Кіріспе

Психологиялық бейімділік, яғни өзінің тобының мүшелерін басқалардан артық ұнату және стратегиялық тұрғыдан өз тобының мінез-құлқы мен танымдарын жоғары бағалау.

Топтық сүйіспеншілік, кейде топтан тыс топтық сүйіспеншілік, топтық бейімділік, топаралық бейімділік немесе топтық артықшылық деп аталады, бұл өз тобының мүшелерін топтан тыс мүшелерге қарағанда артық көру үлгісі. Бұл басқаларды бағалауда, ресурстарды бөлуде және тағы да көптеген жолдармен көрініс таба алады. Бұл құбылысты көптеген психологтар зерттеді және оны топтық қақтығыстар мен ғиратқа байланысты көптеген теориялармен байланыстырды. Бұл құбылыс ең алдымен әлеуметтік психология тұрғысынан қарастырылады. Зерттеулер көрсеткендей, топтық сүйіспеншілік мәдени топтардың қалыптасуы нәтижесінде туындайды. Бұл мәдени топтарды сырттай көрінетін ең қарапайым белгілерге сүйене отырып бөлуге болады, бірақ уақыт өте келе халық белгілі бір белгілерді белгілі бір мінез-құлықпен байланыстыра бастайды, осылайша байланыс күшейеді. Бұл топтық бейімділікті ынталандырады. Топтық сүйіспеншілік құбылысына екі маңызды теориялық көзқарас бар: реалистік қақтығыс теориясы және әлеуметтік сәйкестік теориясы. Реалистік қақтығыс теориясы екі топтың шектеулі ресурстарға қарама-қарсы талаптары болған кезде топаралық бәсекелестік, кейде топаралық қақтығыс туындайды деп ұсынады. Ал әлеуметтік сәйкестік теориясы, оң жағынан ерекшеленетін әлеуметтік сәйкестіктерді психологиялық қозғаушы күш ретінде қарастырады, бұл топтық мінез-құлықты жақтауға себеп болады.

Ғылыми-зерттеу дәстүрінің пайда болуы

1906 жылы социолог Уильям Самнер адамдардың табиғатынан бастап топтасып тіршілік ететін түр екенін айтты. Бірақ ол адамдардың өз тобын басқалардан артық көруге бейім екенін де қаттық айтты, сондай-ақ: «Әр топ өзінің мақтанышы мен көкке дейін биік санатын, өздерін құдайлармен тең көріп, сырттан келгендерді жек көреді» деді. Бұл құбылыс топтық деңгейде ішкі топқа және сыртқы топқа қатысты ұғым ретінде көрінеді. Егер бұл сезім тайпалар, этностар немесе ұлттар сияқты үлкен топтарда байқалса, онда ол этноцентризм деп аталады.

