортасы және маяк ретінде де пайдаланылған болуы мүмкін екендігі де жазылған.
1755 жылы доктор Уильям Борлаздың сапары
Доктор Уильям Борлаз, Корнуолл антиквары және Людгванның пасторы, 1755 жылы Корнуоллға саяхат жасағанда Тован Блайстраға келді. Ол былай деп жазды: "Ганельден өтіп, одан шамамен бір шақырымдай жол жүріп, он екі үйден тұратын Таун Блайстра деп аталатын жерге жеттім, ал одан әрі бір шақырымдай Сент-Клумб еншісіндегі Жаңа Кейге дейін бардым, мұнда кішкентай пирс бар, оның солтүстік бөлігі жартасқа бекітілген, ал ұшы жартасқа тіреліп тұр; шығыс жағында жартастың қабатына 25 фут ені бар ойық жасалған: Бұл ойық шағын кемелерді шамамен 80 тонналық алты кемеге сыйымды бассейнге кіргізеді, көктемгі толқында 18 фут суға дейін су деңгейі көтеріледі, жартастың үстінде тұрғын үй және жақында салынған ыңғайлы жертөле орналасқан."
1801 1900
1801 жылғы алғашқы ұлттық британдық санақта елді мекенде шамамен 1300 тұрғын тіркелген (Сент-Колумб Майнр приходының астындағы ауыл ретінде есептелген). 1832 жылы лондондық кәсіпкер Ричард Ломакс Тован Блайстраның меншігін сатып алды. Бұл кішкентай Нью-Кей портын да қамтыды. Ұсынысқа Нью-Кей мен Тованның сипаттамасы, сондай-ақ елді мекендер арасындағы топырақты жол кірді. Сондай-ақ, ол қонақ үй (1859 жылы қайта салынған және қазір "Орталық" деп аталады), болашақта Банк көшесі болатын жердегі коттедждер және балық аулау өнеркәсібімен байланысты басқа да құрылыстарды, мысалы, балықты кептіріп, шамаларға салайтын жерлерді көрсетті. Ломакс солтүстік және оңтүстік кейнін салуға кірісті, бірақ 1837 жылы порты аяқталмай тұрып қайтыс болды. Порт 1870 жылдары Корнуолл минералдық темір жолы сатып алғаннан кейін 25 жыл бойы ең гүлденген кезеңін басынан өткерді. 1872 жылы сыйымдылықты арттыру үшін орталық пирс қосылды. 19 ғасырда порттың солтүстігінде балықты тұздайтын және шамаларға салайтын балық қоймалары болды. Қалған екі аймақ – Fly cellars және Active cellars, ал қалғандары жойылды. 1835 жылы Молсворт отбасы үшін "Тауэр" сарайы салынды: оған қамал тәрізді мұнара және жеке капелла кірді, себебі олар рим католиктері болды және аймақта осы дінге жататын шіркеу болған жоқ. Кейіннен Тауэр гольф клубының үйіне айналды. 1876 жылдың маусымында жолаушылар пойыздары келгеннен кейін Ньюквей портының маңындағы ауыл қарқынды өсе бастады. 19 ғасырдың соңында бірнеше ірі қонақ үйлер салынды, алғашқысы – 1879 жылы Стейшн-роудта (қазіргі Клифф-роудта) ашылған "Ұлы Батыс" қонақ үйі. Басқа ертедегі "әсем" қонақ үйлерге Виктория (1899), Атлантик (1892) және Фистралдың жанындағы Хедленд (1900) кірді, ал көптеген кішкентай қонақ үйлер пайда болды, олардың көпшілігі осы кезеңде үлкен үйлерді қайта жаңарту арқылы құрылды, олардың көпшілігі бастапқыда бай демалушылардың демалыс үйлері ретінде салынған, әсіресе Нарроуклиф бойында.
