Кіріспе

Сан-Жуао-да-Мадейра (portuguese: São João da Madeira) – Португалияның Норте аймағының солтүстік-батыс аймағындағы қала және муниципалитет. Ол Порто үлкен қалалық аймағының құрамына кіреді, Порто орталығынан 30 км қашықтықта орналасқан. 2011 жылғы халық санауы бойынша, халқы 21 713 адамды құрады. 7,94 км² аумақты алып жатқан бұл муниципалитет Португалиядағы ең кішкентай муниципалитет болып есептеледі. 2010 жылы қала португалдық өмір сапасы туралы зерттеулерде "Өмір сүруге ең жақсы муниципалитет" деп танылды. Сан-Жуао-да-Мадейра 2011 жылы Португалияда индустриялық туризмді енгізіп, 2012 жылы муниципалдық аумағында толық сымсыз байланыс желісін ұсынған Португалиядағы алғашқы муниципалитет атанды.

Тарих

Сан-Жуао-да-Мадейраның тарихы кельт, римдік, мавр және вестготтардың бірінен соң бірі қоныстануына дейін жетеді. Дегенмен, Сан-Жуаоның алғашқы тарихи айғағы 1088 жылы тіркелді: аймақтағы жерлерді сату кезінде пайда болған Uilla de Sancto Ioanne de Mateira сөзі. "Мадейра" атауы аймақта көптеп кездесетін ағаштар мен орманға сілтеме жасады. 19 ғасырда Сан-Жуао-да-Мадейра шапан жасау және сүт өнеркәсібіне байланысты коммерциялық және өнеркәсіптік дамудың нәтижесінде қарқынды өсімді бастан өткерді. Ж. Гомес де Пиньо 1802 жылы шапан фабрикасын ашқан алғашқы кәсіпкер болды, бірақ 1892 жылы алғашқы жүн шапан фабрикасын құрған Антонио Жозе де Оливейра Жуниор жергілікті өнеркәсіпті дамытқан бұрынғы қызметкер болды. Бұл фабрика ақырында Сан-Жуао-да-Мадейраның жаңа экономикасының маңызды символына айналды – Empresa Industrial de Chapelaria Lda. 19 ғасырдың басында толығымен механикаландырылған бұл фабрика ғасыр соңында Иберия түбегіндегі ең ірі зауытқа айналды. Оливейра Жуниорды ұлттық үкімет өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы саласындағы еңбегі үшін дипломмен марапаттады, ал жергілікті тұрғындар оның құрметіне бюст орнатып, бір көшеге есімін берді. Аяқ киім өнеркәсібінің дамуымен бірге туған өркендеу динамикалық орталықтың өсуіне мүмкіндік берді, бұл орталық жұмыс іздеушілерді тартып, аймақтың дамуына ықпал етті. Прогресс пен жаңару қауымның архитектурасында радикалды өзгерістерге әкелді. Ескі шіркеу 1883 жылы бұзылып, келесі жылы жаңа ғибадатхана ашылып, кияланды (1888 жылдың 11 шілдесі). 1908 жылы Португалия королі Мануэл II Вуга аңғарының темір жолын (Caminho de Ferro do Vale do Vouga) ашты, бұл жаңа көшелер мен жолдар салумен бірге аймақтың дамуына серпін берді. Жергілікті аурухананың құрылысымен аймаққа электр энергиясы келді, сонымен қатар мәдени өмір Grupo Patriótico Sanjoanense филармониялық оркестрі мен мәдени орталығының (иезуит дін қызметкері және тарихшы Серафим Лейте басқарады) құрылуы арқылы жанданды. Аймақ 1926 жылдың 11 қазанында толық муниципалитет мәртебесіне ие болып, экономикалық және саяси автономияға қол жеткізді, бұл оның бұрынғы әкімшілік тәуелділігіне байланысты (сол кездегідей, Оливейра-де-Аземеис муниципалитетіне қарасты азаматтық приход болған) жергілікті тұрғындар үшін құрметті жағдай деп есептелді. Оның тәуелсіздігі туралы хабар жергілікті газетте "Сан-Жуао-да-Мадейраның тұрақты дамуына ұмтылған, қаны қайнаған жастардың тобынан туды" деп жазылды. Сол кезде Португалия үкіметі Сан-Жуао-да-Мадейраны өңірдегі ең маңызды өнеркәсіптік орталықтардың бірі деп санайтын, бірақ оның төмен мәртебесі дамуына кедері келтірді. Сан-Жуао-да-Мадейра 1984 жылдың 28 маусымында № 13/84 заңына сәйкес қала мәртебесін алды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде Португалияда жүн өнеркәсібі дамыды, ал 1940 жылдары жүн және жүннен жасалған өнімдердің өндірісі муниципалитеттегі фабрикаларда шоғырланды, 1945 жылы мемлекеттік меншікке айналған Cortadoria Nacional do Pêlo құрылды. 1946 жылы Португалияда шапан жасау өнеркәсібінде 1775 адам жұмыс істесе, оның 1212-сі Сан-Жуао-да-Мадейрада болды. Бұл саланың қызметін кейіннен Жоао да Силва Коррейя "Унас Неграс" романында бейнеледі, бұл ашық қазанды жұмыс істеген және тырнақтарын зақымдаған жұмысшыларға жасалған еңбекқорлық сипаттама (unhas negras сөзбе-сөз "қара тырнақтар" дегенді білдіреді). Бұл термин кейіннен муниципалитет азаматтарын анықтау үшін қолданылатын болды. Муниципалитеттің елтаңбасындағы "Еңбек" сөзі осы жұмысшылардың аймақтың дамуына қосқан үлесін көрсету мақсатында қолданылды. Дегенмен, шапан жасау өнеркәсібі келесі онжылдықтарда шапанды пайдаланудың азаюына байланысты баяу төмендеді, ал аяқ киім өнеркәсібі маңызға ие болды, нәтижесінде Португалияның "Аяқ киім астанасы" (Capital do Calçado) деп танылды.