Жарыс

Реалистік конфликт теориясы (немесе реалистік топтық конфликт) ресурстар үшін топтар арасындағы бәсекелестік топ ішіндегі жағдайға бейімділіктің және топтан тыс мүшелерге тиісті теріс қарым-қатынастың себебі болып табылады. Музафер Шерифтің «Жұртшылдар үңгіріндегі тәжірибесі» – реалистік конфликт теориясының ең танымал мысалы. Тәжірибеде 22 он бір жасар бала, ұқсас әлеуметтік ортадан шыққан, жазғы лагерь жағдайында зерттелді, зерттеушілер лагерь қызметкерлері рөлінде болды. Балалар екі тең топқа бөлініп, топтық сезімді қалыптастыру мақсатымен бір-бірімен жақын қарым-қатынас жасауға ынталандырылды. Содан кейін зерттеушілер бағалы жүлде үшін топтарды қарсы қоятын бірнеше бәсекелестік жаттығуларды ұйымдастырды. Осыдан кейін жаулық пен топтан тыс мүшелерге деген жағымсыз көзқарас пайда болды. Соңында зерттеушілер жігіттерді өзара тәуелділік жағдайларына енгізу арқылы жаулықты басуға тырысты, бұл екі топ арасындағы салыстырмалы келісімге әкелді. Шериф осы тәжірибеден топтар шектеулі ресурстар үшін бәсекелескенде, топтан тыс мүшелерге деген жағымсыз көзқарастардың туындайтынын қорытындылады. Яғни, адамдар өз тобының басымдығын дәлелдеу үшін, қаншалықты маңызсыз болса да, себеп табуға тырысады. Бұл құбылысты ең алдымен және ең көп зерттеген британдық әлеуметтік психолог Генри Таджфел, ол топ ішіндегі/топтан тыс мүшелерге деген бейімділіктің психологиялық тамырларын зерттеді. Бұл мәселені зертханада зерттеу үшін Таджфел және оның әріптестері минималды топтарды құрды (минималды топ парадигмасына қараңыз), бұл «толық бейтаныс адамдардың ең қарапайым критерийлерді қолдана отырып топтарға бөлінуі» кезінде пайда болады. Таджфелдің зерттеулерінде қатысушылар монетаны лақтыру арқылы топтарға бөлінді, және әр топқа тәжірибе басталған кезде ешкім таныс емес сурет салу стилін бағалау тапсырылды. Таджфел мен оның әріптестері мынаны анықтады: а) қатысушылар бір-бірін танымаса да, б) олардың топтары мүлдем мағынасыз болса да және в) қатысушылардың ешқайсысы қай «стильді» жақсы көретінін білмейді деген фактілерге қарамастан, қатысушылар көбінесе «өздерінің топ мүшелерін жақсы көреді және өздерінің топ мүшелерінің жағымды мінезге ие болуы мүмкін екенін бағалайды». Топ ішіндегі адамдар туралы оң пікірге ие болу арқылы, адамдар сол топтың мүшелері ретінде өздерінің өзін-өзі бағалауын арттыра алады. 1980 жылдары Дженифер Кроккер және оның әріптестері минималды топ парадигмасын қолдана отырып жүргізген тағы бір зерттеуде, өзін-өзі бағалауы жоғары адамдар, өзін-өзі бағалауы төмен адамдарға қарағанда, өзін-өзі бағалауға қауіп төндіргенде топ ішіндегі жағдайға бейімділік танытты. Кейбір зерттеулер өзін-өзі бағалау мен топ ішіндегі жағдайға бейімділік арасындағы теріс байланыстың бұл тұжырымын қолдаса да, басқа зерттеушілер өзін-өзі бағалауы төмен адамдар топ ішіндегі де, топтан тыс мүшелерге де көбірек бейімділік танытқанын анықтады. Бұл зерттеу өзін-өзі бағалау мен топ ішіндегі/топтан тыс мүшелерге деген бейімділік арасындағы байланысқа басқаша түсіндірулер мен қосымша себептердің болуын көрсетеді. Сонымен қатар, зерттеушілер өзін-өзі бағалау мен топ ішіндегі жағдайға бейімділік арасындағы байланысты тексеру үшін өзін-өзі бағалаудың дұрыс емес түрін қолданған болуы мүмкін (жалпы жеке өзін-өзі бағалаудың орнына, нақты әлеуметтік өзін-өзі бағалау).

Окситоциннің әсері ретінде биологиялық негіз

Карстен Де Дрю жасаған окситоциннің әлеуметтік мінез-құлыққа тигізетін әсеріне қатысты мета-талдау мен шолу зерттеулері окситоциннің сенімді дамытуға көмектесетінін көрсетеді, әсіресе ұқсас қасиеттері бар адамдарға – «өз тобының» мүшелері деп саналатындарға қатысты. Бұл, окситоцинның тудырған ізгілігі ұқсас ерекшеліктері мен қасиеттері бар адамдарға қатысты болуы, топ ішіндегі ынтымақтастық пен қорғанысты қолдау үшін қалыптасқан биологиялық негіз болуы мүмкін. Бұл өздігінен құрбандыққа бару және ынтымақтастық әрекеттері топтың жұмыс істеуіне үлес қосып, нәтижесінде аталған топтың мүшелерінің аман қалу мүмкіндігін арттырады деген Дарвиннің ойларымен үйлеседі. Бұл окситоциннің түрлі нәсілдегі адамдарға деген эмпатияны (қанағат ету сезімін) білдіру қабілетімен байланысты екенін көрсетеді. Бір нәсілдің өкілдері, басқа нәсілдің өкілдеріне қарағанда, өз нәсілдегі адамдарға көмектесуге бейім болуы мүмкін, әсіресе олар ауырсынуды сезінген кезде. Окситоцин өтірік айтумен де байланысты, егер бұл өтірік өз тобының мүшелеріне пайда келтірсе. Осындай қатынасты зерттеген бір зерттеуде, қатысушыларға окситоцин берілген кезде, олардың жауаптарындағы шындықтан алшақтық, топтың пайдасына күтілетін нәтиже болғанда, өз тобының мүшелері үшін артатыны анықталды. Бұл екі мысал да топ мүшелеріне пайда келтіретін әрекеттерге бейімділікті көрсетеді.