19012000 жыл
ХХ ғасырдың басында үш шіркеу салынды, соның ішінде қазіргі кездегі, 1911 жылы қасиеттелген Архангел Михаил шіркеуі бар. Қаланың шығысқа қарай өсуі теміржол стансасының айналасына тез жетті: 1930 жылы Станция жолы Клифф жолы болып өзгерді, ал Нарроуклифф бойындағы үйлер де қонақ үйлерге айналды. Нарроуклиф бір кезде Нарроуклиф серуені, кейін Нарроуклиф жолы деп аталды. Кейбір соғысқа дейінгі карталарда ол Нарроуклиф деп жазылған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаланың шетіндегі соңғы ғимараттар қазіргі Нарроуклифтің бойында орналасқан. Соғыстан кейінгі даму кезінде Честер жолы аймағында жаңа үйлер мен көшелер салынды, сонымен қатар 3 шақырым қашықтықтағы Сент-Клумб-Майнорға дейін созылған елді жол бойында да құрылыс жүргізілді. Бұл жол 1930 жылдары жаңартылып, Хенвер жолы деп аталды. Осы бағыттағы даму Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жалғасты, сол кезде Хенвер жолының көп бөлігінде екі жағында да үйлер бой көтерді, сонымен қатар теңізге қарай да едәуір құрылыс жүргізілді. ХХ ғасырдың басында Ньюквейде тоқу өнеркәсібі дамыды. 1905 жылы Мадам Хоук қала орталығындағы дүкенде машинамен тоқылған киімдерді сата бастады. Дебенхэмс өнімдерінің үлгісін жіберіп, оны жеткізуші ретінде тағайындады. Ол Кранток көшесінде фабрика ашты, ол кейіннен тұрғын үйге айналдырылды. Осы кезеңде қалада бірнеше бәсекелес тоқу компаниялары құрылды. 1950 жылдардың басында Хенвер жолы бойында соңғы үйлер салынды. Содан кейін, негізгі жолдың екі жағында да, Сент-Клумб-Майнордың екінші жағынан бастап қала орталығына дейін үздіксіз құрылыс қатары пайда болды. Хенвер жолының солтүстігіндегі Даблстилс эстейті де 1950 жылдардың басында салынды, бұл Коронация жолының атынан көрінеді, ал одан әрі даму Леварн эстейтіне айналып, салынған аумақты Порттың шетіне дейін кеңейтті. Соғыстар арасында дамыған басқа аймақтар – Пентир (бір кезде Батыс Ньюквей деп аталған) және Трененс аңғары. 1920 жылдарға жататын басқа көшелерге Санкт-Томас жолы кіреді, ол қаланың жаңа коттеджтік ауруханасына алып келетін, ал станция маңындағы Парголла жолы сияқты басқа да көшелер салынды. Соңғы уақыттағы даму үлкен масштабта болды: 1960 жылдардың аяғына дейін пойызбен келген жолаушы Trenance виадугына жеткенше желі бойында ешқандай ғимаратты (Тренкрик ауылынан басқа) көрмеген болар еді. Бүгінде қалалық аймақ виадуктен 2 шақырымдай ішке қарай басталады. Басқа даму аймақтары Сент-Клумб-Майнордың шетінде және Ганнелге қарай орналасқан. Тренниктан тыс, Трененс аңғарының оңтүстігіндегі даму қалалық аймақты Лэйнге дейін жеткізді, онда қазір құрылыс жүріп жатыр. Тренник/Трелогган дамуы, негізінен 1970 және 1980 жылдары, тек тұрғын үйді ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік аймақ пен бірнеше ірі сауда орындарын, соның ішінде ірі супермаркет пен ақша-жүк қоймасын қамтыды.
2001 жылдан бастап қазіргі кезең
Ұлыбританиядағы ең ауыр қонақ үй өрттерінің бірі 2007 жылы Пенхоллоу қонақ үйінде болды. Корнуолл герцогтігінің жаңа құрылысының бірінші кезеңі 2012 жылы Трегуннел төбесінде басталып, кейде Дорсеттегі ұқсас Пундбери құрылысының атын алған Сурфбери деп аталды. Он жеті жүз жиырма төрт үй салынды. Қазір ішкі аймақта одан да ірі ұқсас құрылыс жүріп жатыр, Квинтрелл жолы бойындағы Нанследан («корн тілінде» кең аңғар) деп аталатын үлкен аумақта құрылыс көрініс тапқан. 2013 жылдың желтоқсанында Нанследанға 800 үй салу жоспары бекітілді, бірақ қазіргі жоспарға 4000-нан астам үй, дүкендер, супермаркет, шіркеу және 2019 жылдың қыркүйегінде алғашқы оқушыларын қабылдаған 14 сыныптық бастауыш мектеп кіреді. Трегуннел төбесіндегідей, ғимараттар дәстүрлі үлгіде салынды және барлық көшелердің аттары корн тілінде берілген. Тренкрик, Порт және Сент-Колумб Майнор сияқты жерлер бұрыннан Ньюквейдің шағын аудандарына айналды. Егер ағымдағы даму тенденциялары сақталса, 2030 жылға қарай қаланың оңтүстік-шығыс жиегі Нанследанмен белгіленген қазіргі шекарадан асып, қала орталығынан 5 шақырым қашықтықтағы Квинтрелл Даунсты қамтуы мүмкін деген хабар тарады. Алайда, 2019 жылдың 6 сәуірінде өткен референдумда мақұлданған Ньюквей ауданының даму жоспарында Ньюквей мен Квинтрелл Даунс арасындағы «жасыл белдеуді» сақтаудың маңыздылығы айтылды. 2012 жылдың сәуірінде Ньюквей әуежайында аэроғарыш бизнесі үшін Aerohub кәсіпорын аймағы құрылды. 2014 жылдың қыркүйегінде Ұлыбританияның Тұрғын үй және қауымдастықтар агенттігі мен Еуропалық аймақтық даму қоры Aerohub бизнес-паркін салуға 6 миллион фунт стерлинг бөлді. 2018 жылдың шілдесінде Virgin Orbit компаниясымен келісімшартқа қол қойылып, әуежайдың жанында жаңа ғарыш айлағынан ғарыш аппараттарын ұшыру жоспары ілгері жылды. Spaceport Cornwall деп аталған ғарыш айлағынан алғашқы ұшыру 2023 жылдың 9 қаңтарында өтті. LauncherOne зымыранының алғашқы ұшырылуы сәтті болды, бірақ зымыранның екінші сатысында ақаулық туып, аппарат пен жүк серіктері орбитаға шыға алмады.