География

Сан-Жуао-да-Мадейра муниципалитеті Авейро округінің ең солтүстігінде, Беира-Литораль тарихи аймағында орналасқан, Entre Douro e Vouga кіші аймағының орталық бөлігінде жатыр. Ол Португалияның Атлантикалық жағалауынан шамамен 18 шақырым, Портудан 32 шақырым, Авейродан 40 шақырым және ұлттық астанадан 275 шақырым қашықтықта. Ол теңіз деңгейінен 50 метрден 400 метрге дейін көтерілетін геоморфологиялық массивтің төбелік бөлігінде орналасқан. Бұл жердің ең шеткі нүктесін солтүстіктен оңтүстікке қарай ағатын Уль өзені кесіп өтеді. Аймақтың климаты теңіздік, қыста мол жауын-шашын жауады, ал жазы қысқа және құрғақ болады. Солтүстік шекарасы Мильхерос-де-Поиарес азаматтық приходымен, батыс шекарасы Арифанамен (екеуі де Санта-Мария-да-Фейра муниципалитетінде), оңтүстік шекарасы Кукужаес және Сан-Роке азаматтық приходымен, ал шығыс шекарасы Ногвейра-ду-Краво және Масьейра-де-Сарнес (Оливейра-де-Аземеис муниципалитетінде) шектеседі. Сан-Жуао-да-Мадейра – тек бір азаматтық приходтан (фрегезия) тұратын муниципалитеттің сирек мысалы. Кішігірім аумағына қарамастан, Сан-Жуао-да-Мадейра Авейро округінің екінші ірі қаласы және Entre Douro e Vouga кіші аймағының ең ірі қаласы болып табылады.