Өзін-өзі тану және әлеуметтік сәйкестік

Соңғы екі теориялық шолуда айтылғандай, өзіндік сәйкестікті ақылға қонымды әрекет және жоспарланған мінез-құлық теорияларына енгізудің теориялық негізі әлеуметтік сәйкестік теориясы және оның кеңейтілуі – өзіндік категориялау теориясымен көптеген ортақ белгілерге ие. Әлеуметтік сәйкестік теориясына сәйкес, өзін-өзі танудың маңызды құралы – әлеуметтік топтар мен санаттарға жататындықтан туындайды. Адамдар өзін өзіндік әлеуметтік санат (мысалы, жынысы, әлеуметтік жағдайы, командасы) тұрғысынан анықтағанда және бағалағанда екі процесс іске қосылады: 1) категориялау, ол топтың ішіндегі және сыртындағы айырмашылықтарды, сондай-ақ топ мүшелерінің (өзіндік қоса) стереотиптік өлшемдердегі ұқсастығын ерекшелендіреді; және 2) өзіндік күшейту, себебі өзіндік түсінік топқа жататындықтан, мінез-құлық және қабылдау арқылы топтың сыртындағылардан гөрі топтың ішіндегілерге ұсыныс жасауға ұмтылады. Әлеуметтік сәйкестіктер топтық айырмашылықтарды азайту және топаралық айырмашылықтарды арттыру арасындағы тепе-теңдікті оңтайландыратын сенімдерді, көзқарастарды, сезімдерді және мінез-құлықтарды сипаттайтын және белгілейтін топтық прототиптер ретінде танымдық тұрғыдан бейнеленеді. Нақтырақ айтқанда, әлеуметтік сәйкестік теориясына сәйкес, жеке және әлеуметтік сәйкестік арасындағы континуум бар, бұл континуум топқа байланысты немесе жеке сипаттамалардың адамның сезімдері мен әрекеттеріне қаншалықты әсер ететінін анықтайды. Егер белгілі бір әлеуметтік сәйкестік өзін-өзі танудың маңызды негізі болса, онда өзіндік топтық прототипке ассимиляцияланады, оны топтық нормалардың жиынтығы ретінде қарастыруға болады, яғни өзін-өзі қабылдау, сенімдер, көзқарастар, сезімдер мен мінез-құлық топтық прототип бойынша анықталады. Осылайша, әлеуметтік сәйкестіктер топтық нормалардың аралық ролі арқылы мінез-құлыққа әсер етуі керек. Адамдар белгілі бір мінез-құлыққа бейімді болады, егер ол мінез-құлықпен байланысты топ мүшелігінің нормаларына сәйкес келсе, әсіресе егер сәйкестік өзін-өзі анықтаудың маңызды негізі болса. Егер топқа мүшелік маңызды болмаса, онда адамдардың мінез-құлқы мен сезімдері топтық нормаларға қарағанда олардың жеке және ерекше ерекшеліктеріне сәйкес болуы керек. Екінші жағынан, өзіндік сәйкестік теориясы өзіндік жиі адамның әлеуметтік рөлінде күтілетін нормалар мен практикалардың көрінісі екенін айтады. Оның негізі – өзіндік көп қырлы және әртүрлі құрамдас бөліктерден тұрады, олар қоғамдағы рөлдерді орындау үшін ұйымдастырылған түрде өмір сүреді. Адамдар тек басқалармен сөйлесу арқылы ғана өзіне жеке тұлға жасай алады, ал олардың атқаратын рөлдері бір топтан екінші топқа өзгереді. Адамдардың осы әртүрлі рөлдері мен орындары олардың басқалармен қарым-қатынасының нәтижесі болып табылады және