Жергілікті билік
Жергілікті басқару туралы 1858 жылғы заң Англия мен Уэльсте жергілікті басқару аудандарын құрды. 1868 жылы Ньюквейде жергілікті басқарма ауданы пайда болды. 1894 жылғы Жергілікті басқару туралы заң Англия мен Уэльсте қалалық және ауылдық аудандарды белгіледі, нәтижесінде Ньюквей қалалық ауданы құрылды. Ньюквей қалалық аудандық кеңесі 1974 жылы Ұлыбританиядағы жергілікті басқаруды қайта ұйымдастыру барысында таратылды. Сол жылы 1972 жылғы Жергілікті басқару туралы заң күшіне еніп, жаңа жергілікті басқару құрылымдарының құрылуына әкелді. Бұл Сент-Остелл қаласының Фууи, Ньюквей қалалық ауданы және Сент-Остелл ауылдық ауданымен бірігуіне соқтырды. Аудан 2009 жылғы 1 сәуірде Англиядағы жергілікті басқарудың құрылымдық өзгерістерінің аясында жойылды.
Конформдық емес
Ньюкуэйдегі алғашқы методистік уағызды 1802 жылы Ричард Треффи жазды, қонақүй иесі Картер оны қабылдады. 1810 жылы уағыздаушы Уильям О'Брайан Ньюквейге келіп, алғашқы методист қоғамының ядросын құрды. Кейіннен Киелі кітап христиандары немесе "Брайандықтар" деп аталған бұл қоғам, Сидней жолындағы Елендер саябағында ғибадатхана салды. Баптистер алғашқы болып ғимарат салған. Ньюкуэй баптист шіркеуі, бұрын 1822 жылы құрылған Эбенезер баптист шіркеуі, Ньюкуэйдегі ең көне діни ғимараттардың бірі. Эбенезерде ғибадат ететіндер қатаң және ерекше, яғни кальвинистік баптистер болған. Баптист шіркеуі салынар алдында қатаң баптистер өздерін қауымдастырып, Плейш-роудтағы Примроуз үйінің қарсысындағы ескі малтесте ғибадат өткізген. Олар Плимут, Торквей және Труро қалаларынан уағыздаушыларды әдетте жексенбі күндері шақырып тұратын. Бірінші методист шіркеуі 1833 жылы 170 фунт стерлингке салынды. Бұл ғимарат 1833 жылы Кранток көшесіндегі методист шіркеуі ретінде салынған, Ньюквейдегі екінші методист ғимараты. 1852 жылы бір бөлігі мүшелер кетіп қалды, ал қалғандары 1865 жылы Степс шіркеуіне көшті. 1924 жылы генерал Брамвелл Буттың келуінен кейін, ғимарат 1926 жылы Құтқару Армиясының иелігіне өтті.