Экономика

Оның экономикасы қызмет көрсету және өнеркәсіпке негізделген, екінші секторда 62%-ы, үшінші секторда 38%-ы жұмыс істейді. 2007 жылы тіркелген 3660 компанияның көп бөлігі шағын және кіші кәсіпорындар болып, олардың жұмысында жұмысшылардың 74%-ы еңбек еткен. Сан-Жуао-да-Мадейраның "Еңбек, Еңбек қаласы" деп аударылатын ұраны оның өнеркәсіптік тарихын көрсетеді. 2007 жылы Сан-Жуао-да-Мадейрада 3660 компания болды: Португалиядағы ең кішкентай муниципалитет болғанымен, экономикалық айналым бойынша жиырмасыншы орында тұр. Ол Португалиядағы аяқ киім өнеркәсібінің жетекшісі, бұл маңызды өнеркәсіптік сала болып табылады және Аяқ киім технологиялық орталығының орналасқан жері. Бұдан өзге, қалада ғылым паркі және негізгі Centro Empresarial e Tecnológico (бизнес және технология орталығы), сондай-ақ аймақтың маңызды коммерциялық, қаржылық және қызмет көрсету орталығы, ең ірі сауда орталығы және банктердің ең көп шоғырланған жері бар. 2008 жылы президент Анибал Кавако Сильва салтанатты түрде ашты. Бұл орталық – сәулетші Филипе Оливейра Диастың заманауи жобасы, ол жоспарланған 80 000 шаршы метрлік технологиялық парктің алғашқы ғимараты болып табылады, соның ішінде Зерттеу және Даму Ядросы (Núcleo de Investigação e Desenvolvimento) бар. 2009 жылы технологиялық инновацияны ынталандыру үшін бизнес пен білім беру арасындағы "Инновация және бәсекеге қабілеттілік" аймақтық желісін құруға қатысты бірқатар өзара түсіністік туралы келісімдерге қол қойылды. Аяқ киім өндірісі қаланың маңызды экономикалық салаларының бірі болып табылады және қала жиі "Аяқ киім астанасы" (Capital do Calçado) деп аталады; Португалияның көптеген аяқ киім өндірушілері мен қосалқы кәсіпорындары, соның ішінде Аяқ киім технологиялық орталығы (Centro Tecnológico do Calçado) және Аяқ киім индустриясының кәсіби оқыту орталығы (Centro de Formação Profissional da Indústria do Calçado) Сан-Жуао-да-Мадейрада орналасқан. Сонымен қатар, аймақтық өндіріс әлемдегі қалыңдық шапқылардың 20%-ын өндіреді және ең ірі ұлттық өндіруші болып қала береді. Сан-Жуао-да-Мадейраның бас киімдерінің сапасы бір кезде халықаралық деңгейде танылып, сән үйлеріне (мысалы, Hermès) енгізілген. Бұған қоса, киноиндустрия осы саланың дамуына қолдау көрсетті, "Халық жаулары", "Индиана Джонс және кристалл бас сүйегінің патшалығы" (мысалы, Индиана Джонстың шляпасы) және "Алиса Әдемі елдегі" суретіндегі Ақ Шапақшының әйгілі шляпасы сияқты фильмдерге бас киімдер дайындалды. Экономикадағы басқа да қосалқы салаларға автомобиль бөлшектері, өнеркәсіптік тоқыма, матрацтар, желімдер және құбырлардың өндірісі жатады, олар төрт өнеркәсіптік аймақтарда шоғырланған: Травессас, Ореиро, Девеса Вела және Олива. Аймақтың қалалық иерархиясындағы орталық орны Entre Douro e Vouga аймағының көптеген негізгі қызметтерін нығайтуға көмектесті; Санта-Мария-да-Фейрамен бірге ол Үлкен Порту бассейнінің полицентрализациясына үлес қосты. Сан-Жуао-да-Мадейра маңызды банк және қаржы орталығы болып табылады; 2007 жылы банк секторында 1288 адам жұмыс істеді, бұл Авейродағы осындай көрсеткішпен тең.

Туризм

Индустриалды туризм артып келеді, ал Сан-Жуао-да-Мадейра елде бұл туризмді алғаш рет енгізген қала болды. Бағыттарға Португалиядағы жалғыз жұмыс істеп тұрған қарындаш фабрикасы, аяқ киім және бас киім өндірісі кіреді. Аяқ киім өнеркәсібінің кәсіптік оқыту орталығы және Португалиялық технологиялық аяқ киім орталығы осы индустриалды туристік маршруттың бір бөлігі болып табылады, сондай-ақ қаланың символы және Пиреней түбегіндегі бірегей Шапка мұражайы да бар.