рөлдік сәйкестік деп аталады. Рөлдік сәйкестіктер өздігінен жүзеге асырылуы мүмкін немесе ана, әлеуметтік қызметкер немесе қан доноры болу сияқты фактілер болуы мүмкін. Рөлдік сәйкестіктер адамдарды белгілі бір жолдармен әрекет етуге итермелейді, себебі олар рөлдерге күтілетін үміттерге ие. Рөлдің күтуіне сәйкес келуде қанағаттанғандық бар, сондықтан қоғамдық нормалар бойынша белгілі бір тұлғаның жеке басын сәйкестендіруге қабілетсіздігі артында көбінесе қайғы бар. Сонымен қатар, адамдардың атқаратын рөлдерінің маңыздылығы бойынша иерархиялық жүйе бар, ал рөлдердің иерархиялық дәрежесіне сәйкес, адамдар өзіне сәйкес иерархиялық тұрғыдан жоғары тұрған рөлдердің өкілі болады. Рөлдік сәйкестіктің ерекшелігі, әртүрлі жағдайларда рөлдік сәйкестіктердің пайда болу ықтималдығы, жеке тұлғаның әртүрлі реттікке орналасуының нәтижесі болып табылады. Бір рөлді атқаратын адамдар әртүрлі әрекет етуі мүмкін, өйткені кейбір рөлдер басқаларға қарағанда бағаланады. Мысалы, жұмыс істейтін ананың баласына жұмсайтын уақыты жұмыс істемейтін анаға қарағанда аз болады. Мінез-құлық адамның иерархиялық тұрғыдан жоғары ұсталатын жеке басын көрсетеді, сондықтан адамдар осы иерархияға сәйкес өзін-өзі бағалау мен өзін-өзі бағалаумен әрекет етеді. Психолог болудың өзіндік ерекшелігі тілші болудың өзіндік ерекшелігінен жоғары деп санайтын адам, психологияда өзінен жақсырақ басқа адаммен кездескенде бәсекеге қабілетті болатынын, ал тілші болуда өзінен жақсырақ адаммен кездескенде оған көңіл бөлмейтінін байқайды. Сол сияқты, әлеуметтік қарым-қатынастарға да осы ерекшелік әсер етеді. Өзіндік сәйкестік көбінесе жеке тұлғаларды әлеуметтік контекстке орналастырады және осы контексттегі рөлге адал болу өзіндік идеяны жалғастырудың маңызды бөлігі болады. Ол сондай-ақ адамдардың осы иерархияның жоғары жағында тұрған ұқсас рөлдік сәйкестіктерге ие басқалармен байланысуын қамтамасыз етеді. Адамдар топтың ішінде өзін анықтайтын рөлден туындаған өзіндік түсініктерге ие болғандықтан, рөлдерін сақтай отырып, топаралық ұқсастықтар ерекшеленіп, топаралық айырмашылықтар азайтылады. Өзіндік топтың бейімділіктеріне сәйкес болуға тырысқанда, адамдар көбінесе топтың ішіндегі бейнелеулерін немесе сәйкестіктерін қайта жасайды. Осы топтар туралы белгілі бір прототиптер қалыптасады, олар топ мүшелерінің ұстануға ынталандырылатын ережелерін бекітеді. Топтың ішінде ортақ ақпарат пен көзқарастар жаңа және бөліспеген ақпараттан гөрі жиі талқыланады, сондықтан көпшілік көзқарастардың жалғасуы және басқаларының үнсіздігіне әкелетін норма қалыптасады. Бұл норма әртүрлі контексттерге сәйкес өзгереді, бірақ көпшілік көзқарастармен үнемі байланыста болуды қалайтын топтың ішіндегі адамдар топтың сыртындағыларға қарсы топтың ішіндегі көзқарастарды бекітуде белсенді рөл атқаруы керек.