Шіркеу
Бірінші англикандық шіркеу 1858 жылы Ньюквейде корнуоллдық перпендикуляр стиліндегі қосымша шіркеу ретінде салынды; ол бір шіркеудің бөлігі болғандықтан, қасиетті Михаил атымен белгілі болды. Қауым 1882 жылы Сент-Клумб Минор қауымының бір бөлігінен құрылды. 1896 жылға қарай қасиетті Михаил шіркеуі екі рет кеңейтілді, солтүстік және оңтүстік бөлімдері қосылды, нәтижесінде оның сыйымдылығы 500 адамға дейін артты. Алайда, 19 ғасырдың басында жазғы жиынға келгендерді қабылдау үшін ол жеткіліксіз болды. Шіркеудің тар және ыңғайсыз орналасуы оны одан әрі кеңейтуге мүмкіндік бермеді, сондықтан басқа жерде жаңа шіркеу салу қажет болды. Артур Ми өзінің «Король Англия» сериясының Корнуолл томында шіркеудегі мәңгілік шамды Бірінші дүниежүзілік соғысында қаза тапқан Ньюквей тұрғындарының құрметіне қойылған ескерткіш деп сипаттады. Сонымен қатар, боялған әйнек терезелер мен руд скрин де сипатталды: негізгі тақырыптары – қасиетті Михаил, тағы үш бас періште, Иса Мәсіх және Құдіретті Мария. Қосымша шіркеу ретіндегі қасиетті Михаил шіркеуі 1911 жылға дейін Ньюквей халқына қызмет етті, содан кейін ол Әйелдер институтына сатылды, ол бірнеше жыл бойы оған иелік етті, кейін жаңа дүкен үшін Ф.В. Вулвортқа қайта сатылды. Шіркеу 1937 жылы бұзылды. Қасиетті Үштік католик шіркеуі одан ертерек, 1903 жылы салынған: 1985 жылға дейін ол Бодмин монахтарына тәуелді болды, бірақ кейін Плимут диоцезінің бөлігіне айналды. Қалада Веслиан және Библиялық христиан шіркеулері де болды, Веслиан 1904 жылы салынған әдемі (көрнекті) ғимарат.
Туризм
Ньюквей бір ғасырдан астам уақыттан бері туристердің маңызды бағыты болып табылады, негізінен оның жағалауы мен тоғыз ұзын және қолжетімді құмды жағажайлары, оның ішінде Фистрал жағажайының арқасында. Ньюквейде шамамен 25 000 адам тұрады, бірақ жаз айларында халық саны 100 000-ға немесе одан да көпке жетеді, себебі Ньюквейде көптеген демалыс орындары бар. 20-ғасыр бойы кезең-кезеңмен салынған Трененс демалыс бақтары, Ньюквейдің тыныш жағындағы орманды, бұрын батпақты болған аңғарда орналасқан, және ол Ганнел теңіз шығанағына дейін созылады. Эдвард дәуірінен бастап, бұл бақтар туристерге серуендеу, теннис корты және боулинг алаңы арқылы демалыс ұсынып келді. Бақтардың үстінен екінші дүниежүзілік соғыстан аз уақыт бұрын қайта салынған тас теміржол виадугі өтеді. 1930 жылдардағы экономикалық дағдарыс кезінде жұмыс орындарын құру мақсатында қайық көлі қазылды. 1960 жылдардың соңында кеңес тағы да бірнеше кәсіпорындар ашты, олардың ішінде мини-гольф, жүзу бассейні, 1968 жылы ашылған «Кіші Батыс темір жолы» атты шағын теміржол және 1969 жылы ашылған Ньюквей зообағы болды. Ньюквей «Күнге Жүгіру» (Run to the Sun) іс-шарасымен де танымал болды, ол 1987 жылы Фистрал жағажайында басталды және көп жыл бойы мамыр айының соңғы демалыс күндері Тревельг демалыс паркінде өтті. Адамдар қалаға Volkswagen микроавтобустарымен, Volkswagen Beetle машиналарымен және басқа да жекеленген автомобильдермен келді. Соңғы «Күнге Жүгіру» іс-шарасы 2014 жылы өтті, бірақ 2023 жылдың басында бұл іс-шара 27 мамырда Ньюквейден тыс, Сент-Мауган қаласындағы жаңа орынға қайта оралатыны жарияланды. Соңғы жылдары өткен басқа да іс-шаралардың ішінде тамыз айының басындағы бір демалыс күнінде 50 000-нан астам келушіні тартатын ірі Boardmasters музыка фестивалі бар. Ол Уотергейт шығанағында (қалалық аумақтан тыс) және Фистрал жағажайында өтіледі. Корнуолл Прайд 2017 жылы Труродан Ньюквейге көшірілді, ал 2018 жылы тамыз айының соңғы сенбісінде өтті. Оңтүстік-Батыс жағалау жолы қаладан өтеді.
Қалалық жол
Ньюкуэй ашу жолы 14 Корнуолл тақтасынан тұрады, олардың әрқайсысы белгілі бір диаметрде, қаланың стратегиялық тұстарына орнатылған. Әр тақтада мүсінші Питер Мартин жасаған «жұмбақ» сөздер қашалған. Бұл жол қала орталығындағы Киллакурттан басталады.