Әлеуметтік санаттанудың нейробиологы

Топқа жататындыққа байланысты әртүрлі нейрондық байланыстар өзгеріске ұшырайды, бұл топқа жататындарға қатысты көзқарастардың қалыптасуына түсінік береді. Әлеуметтік үзеңгі теориясында түсіндірілгендей, ми адамдардың жеке ерекшеліктеріне сүйене отырып, өзін және басқаларды топтарға бөлуде маңызды рөл атқарады. Зерттеулер көрсеткендей, адамдар топтарға жіктелген кезде медиалды префронталды қабықтың (mPFC) активтілігі күшейеді. Нақтырақ айтқанда, адамдар өзін раса, ұлт немесе жыныс сияқты белгілі бір ерекшеліктері бойынша бұрынғы тәжірибесі бар топтарға жатқызғанда, вентральді медиалды префронталды қабықша активтеніп жұмыс істейді. Мидың бұл бөлігі эмоционалдық-әлеуметтік ойлау нәтижесінде активтеніп, өзіне қатысты ойлардың нәтижесінде адамдар өз тобын өзге топтан жақын деп санайды. Эмоционалдық-әлеуметтік ойлау бұрынғы тәжірибесі бар топтар үшін де маңызды, себебі жіктеулер ұзақ мерзімде қалыптасып, эмоциялардың дамуына әкеледі. Осы зерттеуде әйелдер мен еркектердің екеуі де әйелдерге жағымды көзқарас білдіргенімен, әйелдер тобындағы көзқарас бейімділігі 4,5 есе күштірек екені анықталды.

Этникалық негіздегі артықшылық

2001 жылы Ферштман мен Гнизи ерлердің этникалық қағидаларға негізделген «сенім» ойынында топтық ұстанымдарды көрсеткенін, бірақ бұл бейімділік әйелдерде байқалмағанын анықтады. Зерттеудің мақсаты – Израиль еврей қоғамындағы этникалық дискриминацияны анықтау, және ол 996 израильдік студент арасында жүргізілді. Қатысушылардың есімдері негізгі түрде шығыс немесе ашкеназдық есімдерге жататынына қарай топтар бөлінді. «Диктатор» ойынына ұқсас, қатысушыларға белгілі бір сома ақшаны (20 шекель) өздері мен басқа ойыншы арасында бөлу тапсырылды. А ойыншысына, В ойыншысына жіберілген ақшаның үш еселенетіні айтылды, ал В ойыншысына эксперимент туралы, соның ішінде А ойыншысының аты және аударылған сома туралы ақпарат берілді. Содан кейін В ойыншысы ақшаны қайтару туралы шешім қабылдады. Эксперимент нәтижесінде, әйелдер мен ерлердің орташа трансферттері шамамен бірдей болғанымен (әйелдер үшін 10,63, ал ерлер үшін 11,42), әйелдер ашкеназдық немесе шығыс дыбысталатын есімдерге ие тұлғаларға қатысты айқын топтық ұстанымдарды көрсетпеді. Дегенмен, ерлер арасында шығыс тілінде естілетін есімдерге қарсы ұстаным байқалды.

Даму кезеңі

2008 жылы балалармен жүргізілген зерттеуде Фер, Бернхард және Рокенбах 3-8 жас аралығындағы ұлдардың топқа қатысты жағдайларда жақсы көрушілік танытатынын, ал қыздарда мұндай бейімділік байқалмағанын анықтады. Экспериментте диктатор ойынының өңделген түрі – "қызғану ойыны" пайдаланылды. Зерттеушілердің ұсынған бір мүмкін түсіндірмесі эволюциялық себептерге байланысты болды.

2008 жылғы АҚШ президенттік сайлауы

2008 жылғы Президент сайлауы кезінде жүргізілген зерттеу топтық идентичностьтің қаншалықты динамикалық екенін көрсетті. Зерттеуге Кембридж, Массачусетс штатының 395 демократы қатысты. Қатысушыларға 6 доллар берілді, оны өздері мен басқа бір адам арасында бөлуге ұсынылды. Алушылар анонимді болды, тек Демократиялық праймеризде қай кандидатты қолдағандары белгілі болды. Деректер үш бөлек кезеңде жиналды: 10-18 маусым (Хиллари Клинтонның 7 маусымдағы жеңіліс туралы мәлімдемесінен кейін); 9-14 тамыз, Демократиялық Ұлттық Конвентке (25-і) дейін; және 2-5 қыркүйек, Президент сайлауына дайындық кезеңінде. Нәтижелер көрсеткендей, ерлер маусымнан тамыздағы Ұлттық Конвентке дейін өзге топқа қарағанда өз тобына айқын ықылас көрсетті. Алайда, қыркүйек айында мұндай топтық бейімділік байқалмады. Әйелдер бойында маңызды топтық артықшылық сезімі анықталған жоқ. Эксперимент топтық идентичностьтің икемді екенін және уақыт өте келе өзгере алатынын көрсетті. Сонымен қатар, қақтығыстар арасында айтарлықтай айырмашылықтар болды, ал қосымша талдаулар топтық жақтастықтың жақындағы қақтығыстарда және көбінесе «өз тобының» мүшелері жазған мақалаларда күштірек болатындығын анықтады. Мысалы, Струх және Шварц сенімнің сәйкестік теориясының болжамдарын қолдады. Сенімнің сәйкестік теориясы жеке адамдар арасындағы сенімдердің, көзқарастардың және құндылықтардың ұқсастық деңгейімен айналысады. Бұл теория сондай-ақ, ұқсамаушылықтың басқаларға деген негативті көзқарасты күшейтетінін айтады. Расизмге қатысты сенімнің сәйкестік теориясы сенімдердің өзгешелігінің расизмге қарағанда расистік дискриминацияға көбірек әсер ететінін көрсетеді. Зерттеулер полиция тергеулері мен сот шешімдерінде топтық бейтараптыққа дәлелдер табады.

Биологиялық туыстық

Окситоцин тек өз тобының мүшелерімен қарым-қатынас жасауға бейімді адамдармен ғана емес, сонымен қатар әртүрлі топтардың мүшелері арасындағы қақтығыстар кезінде де байқалады. Қақтығыс кезінде мұрынға шашыратылған окситоцин қабылдаған адамдар өз тобының мүшелеріне қарағанда, басқа топтың мүшелеріне қарағанда қорғанысқа байланысты жауаптарды жиірек көрсетеді. Бұдан әрі, окситоцин қатысушылардың топтың осал мүшелерін қорғауға деген ниетімен байланысты, тіпті сол адамның қақтығысқа қатысуына қарамастан. Сол сияқты, окситоцин қолданған кезде адамдар өздерінің жеке пікірлерін өзгертіп, басқа топтардың идеалдарына қарағанда өз тобының идеалдарымен үйлестіреді. Бұл зерттеулер окситоциннің топтар арасындағы динамикамен байланысты екенін көрсетеді. Окситоцин сондай-ақ белгілі бір топтағы адамдардың басқа топтарға деген реакциясына әсер етеді. Топтық бейімділік кішкентай топтарда көрінеді, бірақ ол бүкіл елдей үлкен топтарға да таралуы мүмкін, нәтижесінде ұлттық құлшынысқа күшті бейімділік пайда болады. Нидерландыда жүргізілген зерттеу окситоциннің өз ұлтының мүшелеріне деген сүйіспеншілігін арттырып, басқа ұлттардың мүшелерін және шетелдіктерді қабылдауды азайтатынын көрсетті. Адамдар окситоцинның әсерінен өз елінің туына көбірек құрметпен қараса, басқа мәдени нысандарға бейжай қарайды. Осыған байланысты, бұл гормон ксенофобиялық бейімділіктердің туындауына себеп болатын фактор болуы мүмкін деген гипотеза жасалды. Осылайша, окситоцин адамдарға халықаралық деңгейде әсер етеді, онда "өз" тобы нақты "туған елге" айналады, ал "басқа" топқа барлық басқа елдер кіреді.

Топ ішінде дегорация

Мәдениеттер аралық зерттеулер көрсеткендей, топ ішіндегі кемсіту, яғни өз тобының немесе мәдениетінің мүшелерін өзге топтардың мүшелеріне қарағанда қатаң сынға алу бейімі, басым немесе үстем топтардың мүшелеріне қарағанда, әлсіз және азшылық топтардың мүшелерінде жиі кездеседі. Ма Келламс, Спенсер Роджерс және Пенгтің сөзіне сәйкес, жүйелік ақталу теориясы "азшылықтардың кейде өз тобына қатысты жүйені ақтаушы көзқарастарды қолдауының" себебін түсіндіруге бағытталған. Олардың топтық жақсы көру және кемсіту туралы зерттеулері осы теорияны ішінара растағанын, бірақ теорияның барлық нюанстарды қамтымағанын айтты.