Білім
Ньюкуэйде қазіргі уақытта бір жоғары білім беру кампусы бар, Корнуолл колледжі Ньюкуэй, ол Корнуолл серіктестігіндегі біріккен университеттердің мүшесі. Ол зоологиялық қорғау, теңіз шаруашылығы, жануарлар ғылымы және жабайы табиғатты оқыту мен медиа салаларындағы негізгі білім беру курстарын ұсынады. Кампус тиісінше, Трененс аңғарындағы Ньюквей хайуанаттар бағына жақын орналасқан. Сондай-ақ екі орта мектеп бар: Ньюкуэй Третеррас – мамандандырылған технологиялық колледж мәртебесі бар, мемлекеттік қаржыландырылатын академия, ал Тревиглас академиясы – мамандандырылған бизнес және кәсіпкерлік колледжі. 2020 жылы Ньюквейде әуежай мен ғарыш айлағының жанында жоғары білім берудің жаңа орталығын ашу жоспарланған (толық мәліметтер үшін Көлік бөлімін қараңыз), ол Халықаралық авиация академиясы деп аталады және RAF St Mawgan-ға қарасты болды. Бұл академия әуе және ғарыш саласында біліктілік алуды қалайтын студенттерге қызмет етуі күтілген. Аталған жоба COVID-19 пандемиясының салдарынан кейінге жылдырылды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Корнуоллға эвакуацияланған көптеген мектептердің ішінде (әсіресе Бененден қыздар мектебі), екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1940 жылдың маусымы мен 1944 жылдың наурызы аралығында Грешем мектебінің 240 оқушысы мен 20 мұғалімі Норфолк штатының Холт қаласынан Ньюквей қаласына эвакуацияланды. Грешем мектебі Bay Hotel және Pentire Hotel қонақ үйлерін пайдаланды. 1940 және 1944 жылдар аралығында Корольдік әуе күштері Ньюквейдегі қонақ үйлерді No 7, No 8 және No 40 әуе экипаждарының бастапқы дайындық қанаттары үшін жер мектептері ретінде пайдаланды. Жас сарбаздарға негізгі ұшу теориясы және әскери тәртіп ережелері оқытылды, содан кейін олар болашақ мамандықтары бойынша – ұшқыштар, бақылаушылар, навигаторлар, радисттер және әуе қарушылары – бөлінді. Оқу Highbury Hotel қонақ үйінде өтті, ал жауынгерлер жақын маңдағы қонақ үйлерге орналастырылды. Ньюквейдегі бірнеше ірі қонақ үйлер армия, әуе күштері және Корольдік теңіз күштері үшін эвакуациялық госпитальдар ретінде пайдаланылды. Оларға Atlantic Hotel, Headland Hotel, Hotel Victoria, Fistral Bay Hotel және St Rumons (қазір Эспланада деп аталады) кірді.
Ауруханалық және жедел жәрдем қызметтер
Девон және Корнуолл полициясы Толкарн жолындағы ірі полиция бөлімшесін ұстап тұрады. Трегуннел төбесіндегі заманауи өрт сөндіру станциясы Корнуолл өрт сөндіру және құтқару қызметінің басқаруында болып, Корнуоллдағы екі әуе баспалдағы платформасының біріне ие. Өрт сөндіру станциясы жаз айларында тәулік бойы жұмыс істейді, ал қыс айларында күндізгі штатпен қамтамасыз етіледі. Ньюквей әуежайында жекеленген мамандандырылған өрт сөндіру қызметі бар. Сент-Томас жолындағы жедел жәрдем стансасы арқылы Оңтүстік-Батыс жедел жәрдем қызметі (NHS Trust) жедел жәрдем көрсетуді қамтамасыз етеді. Корнуолл әуе жедел жәрдем қызметі де қаланың шетінде, әуежайдың жанында орналасқан. Бұдан өзге, Ньюквейдегі әуежай Ұлыбританиядағы іздеу және құтқару қызметінің он базасының бірі болып табылады, оны Ұлыбритания жағалау күзетінің тапсыруымен Bristow Helicopters басқарады. Корольдік ұлттық құтқару қайықтары институтының Ньюквей құтқару қайықтары станциясы портта орналасқан. Сонымен қатар, Трелогган индустриалды паркінде жағалау күзетінің құтқару тобы да орналасқан.
Ньюкуэй қоғамдық ауруханасы
1931 жылы салынған Ньюкуэй ауруханасы Сент-Томас көшесінің соңында орналасқан. Бұл аурухана стационарлық және амбулаторлық ем қабылдайтын науқастарға қызмет көрсететін, бірнеше клиникасы мен жеңіл жарақаттар бөлімі бар жергілікті медициналық мекеме. Ең жақын жалпы аурухана және толыққанды шұғыл жәрдем бөлімі Труро қаласында орналасқан. Соңғы жылдары қазіргі қаланың шығысындағы Ньюкуэй даму аймағы жобаларында жаңа, кеңейтілген аурухана салу қарастырылған.
Теміржол
Ньюквей теміржол станциясы – Атлант жағалауы жолының Пардан басталатын соңғы станциясы. Теміржол алғашқыда 1840 жылдары минералды тасымалдау үшін салынған және сол кездегі құрылыс аймағының шетімен, негізінен портына дейін созылған. 1876 жылдың 20 маусымында жолаушылар тасымалы басталды, содан кейін қала курорт ретінде жылдам дамыды. Станция қала орталығының шығыс жағындағы жағажайларға жақын орналасқан. Ньюквей мамыр және қыркүйек айлары аралығында Плимут, Эксетер және Лондон қалаларына және олардан күнделікті тікелей қатынаспен қызмет көрсетеді. Бұл Ұлыбританиядағы кесте бойынша қалааралық пойыздармен қызмет көрсететін жалғыз тармақ желісінің соңғы станциясы. Жолаушылар тасымалын мемлекеттік келісімшарт бойынша Great Western Railway компаниясы жүзеге асырады, оның иесі FirstGroup.
Тарих
Кейінірек Cornwall Minerals Railway сатып алатын жүк желісі 1846 жылы ішкі кендерден портына дейін ашылды және жылқылармен жұмыс істеді. Қазіргі станциядан портына дейінгі ескі желінің бөліктері әлі де сақталған: ең көзге түсетіні – кең жаяу жол, ол станцияның қарсы жағындағы Cliff Road көшесінен басталып East Street көшесіне дейін созылады және жергілікті тұрғындар арасында "трамвай жолы" деп белгілі, сонымен қатар теміржол стиліндегі көпірмен толықтырылған. East Street көшесінен желі қазіргі Manor Road бойымен портқа қарай жалғасты. Ньюкуэй портына соңғы пойыздар шамамен 1924 жылы келді, бірақ жалпы тауар тасымалы 1964 жылға дейін Ньюкуэй теміржол станциясына жеткізілді. Жолаушылар станциясы және оған келетін жолдар бірнеше рет кеңейтілді, ал 1930 жылдары Ньюкуэйде қосымша вагон тұрақтары салынды. Станциядан сыртта орналасқан, бастапқыда ағаштан жасалған Trenance аңғары арқылы өтетін виадук 1874 жылы локомотивтердің одан өтуіне мүмкіндік беру үшін қайта салынды, содан кейін Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін екі рельстік жүргізуге арналған етіп қайта жаңартылды, ол 1964 жылға дейін шамамен 1500 метрге (1 миль) Tolcarn Junction дейін созылды. Қазір желі қайтадан бір рельстік, бірақ виадуктың ені әлі де анық көрінеді. Tolcarn Junction – 1906 және 1963 жылдар аралығында Par желісінен екінші жолаушылар бағытының басталатын жері. Бұл тармақ Перранпорт және Сент-Агнес арқылы Труроның батысындағы Chacewater қаласына дейін созылып, Труро және Фалмутқа тікелей пойыз қатынасын қамтамасыз етті. 1987 жылы үш платформаның екеуі қолданыстан шығарылды, бірақ Network Rail қуатты арттыру мақсатында қолданылмайтын платформалардың бірін қалпына келтіруді жоспарлаған еді.
Орта Корнуолл метрополитені
2023 жылдың 18 қаңтарында шамамен 50 миллион фунт стерлингтік үкіметтік қаржыландыруға алдын ала келісім алған Mid Cornwall Metro жобасы Ньюкуэй тармағында бірқатар жаңартуларды жүзеге асыруды көздейді. Ньюкуэйде екінші платформа қайта жаңартылады, сондай-ақ терминалда автобус станциясымен қоса басқа да жақсартулар жасалады. Бұған қоса, Сент-Клумб Роуд және Рош станциялары арасындағы Трегосс Мур аймағында қосымша тоқтау орны салынады. MCM жобасы Ньюкуэй, Пар, Сент-Остл, Труро және Фалмут доктары арасында сағат сайынғы, белгілі бір уақыттағы (clockface) жүйелі қызмет көрсетуді қамтамасыз етуге бағытталған.
Әуежай
Ньюквей әуежайы Ұлыбританияның көптеген басқа аймақтарымен байланыс жасайды. Ол сонымен қатар жоспарлы және чартерлік рейстердің саны артып келе жатқандықтан, HM Кедендік порты болып табылады. Ньюквей – Корнуоллдың басты әуежайы, бірақ округтің басқа жерлерінде де бірнеше шағын әуежайлар бар. 2008 жылға дейін Ньюквей азаматтық әуежайы (бұрынғы атауы) RAF St Mawgan әуежайының ұшу-қону жолағы мен басқа да құрылыстарын пайдаланған, бірақ 2008 жылдың желтоқсанында Қорғаныс министрлігі көп бөлігін жаңа құрылған «Корнуолл әуежайы» жауапкершілігіне берді. Әуежайды толыққанды коммерциялық әуежайға айналдырудың бірінші кезеңі 2011 жылы аяқталды, бірақ одан әрі маңызды даму жоспарлануда. 2008 жылдың соңында күтілген тапсыру, Азаматтық авиация органының лицензиясын алудағы қиындықтарға байланысты үш аптаға кешіктірілді, ол қосымша жұмыстар аяқталғанға дейін берілмеді. 2008 жылдан бері әуежай атауы бірнеше рет өзгерді және қазір «Корнуолл әуежайы Ньюквей» деп таныстырылады. Дегенмен, IATA коды әлі де NQY болып сақталады. 2020-22 жылдардағы COVID-19 пандемиясына дейін әуежайды пайдалану қарқынды түрде өсіп келді. 2018 жылғы жазғы сенбі күндері Германия және басқа континенттік елдерге рейстерді қоса алғанда, шамамен 50 ұшу және қону тіркелді.
Ғарыш айлағы
Ньюкуэй Spaceport Cornwall деп аталатын ғарыш айлағын пайдалануға лицензия алды. Ұлыбританияның ғарыш айлақтарының орналасуы туралы шешім 2017 жылдың жазында күтілді, бірақ 2017 жылдың маусым айында өткен қосымша сайлау қажетті заңнаманы біраз уақытқа кейінге шегерді. Корнуоллдың ұсынысын Корнуолл кеңесі және Корнуолл мен Сцилли аралдарының жергілікті кәсіпкерлік серіктестігі қолдады. Ұсынысқа сондай-ақ Оңтүстік Корнуоллдағы Хелстон қаласына жақын орналасқан Гунхиллидегі Корнуолл ғарыш іздеу станциясы да кірді. 2018 жылдың 16 шілдесінде Virgin Orbit компаниясымен жаңа серіктестік туралы хабарланды, мақсаты – үш жыл ішінде Ньюкуэйден спутниктерді ұшыру. Сол күні үкімет ғарыш айлақтарын дамытуға 2 миллион фунт стерлинг көлемінде грант бөлінетінін растады. Ньюкуэйден ұшырылуы жоспарланған алғашқы спутник, Kernow Sat 1, мұхиттың ластануын және орманның жойылуын өлшеуге арналған еді және 2022 жылдың жазында ұшырылуы жоспарланған (бірақ ақырында Kernow Sat 1 2023 жылы Spaceport Cornwall-дан алғашқы ұшырылымда болған жоқ). 2022 жылдың 24 ақпанында сол кездегі Бизнес хатшысы Кваси Квартенг Spaceport жанында 5,6 миллион фунт стерлингтік Ғарыш технологиялар орталығының құрылысын ресми түрде бастады, және жаңа орталық 150 жұмыс орнын құруы күтілуде. Спутниктерді ұшыруға жасалған алғашқы, сәтсіз әрекет 2023 жылдың 9 қаңтарында болды. Go Cornwall жазғы маусымда A392 тас жолының бойындағы Hendra Holiday Park-қа қарсы жатқан саябаққа және одан қосымша жергілікті қызмет көрсетеді.
Спорт және демалыс
Ньюкуэйдің бір лигалық емес футбол клубы бар. Ньюкуэй АФК Маунт-Уайз стадионында ойнайды. Годольфин Атлантик ФК 2023 жылдың қаңтарында клуб таратылғанға дейін Годольфин Уэйде ойнайтын. Ньюкуэй Хорнетс регби футбол клубы Ньюкуэй спорт орталығында ойнайды. Ньюкуэйде спорт орталығында негізделген төрт командадан тұратын крикет клубы бар. Олардың бірінші құрамы Корнуоллдың бірінші лигасында өнер көрсетеді және 2003 жылы ЕҚБ Корнуолл премьер-лигасын жеңіп алды. Ньюкуэй академиясы Роб Харрисон, Нил Ивами, Джо Крейн және Адам Кокинг сияқты төрт Корнуолл ойыншысын тәрбиеледі, сондай-ақ көптеген жас округ өкілдерін даярлады. Оларда 9-19 жас аралығындағы жастар командалары бар. Ньюкуэй спорт орталығында орналасқан Ньюкуэй Road Runners клубын қабылдайды. Ньюкуэй Корнуолл күресінің орталығы болды, турнирлер Нью-Отель-Медоу, Маунт-Уайз демалыс алаңы, Қызыл Арыстан алаңы және Тауэр-роудтағы Тауэр-Медоу сияқты жерлерде өткізілді. Ньюкуэй 1936, 1948, 1951, 1965 және 1975 жылдары Интеркельтик ойындарын қабылдады.
Серфинг
Курорт Ұлыбританияның серфинг астанасы ретінде кеңінен танылады. Ньюкуэй – Ұлыбританиядағы серфинг индустриясының орталығы, қалада көптеген серфинг дүкендері, тақта жасаушылар және жалға алу орындары бар. Ньюкуэйдің серфинг бойынша мәртебесінің төрінде Фистрал жағажайы орналасқан, ол Корнуоллдағы ең жақсы толқынды жағажайлардың бірі ретінде белгілі. Фистрал қуатты, қуыс толқындар жасауға және үлкен толқынды ұстауға қабілетті. Фистрал жағажайы шамамен 20 жылдан бері халықаралық серфинг жарыстарын қабылдап келеді. Жыл сайынғы Boardmasters фестивалі Фистрал жағажайында, ал музыка фестивалі Уотергейт шығанағында өтеді. Ньюкуэйде сонымен қатар "Криббар" деп аталатын риф бар. Толқындары 6 метрге дейін жететін Криббар жақында ғана серфинг жасауға мүмкіндік берді, себебі толқынның жарылуы үшін желсіздік пен үлкен толқын қажет. Оны алғаш 1965 жылдың қыркүйегінде Родни Самптер, Боб Хед және Джек Лайдгейт, ал 1966 жылы Пит Рассел, Рик Фрайар және Джонни МакЭлрой, сондай-ақ америкалық Джек Лайдгейт серфингпен айналысты. Үлкен толқындарда серфингке қызығушылықтың жақындағы өрбуі Оңтүстік Африка тумасы Крис Бертиштің оны жиі серфинг жасағанын көрсетті, ол 2004 жылы үлкен, таза толқындар кезінде ондағы ең үлкен толқынға серфинг жасады. Тован, Грейт Уэстерн және Толкарн жағажайлары, қалаға жақын орналасқан Кранток және Уотергейт шығанағы да жоғары сапалы толқындар ұсынады. 2011 жылы Ньюкуэйде серфингті жақсарту үшін толқындардың мөлшерін және жиілігін арттыру мақсатында жасанды риф салу жоспарланды. Алайда, жергілікті қайық клубы мен балықшылар наразылық білдіргеннен кейін кеңес қолдауын жоғалтты.
Туининг
Ньюкуэй Францияның Бретань аймағындағы Динар қаласымен бауырласып, байланыс орнатып отыр.
Ньюкуэй фильмдердегі рөлдері
Фистрал жағажайының қасында орналасқан Хедленд қонақ үйі бірнеше фильмде пайдаланылған, оның ішінде "Жабайы нәрселер" (1988) және "Сиқыршылар" (1990) фильмдері. The Beatles тобы "Magical Mystery Tour" фильмінің бір бөлігін Ньюкуэй қаласында түсірді. Сценалар Атлантик қонақ үйі мен Тован жағажайында түсірілді. "Көк шырын" (1995) фильміндегі кейбір көріністер Ньюкуэйде түсірілді.
Климат
Британ аралдарының қалған бөлігі мен Оңтүстік-Батыс Англия сияқты, Ньюквей де теңіз климатына ие, жазда салқын, қыста жұмсақ болады. Ең жақын метеорологиялық станция – Сент-Мауган/Ньюквей әуежайы, қала орталығынан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 5,6 километр (3,5 миль) қашықтықта орналасқан. 1960 жылдан бері аймақтағы ең жоғары температура 1976 жылдың маусымында 31,3 °C (88 °F) және 1995 жылдың тамызында тіркелсе, ең төменгі температура 1987 жылдың қаңтарында 9,0 °C (16 °F) болған.
Геология
Ньюкуэйдің астындағы негізгі тау жынысы девон дәуірінің Медфут тобы болып табылады, ол бір-бірімен араласқан саз тастар, балшық тастар және құмтастардан тұрады, сондай-ақ кейде әк тас қабаттары да кездеседі. Қаланың батыс бөлігіндегі негізгі тау жынысын квартерлік дәуірдегі ұшқан құмның шөгінділері жабады. Жарым аралының көп бөлігіне енген Корнубиан гранитінің батолитімен байланысты минерализацияның бір бөлігі Фистрал жағажайының жанындағы қаланың батыс бөлігінде қорғасын және күміс минералдары түрінде табылады.